A BELEZA COMO FÍO CONDUTOR DUN CRIME

Beleza vermella

Arantza Portabales  Santomé

Editorial Galaxia,Vigo, 2019, 424 páxinas.

 

No arrinque dunha novela ou dun relato pode haber unha frase que nos engaiola definitivamente. Iso pasoulle á autora desta novela,  Arantza Portabales: “A beleza é vermella como unha cunca de cereixas”. Á autora veulle esa frase á cabeza e xa non houbo volta atrás, malia que, ao longo da súa escrita, a cor vermella acadará unha dimensión ben afastada da fermosura e moi próxima ás contornas da morte. Xa que logo as cereixas -si a súa beleza- non son/e a imaxe que amalgama/m a trama da novela.

A autora non vive da escrita e compón sobre todo relatos curtos. Tivo un notable éxito con Deixe a súa mensaxe despois do sinal. Arestora retorna cunha novela cualificada como negra polo selo editorial, mais o lector debe ser cauto porque se acostuma a vender gato por lebre: novelas que non traspasan os lindes do detectivesco ou da novela policial soen  ser comercializadas como negras.

Con todo o fondo da trama de Beleza vermella é un crime. A trama dá comezo cun corpo atopado nun cuarto de Santiago na noite de San Xoán. Unha rapaza de quince anos, Xiana, envolta nun mar de sangue. Encárgase do caso o inspector Santi Abad e a axente Ana Barroso. Pouco máis se pode revelar da historia se non queremos spoilerizar a trama. Soamente que hai seis sospeitoso: os que aquela noite ceaban no xardín da casa. Alguén asasinou a Xiana e saíu da súa habitación sen deixar unha soa pegada nun chan cuberto de sangue. Unha tía da rapaza, Lía, atopa o cadáver e poucos días máis tarde será ela a que intente suicidarse.

Cunha estrutura baseada no clímax e con dúas voces narrativas, a novela ten a súa parte policial: os policías fan o seu traballo. Son falibles pero moi eficaces; analizan a escena do crime, son sabuxos incansables e intuitivos.

 

Arantza Portabales Santomé

Mais esta novela vai moito máis alá do xénero policial. É unha verdadeira novela negra, unha das poucas que se escriben en galego. Aquí a resolución do enigma non o é todo. O forte da novela de Arantza Portabales é o retrato social e, sobre todo a interiorización na psicoloxía dos personaxes. relacionados co crime, labor que non queda nunha “máquina de pensar”, senón en dous policías que se empeñan en descubrir o asasino, os motivos do crime e o que pasa polo interior dos personaxes: as súas feblezas e desaxustes. Todos eles, sen excluír os policías (maltratador e cunha relación sentimental e sexual entre eles xurdida na investigación). Con grande acuidade, a autora introdúcenos na interioridade destes personaxes confundidos e ateigados de inestabilidade emocional. E iso explica o desenlace do crime. Ao final, o lector comprende que o significado de que a beleza é vermella só se pode comprender cando se descubra a pulsión do sangue.

(Este texto tería de ser publicado hoxe, 11 de xuño no Suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo. Por motivos de programación, aparecerá no mesmo xornal o xoves 18 do mes no que andamos. Adianto a súa publicación nesta bitácora)

Advertisements

NOVELA DE HUMOR. AMORÍOS CUNHA GALEGUISTA DE ESQUERDAS

Os días felices de Benvido Seixas

Eduardo Velasco

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 182 páxinas.

 

Todos os sistemas literarios e en todos os seus xéneros son heteroxéneos en canto a súa calidade literaria. As grandes obras  literarias, esas que teñen que ver coas forzas salvaxes e universais non choven todos os días do ceo. Hai pezas mediocres e outras que, sen selo, non acadan a categoría de obras mestras. Mais así ten que ser porque os lectores non son uniformes verbo dos seus gustos, e a literatura entretemento tamén ten unha razón de ser. Novelas ou relatos que se len como divertimento tamén son necesarias. E iso é o que nos ofrece Eduardo Velasco, autor de poemas, relatos e tradutor, neste seu debut na novela de longo formato.

