POLAS ZONAS ABISAIS DA HUMANIDAE

Se isto é un home

Prtimo Levi

Tradución de Xoán Manuel Garrido Vilariño

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 300 páginas.

 

Se isto é un home é un clásico da literatura sobre o Holocausto. Publicado en 1947, non engade porén nada novo verbo das atrocidades concretas cometidas nos campos de concentración. Non foi escrito, afirma Primo Levi, para formular novas cargas de acusación, senón para desbotar a infección latente en moitas alma humanas de que “todo estranxeiro é un inimigo”. Cando isto acontece, ao final está a ameaza e a realidade do Lager.

Primo Levi, nun texto con marcado carácter fragmentario -capítulos escritos sen sucesión lóxica- narra a súa propia historia  de xudeu e partisano capaturado polos fascistas en decembro de 1943, é internado en Fossoli e desde alí transportado a con outros hebreos a un destino onde son divididos entre aqueles válidos ou inválidos para o traballo. Os segundos son eliminados de contado, os primeiros recluídos no campo de concentración de Auschwitz, onde lles tatúan un número que acelera o proceso de despersonaliación. Primo Levi afronta os problemas de convivencia, os perigos dos bombardeos, os problemas derivados do frío, o aumento dos fornos crematorios. A historia conclúe coa fuxida dos alemáns e coa chegada das tropa rusas que liberan aos prisioneiros.

 

 

Primo Levi

No relato do día a día de Primo Levi e dos seus compañeiros prisioneiros en Auschwitz cobran especial relevancia, a descrición da cotidianeidade frustante, a resistencia e a firmeza dos seres humanos nesta viaxe e nas zonas máis abisais da humanidade. Lonxe de ser o relato da supervivencia heroica do protagonista, Primo Levi fala da sorte e da situación de privilexio no campo da que lle permitiu gozas a súa graduación en Química. A liberación interior e o desexo de contar a súa terrible experiencia constitúen a modalidade coa que Primo Levi testemuña, á vez nos interroga sobre o que teríamos feito nós nunha situación semellante. Un libro que é un imperativo para que non desviemos a vista a un lado diante calquera sinal de perigo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 7demarzode 2019)

Advertisements

FICCIÓN DISTÓPICA

Natura

Iolanda Zúñiga

Editorial Galaxia, Vigo, 218, 214 páxinas.

 Iolanda Zúñiga non é unha outsaider na literatura de noso, senón unha autora cun currículo xa ben cumprido. Autora de libros de relatos e de novelas –Periferia unha delas, Premio Xerais- ou Noites de safaria no mesmo ano que deu ao prelo Natura. Entregarse en cada texto é o seu propósito, e iso fainonesta súa incursión na ficción distópica, na que as mulleres, como protagonistas se empoderan da historia. Un libro que xorde, así o confesa a autora, como homenaxe á novela A estrada de Cormac Mac Carthy, se ben con personaxes femininas, una naia e unha fila, e o frío transformado en calor. Natura chéganos con todos os trazos da narrativa distópica: un subxénero de ciencia ficción que presenta unha hipotética cidade futura onde por mor da deshumanización da mesma, un gobernos dunha autoproclamada elite totalitaria e o control intrusivo que a tecnoloxía exerce sobre a vida cotiá, o individuo fica degradado a favor do pensamento único e dunha sociedade unitaria. Natura estéase na relixión; daquela que o punto fundamental da mesma é a fe: as xentes, “vítimas dunha lingua de esparto” que varre o mundo abrasándoo todo, procura a salvación sospeitando ser vítimas dunha praga bíblica. Coa vitoria do  bando do medo, cardumes de seres humanos emprenden unha fuxida multitudinaria coa esperanza de atoparen un espazo no norte: Natura, unha obra concibida para a perfección. Entre os que parten está a protagonista que foxe coa súa nai. Resistirán mais serán uns dos principais obxectos da violencia, cando a filla cae nas mans unha elite que o ten todo planificdo para salvarse só eles, unha vez que o planeta fique arrasado e colapse.