A trama novelesca é a dun acomodado mozo vigués que un día, por casualidade coñece a Mariña, unha activista social que despacha cervexas  nun centro social, pero moi sensibilizada cos valores de esquerda. Case sen o pretender, entre os dous xorde unha relación amorosa. Mariña é vitalista, e ao longo da novela, descubrimos máis cousas: impulsora de comisión de cultura, galeguista, medio vegana e amante da lectura, espelida e sen complexos no feito do sexo. Bienvenido pasa de contado a ser Benvido e, malia ser a antítese de Mariña, abrolla un intenso romance entre eles, esteado nos enganos que Benvido lle fai crer á rapaza, nomeadamente que é o que nunca foi.

Inventa unha familia que nunca tivo para matar o furor proletario da moza, avergoñado de pertencer a unha familia rica. Constrúe unha nova identidade, merca un piso nunha zona proletaria de Vigo, e tamén con enganos pasan un tempo na casa de A Caeira, propiedade de Benvido Seixas. A novela remata, malia os desgustos e o afastamento cun final que se intúe aberto e pouco menos que feliz, mais pouco congruente.

Os días felices de benvido Seixas  é unha novela onde o amor e o humor son as principais fías narrativa deste debut de E. Velasco. A protagonista feminina que non é nada convencional, no fondo provoca que Benvido dea un salto de clase irreal, e na parte máis entretida, realmente non sabemos se o mozo a seguía a ela  ou era ela a que seguía a Benvido; se ben Mariña, a base de preguntas vaino pondo cada vez máis contra as cordas. É salientable nesta novela a homenaxe que se lle rende ao Courel, á tradición oral e as figuras da literatura galega como Uxío Novoneira, María Mariño e a Otero Pedrayo, entre outros. Novela de humor que  recae de cheo no desenvolvemento da trama.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 4 de xullo de 2019)

SULAGAR O SOÑO

Sulagar o soño

Montserrat Villar González

Lastura, Ocaña, (Castilla la Mancha), 2019, 105 páxinas.

 

Quixera dar noticia da edición bilingüe reversible, en galego e castelán, dun poemario que vén de sacar dos prelos Montserrat Villar González, outra desas ou deses poetas galegos transterrados. Nada en Cortegada de  Baños (Ourense), mais residente en Salamanca como profesora, poeta e tradutora, e con varios poemarios publicados, a meirande parte deles en castelán, con algún deles traducido ao galego e ao portugués.

A autora, una daqueles que escriben pensando que a lingua, todas as linguas, sempre suman. Endalí que Montserrat Villar recoñeza que ten a fortuna de ter dúas linguas maternas, porque cada lingua é una patria, unha forma de percibir o mundo.

En Sulagar o soño, precedido dun extraordinario limiar de Juan Carlos Mestre, o lector atopa boa  e abundante poesía. Unha poesía na que a lembranza dun dos seus poetas de referencia, Celso Emilio Ferreiro (…”falar a fala nai, a fala dos abós que temos mortos”) abeira á poeta de forma definitiva á  terra galega que a viu nacer, e á lingua que mamou de cativa.

Por iso, este libro que é moitas cousas, é principalmente un regreso ao fogar materno, a terra materna que define moitos dos trazos da personalidade e da escrita da poeta. Mais. á vez sen renunciar a ollar o mundo, compartilo no teatro darwinista, verdadeira selva de competición.

 

Montserrat Villar Gomzález

A autora estrutura o libro en tres partes: “Son”, que acolle os poemas que amosan que Montserrat Villar nunca foi unha escritora extramuros de Galicia, malia estar en tránsito por circunstancias da vida. “Eu son de aquí / desta pedra, desta néboa, / deste cume que emerxe…”, proclama o primeiro poema do libro. En “U-los homes”, a segunda parte do libro, a escritora comparte afectos cos outros, cos amigos que tanto lle ensinan. Os case que vinte poemas da terceira parte son un achegamento, esta vez con palabras, a todos os que sofren neste noso mundo de arestora.

Poesía solidaria e reivindicativa. Un testemuño sen eufemismos da visión dolorosa da realidade. En resumo, unha boa colleita de versos, estrofas e poemas que lles dan forma e fan medrar o personalísimo magma literario de Montserrat Villar.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela o 30 de xuño de 2019)

ENTRE CUBA E GALICIA. DOUSCENTOS ANOS DE INTRAHISTORIA

Sándalo

María Xosé Porteiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 396 páxinas.

 

Cunha estrutura non canónica e afastada da novela lineal, María Xosé Porteiro, dezaoito anos despois daquela novela ou reportaxe literaria sobre o escravismo  feminino dos nosos día que foi Covardes, regresa á ficción histórica cunha novela que funde historias comúns ou extraordinarias de xente unida por Galicia e Cuba.

A novela percorre douscentos anos de historia. Comeza no ano 1823 co aforcamento de Del Riego e as vinganzas brutais dun rei absolutista. E remata no ano 2015, coa estancia dun dos principais protagonistas na cociña familiar en Galicia. A autora aborda desde a historia, a emigración galega a Cuba antes e despois da independencia da Illa, e faino  dun xeito fragmentario que amalgama multitude de feitos históricos e grandes doses de ficción. A armazón da novela sobre a que se ergue a estrutura, son os feitos históricos que recuperan a loita pola independencia da Illa, así como una boa parte do acontecido en España durante eses anos, con moitas familias truncadas pola emigración.

Cada capítulo da novela vén sinalado por un ano que se suceden non en orde lineal senón con múltiples saltos no tempo, con acontecementos históricos e as distintas teselas que compoñen a parte ficcional do relato.

 

 

María Xosé Porteiro

 

Especial relevancia teñen o inicio da guerra de liberación da República de Cuba en Armas (1869) co Grito de Yara, o desembarco de José Martí, a entrada na Habana das tropas revolucionarias de Fidel Castro. Mais a novela non soamente conta a historia de Cuba. Detense de xeito demorado na súa intrahistoria, sobre todo a partir das vivencias da familias galego-cubanas. En Cuba tivo Galicia os azos que nunca soñou quen emigrou do seu fogar fuxindo da miseria e do medo. En Cuba os galegos constituíronse como colectivo sen perder a súa individualidade. O froito máis coñecido, a construción do Centro Galego, vedado, porén, ás mulleres. Ao meu ver, a novela salienta o compromiso dos  masóns nos procesos de independencia en todas as Américas, tamén en Cuba, a viaxe a Illa de Curros Enriquez, o poeta referencial de pensamento liberal e laico que apoiou expresamente o proxecto independentista cubano. E a opción polo feminismo porque nesta novela, coa historia dunha familia como núcleo central, que é o mesmo tempo o relato dun tempo e dun mundo, as mulleres en Cuba seguirán sendo invisibles, en manifesta inferioridade, e  en moitas ocasións levadas a Cuba enganadas para seren prostituídas e poxadas por ser virxes, como revela  o dramático capitulo “Macorina”. Algunhas secuencias sobexas, sobreabundancia e personaxes secundarios e certa tonalidade mítica, forman parte do retorno da autora á ficción con esta historia de historias.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 20 de xuño de 2019)

VIDAS CRUZADAS NUN CURSIÑO POR PUNTOS

Por puntos

Manuel Portas

Editorial Galaxia, 2019, 251 páxinas

 

O debut na narrativa de Manuel Portas foi unha das grandes novidades da literatura de noso no ano 2010. Desde entón, outras cinco pezas narrativas e dous dos premios literarios máis importantes do sistema literario galego; e a mesma calidade acrecentada se cadra en cada nova peza. Tal é o caso de Por puntos, Premio Blanco Amor 2018. Unha novela coral que reúne nun cursiño a un conxunto de seres humanos quebrados por varias circunstancias da vida. Acoden os fins de semana para recuperaren os puntos do carné de condución que perderon por diversas circunstancias, e no pecado vailles a penitencia, como lles di a autoridade chulesca do curso.