 

Iolanda Zúñig

Na novela aparece a meirande parte dos compoñentes clásicos  do xénero distópico: o control social a través de drogas e manipulación da linguaxe, unha extremada xerarquización social, unha crítica ao poder, con castas explotadas, pero nas que tamén esta imperante a lei dos más forte coas persoas rexeitadas de Natura que deben retornar á condición animal. Nesta loita hobbesiana  cada clase abusa da inferior. Un universo denso, asfixiante moi propio para o desenvolvemento da trama, e un estilo poético de gran forza danlle acubillo a esta boa novela distópica e de horror

(Texto publicado o dia 28 de febreiro de 2019 no xornal Faro de Vigo)

UNHA NOVELA VERDADE

Nova Nursia

Héctor Cajaraville

Edición Xerais, Vigo, 2018, 343 páxinas

 

Nova Nursia, a última achega en narrativa de Héctor Cajaraville, é, desde o punto de vista literario, unha fusión de xéneros: biografía e ficción. Un amplo relato no que o autor toma licencias que rebordan o rigor histórico e que non renuncia a ser novela, subxénero do que o autor tira tanto a mecánica, a arquitectura construtiva, como unha manchea de recursos. Unha irrupción da realidade na ficción que xa ten carta de natureza no sistema literario galego e está a ampliar o concepto de novela ata desembocar na novela-verdade. Emporiso, Nova Nursia, o relato  sobre a vida de Frei Rosendo Salvado en Australia e a través dos seus longos periplos por Europa, máis que novela biográfica é biografía novelada, xa que na mesma posúen máis presenza os trazos biográficos do que o fan os narrativos. As bases biográficas verbo do frade bieito son reais, pero sobre elas o autor ergue un relato ficcional.

Esta novela-vedade estéase nas memorias que escribiu o mesmo Rosendo Salvado. O seu propósito é amosar e reivindicar a figura do frade bieito e o seu labor poliédrico, pouco e mal coñecido en Galicia, e case sempre para refungar do mesmo polo asunto dos eucaliptos, esquecendo que as sementes que Rosendo Salvado  enviou a Galicia, non foron as primeiras nin as únicas. Nado en Tui en 1814, optou coma os outros catro irmáns por facerse frade na Orde de San Bieito; e logo de moitos contratempos na súa formación, renuncia a vida de reclusión no mosteiro e marcha de misioneiro a Australia, un territorio apenas poboado e que empregaba o goberno inglés para se desfacer de moitos dos engaiolados nos cárceres da Illa. Rosendo, tras moitos atrancos e, funda a misión de Nova Nursia, convencido da necesidade que teñen os aborixes de seren parte do mato que lles deu acubillo e sustento desde que teñen memoria. Antes que adoutrinar, a prioridade do frade bieito -nomeado tamén bispo dos salvaxes- será darlles alimento e defendelos fronte aos atropelos dos europeos.

Se algún mérito ten o labor de Salvado é o de ser afacer ao estilo de vida dos aborixes: aprende as dúas linguas que empregaban os nativos, foi un experto curandeiro, adopta a cultura da xente que lle rodea, viaxa a Europa para obter  novos cooperadores e axudas económicas. Todo o que matiza e realiza faino a prol dos “salvaxes”, defendendo sempre a prioridade de alimentar antes que adoutrinar.

 

Héctor Cajaraville

Héctor Cajaraville ergue a novela desde una perspectiva reivindicativa do personaxe, e estea a súa escrita nunha estrutura dual: alternan as secuencias onde un narrador en terceira persoa informa dos comezos, progresos e dificultades na creación de Nova Nursia, con outras nas que o protagonista escribe a un seu amigo da infancia, Domingos Pires, misivas nas que describe as súas preocupacións e angueiras, así como as crenzas e costumes dos poboadores do mato. Estas e outras moitas engádegas que achega o autor, converten este libro biográfico e reivindicativo nun engaiolante relato de aventuras arredor dun heroe: Rosendo Salvado, bispo dos “salvaxes”.