Persoas cheas de vida, de humanismo; na miña estima, o retrato do mundo nunha clase de recuperación de puntos: a perfecta ama de casa que acepta o papel de “muller de” ata que pilla o home séndolle infiel; o mozo ao que perde a velocidade;  a muller de cincuenta anos, trinta e cinco deles viúva co alcohol como única válvula de escape; o substituto que tamén exerce de arrebatado poeta, que vai para recuperar os puntos que vendeu, o home que aos corenta e cinco anos asume a súa homosexualidade, ou Tupé con fama de matón. Tamén Rosa a encargada do café. Estes son algúns dos compoñentes dese protagonismo coral. Manuel Portas fainos saber das súas vidas, angueiras, traballos e problemas que entre si, sen se decatar , van tecendo unha malla de complicidades para fuxiren da soidade na que se atopan ensumidos, ata chegar ás desavinzas ou ilusións amorosas. Namoramentos case de adolescentes, aloulados e pegañentos, mais case que sempre enganosamente fanados.

 

Manuerl Portas

Tales son os personaxes da novela, ateigados de humanismo, da  intimidade que vai nacendo entre eles mais Manuel Portas o único que fai é contarnos a vida, descartando tanto nesta novela como noutras achegas, o relato de grandes feitos, de grandes persoeiros. Emporiso a  novela avanza a bo ritmo, cunha estratexia narrativa sinalada polo mesmo autor. A teoría do iceberg: omisión, un certo minimalismo, fixándose o autor nos elementos da superficie, mais, ao meu ver, debaixo desa oitava parte que aparece encol da auga, déixase sentir, sen ningunha dúbida, a posición crítica e subxectiva do autor.

Novela ademais cun plus de aventura, de estratexias para ligar, con sutís doses de humor; e un idioma no que, mais unha vez, domina a frescura, a espontaneidade e o sabido dominio do galego. Eis o retallo dun libro de xente que está farta de non ser querida.

 

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 5 de xuño de 2019)

CALPURNIAS DE ARESTORA

Calpurnias

Mulleres poetas ourensáns. Escolma contemporánea

Coordinadora: Yolanda López

Editores: Pilar Fdez.-Pinedo e Arturo R. Camba

Editorial Cuestión de Belleza, Ourense, 2019, 189 páxinas.

 

Dez Calpurnias ourensáns. Ningunha delas identificable coa última parella de Xulio César, aquela que intentou convencelo de non ir ao Senado o día no que foi asasinado. Nin tampouco con ese xénero de especies fanerógamas. Elas son mulleres poetas ourensáns contemporáneas, de agora mesmo, que non roubaron ningún heterónimo colectivo, pero ás que, con bo tino a coordinadora da publicación, Yolanda López, asociounas co Calpurnia Abana Aeboso, a primeira muller da que se teñen datos de que figura na historia de Ourense.

Dez sobresaíntes poetas nadas en terras ourensáns, aínda que algunhas transterradas fóra d Galicia. Todas posuidoras dunha obra poética importante na que, parafraseando a Pilar Fernandez Pinedo e a Arturo R. Camba, editores deste selo con nome de Beleza, transforman a súa escrita en cánticos da música das palabras, recollen emocións sobre versos cotiáns, son fieis ao compromiso de expresar no ágora o máis íntimo que atesouran, o que máis lles queima por dentro. Fillas de augas quentes e frías, de pedra de granito; e posuidoras sobre todo desa maxia que converte as palabras en beleza da linguaxe, capaz de incendiar as nosas noites, no grande milagre do mundo.  Por veces, nas mareas dos humanos corazóns, como diría Manuel Antonio

Elas, dentro da terras ou emigrantes da nosa matria, non só homenaxean a lingua de noso; estírana, engrósana, fana millo mol ou toxo feroz. Son poetas ourensáns, quizais as máis coñecidas, mais non as únicas. Universos poéticos que miran esta terra, pero non están pechados ao do que acontece extramuros. E forman parte, xa que logo dese “río das  letras femininas que integran a nova xeración das Calpurnias do século XXI” (Yolanda López).

Na comuñón do seu canto, velaquí o rexistro desta escolma contemporánea que acende o lume lírico.

Alba Cid  (Ourense, 1989):  autora de varios poemarios e galardoada con premios, sobre todo en prosa. Ela arrola o Canon do Sil como ninguén antes o fixera. O río que só arrastraba ouro e os reflexos de toda unha lexión romana. Así canta o seu primeiro poema dos cinco recollidos nesta escolma, fortemente narrativos, algúns en varios momentos.

 

Rosa Enriquez

 

Rosa Enriquez ( A Rúa, Ourense): cunha ampla obra poética publicada, e moitas colaboracións en obras colectivas. Entre outras moitas sentencias, fainos saber que “a aniquilación ética ten o seu berce na ansia de vivir en paz no espazo chaguazoso” (páxina 30). Xuízo que comparto. Unha Calpurnia posuidora de grande fertilidade creativa. Con case  unha ducia de poemas nesta colectánea, varios deles en prosa, mais sen presumir de sabichona. Prefire poder silbar “cando liscaches”.

Yolanda López (Ourense, 1976): autora de nove poemarios publicados. Nove son  as achegas coas que contribúe a este reto editorial. Xa non sabe do medo como María Mariño, e ten conciencia de que “Unha agulla Strabó no mar courelán / tecía versos na miña pel” (páxina 53). Acredita na metamorfose dos corpos. E canta á fiandeira que foi pasado, máis segue sendo prólogo para moitas mulleres de arestora ou de mañá.

 

Arancha Nogueira

 

Arancha Nogueira (Ourense, 1989): Autora de sete libros de poesía e crítica literaria feminista en A Sega. Oito poemas nesta escolma con temas moi variados e   unha clara homenaxe ao mar, á “inmensidade do mar”, coa súa música infinda. Ela fitaba e o pais falaba de arroaces (páxina 64). Arroaces, marea e vento pero tamén homenaxe a unha nena linda, a muller amarrada a unha casa e ao sorriso dos devanceiros (páxina 64).

Rochi Nóvoa (Ourense 1975): Cunha ampla obra publicada tanto en solitario como en colectivos. É doado atopala, dinos a coordinadora, en recitais-denuncia en prol da terra, dos dereitos da muller, das cousas perdidas e inxustas, dos montes.E eses son algúns dos temas que poetiza, nos poemas escolmados aquí, co berro manifesto de que “Pequenos pintores non deixan dar / cor á esperanza. / musgo desintegrado / aumenta a polución / POR-VIR, PORVIR” (Páxina 81)

 

Celia Parra (Ourense, 1990): Especializada en videopoesía. Poeta a produtora, con sete obras publicadas. Con lembranzas das tardes de outono, as follas mortas, as rúas enchoupadas de swing, pro tamén con anceio e co goce do recendo trala choiva (páxina 95). E algunhas preguntas, inquéritos que se fai certamente orixinais: “Canta cota de pantalla / necesito para crer que te quero”( páxina 97).

 

 

Chus Pato

 

Chus Pato (Ourense, 1995): creadora de doce poemarios e gañadora de numerosos premios como o Nacional de Crítica Española. Pertence á Real Academia Galega. Na miña estima, a poeta máis coñecida desta escolma e unha das figuras máis relevantes da actual poesía galega e española. Poesía de resonancias míticas nos seus primeiros libros, con razón segundo Heriberto Bens a “séptima cabeza da cas de Hermenexildo” que fusiona o desexo de innovación expresiva, de preocupación social e política co culturalismo clasicita e coa conciencia de xénero, presentados sempre nun deseño de grande fondura estética e abondosamente terxiversado e críptico por veces. Poesía escrita en prosa con distintos tipos textuais e unha polifonía de voces. Achega Chus Pato a escolma varios poemas ou fragmentos. Como mostra escollo o comezo do primeiro deles: “Certo, é posíbel estar namorado dun obús / é posíbel  estar namorado da vulva dunha egua / e contemplar como devagar as vacas se envelenan. / É posíbel afirmar que o sexo dunha trincheira é máis longo / que o sexo da máis longa das serpentes….” (páxina 116)

Raida Rodrígez (Maside, Ourense, 1980): Tres libros publicados son a súa obra. Descoñezo os inéditos. Especialista nas raíces filosóficas da prosa poética do autor chinés Lu Xun. Poemas longos os seus. Penso que dous versos do seu poema.”reparto de tarefas” abondan para darnos conta da tonalidade da súa escrita poética: “revolución: erradicar todos os comezos / multiplicar os cortes até o infinito” (páxina 133). E outros dous para definir a súa autopoética: “a poesía sucede cando estoupan as palabras / (distorsionan, interrompen, crean interferencias, deveñen libres”)

Marina Sánchez: Filóloga especialista en dobraxe de dramatizacións e xornalista con relevantes traballos sobre figuras e personalidades da cultura. Aínda pouca obra poética publicada. Ser poeta para Marina Sánchez é ser unha nena que soña con ser poeta (páxina 156). Os seu máis íntimos devezos é “que ser cumpran os soños que o tempo ten enloitados” ( páxina 158).

 

 

Montse Villar

 

Montse Villar (Cortegada de Baños, Ourense): profesora, tradutora e poeta transterrada en Salamanca desde hai bastantes anos, mais ser perder nunca as raíces e o cordón umbilical con Galicia. A súa obra publicada é numerosa e varios dos seus libros están traducidos ao español e ao portugués. Se ben en boa parte da súa obra poética, Montse Villar é unha poeta e escritora galega Sería suficiente para nos convencer o seu último libro recentemente saído do forno en edición bilingüe,  Sulagar o soño.

Nalgúns dos seus poemas, lémbranos o paso do tempo: “No corpo hai algunhas estrías / que non me desacougan no verán” (páxina 157). Mais as súas grandes preocupacións son a situación do mundo: inmensas chairas convertidas en campos de refuxiados, a sorpresa das cousas, igualar as diferenzas (“Arrincarse  os trazos físicos que nos distinguen”, páxina 180), a semellanza, a vida e a morte.

 

Poemas de moi distintas tonalidades, “multiverso” escriben os editores. De gran calidade todos eles. Versos, poemas, estrofas que amosan máis unha vez que Galicia, xeración tras xeración, non soamente nada en mares de metáforas. E que a poesía que hoxe se escribe en Galicia, tan moderna e vangardista como a que máis, é un bo modo de resistir á triunfante ruína da cultura, mesmo ser ter que estar asentada nese mito fundacional de grande importancia -o celtismo-, a pesar de ser falso. As poetas ourensáns dos nosos días elixen outros camiños e as súas creacións non perden calidade.

FRAGMENTARIO E POLIÉDRICO. SEN EFICACIA NARRATIVA

Os largos e longos campos de liño azul

Isaac Xubín

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 219 páxinas

 

 

Quén é o paciente 500-B? O propósito xeral desta novela é una pescuda que leve a darlle solución sobre a identidade real do paciente 500-B, que perdeu o su nome, o seu vencello coa identidade física O diagnóstico do doutor Myá non ten dúbidas: un dano cognitivo no lóbulo frontal do seu cerebro que lle provoca amnesia retrógrada e anterógrada. Por iso podería dicirse que carece de alma.

O autor sitúa a acción nas Illas, coa súa relixión, a Organización e O Sanedrín que o controlan todo. Ata que desaparecen as pegadas do paciente 500-B, coñecido tamén como o Rubio. Pero na Illa Grande xa non medra o liño no que soña o Rubio. Cál é o interese do Sanedrín por un interno tanto tempo abandonado na institución psiquiátrica?

 

Isaac Xubín

Un exercicio de ficción realizado por un narrador omniscienciete, cunha estrutura poliédrica e, na miña estima, fragmentaria de máis que a converte nun verdadeiro crebacabezas con varias das súas doce partes carentes de interese. Unha chea de personaxes secundarios e unha boa parte de accións que, nunha ollada nada teñen que ver co propósito perseguido e que o lector terá que buscarlles acubillo se quere que teñan sentido. É verdade o que dixeron Deleuze-Guattari: o un devén dous, abundantes ramificacións literarias e circulares. A narrativa fragmentaria procede por dicotomías, mais as secuencias fragmentarias deben estar ao servizo  claro e perceptible dunha unidade principal.

Rexeito o modelo lineal de novela como o único camiño aproveitable, pero o multidimensional, propio das estruturas arbóreas, non pode ser un pesadelo que o lector ha de integrar na estrutura do libro ata atopar a palabra fin. Ben está que a rede de historias se divida nun longo número de narrativas de curta duración, pero  penso que todas elas deben integrarse nun macrotexto ordenador, cousa que parece que non acontece neste libro, quizais demasiado reflexivo e carente de eficacia narrativa relacionada con liña argumental central que tire do lector.

 (Publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de maio, 2019