(Texto publicado na revista Tempos Novos, número 259 de decembro 2018)

MOVIE ROAD DE NOSO

 Tres pintores

Cid Cabido

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 101 páxinas.

 

  1. Cid Cabido é un dos poucos escritores da narrativa de noso que se fai agardar. Unha obra narrativa pouco prolixa e o convencemento dos lectores de que do seu enxeño pode rebentar en calquera intre algo distinto, converte cada nova entrega do escritor nado en Xunqueira de Ambía nun festín gorentoso e moi especial, en algo distinto. Cando o lector penetra nun libro de Cid Cabido, debe sospeitar que se inmisce nas contornas do humor, da retranca, da esmorga, ou nunha escrita alimentada en evidencias que, polo feito de selo, acostuman chamarnos a atención. Mais o propósito do escritor non deixa dúbidas: o desenmascaramento social, estrullar os significados velados e proxectalos diante dos lectores,rescatando mesmo o valor da incoherencia, como se o escritor lle quixese facer un caneo ao lector.

En Tres pintores Cid Cabido foxe máis unha vez  da macronovela, do relato narrativo, entendido como “un país  para instalarse” e vivir no mesmo con desafogo e confort. E aínda que en menor medida que en Grupo abeliano, alicerza a novela nas raiceiras subversivas  do evidencialismo e na carallada, se ben con pouco ruído. A novela narra a aventura de tres amigos, tres  vigueses bohemios por excelencia das Travesas que, nunha noite na que se atopan sen se citar coma sempre, deciden saír de viaxe, unha viaxe errática cara a París por exemplo, nun vello Renault-8, financiando a mesma desde a súa economía de supervivencia, procurando a vidiña como puidesen. Auténticos viaxeiros que, como din os taoístas, non saben cara a onde van. En Santiago  esquecen os poucos cartos que un deles pensaba apañar. Chegan a Ovieu e alí despregan unha habelenciosa batería de recursos de supervivencia para casos extremos, sen descartar algunhas pillerías, para continuar a súa accidentada viaxe para ver mundo, pero de retorno a Vigo.

A novela reflicte os ambientes nos que estaba instalada a xeración invisible que nos anos oitenta xa se sentía afastada das ideoloxías militantes e das loitas contra a ditadura, e se asenta comodamente nunha vida bohemia, pseudo intelectual e esmorgante. Malia a súa brevidade, achéganos unha imaxe crítica dese tempo xa afastado e dalgúns dos seus personaxes.

 

Cid Cabido

Emprega de novo o autor o truco de humor e da ironía, se ben sen tantas paridas  graciosas ou grandilocuentes coma noutros libros. Personaxes planos que viven o día a día sen programación, arrastrando a súa desenfadada realidade polas páxinas do relato.Non é este un libro de prédicas, senón da narración duns  feitos máis ou menos novelescos. Emprego da primeira persoa que aveciña a historia ao lector. Un rexistro coloquial neutro e monocromo. Cid Cabido foxe á mantenta do intimismo, do lirismo, dos requintes estilísticos, das descricións de ambientes, espazos e persoas. O autor empuxa a ficcionalidade ata o límite, sen alienarse na linguaxe. Eis algúns dos trazos desta “novela breve de tipo breve”, con todas as marcas do escritor ourensán.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 17 de agosto de 2019)

 

NOVELA EN CONSTRUCCIÓN

Dezanove badaladas

Anxo A. Rei Ballesteros

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 179 páxinas.

    Anxo A. Rei Ballesteros, un autor fundamental na narrativa galega dos anos noventa,deuse a coñecer con Dos anxos e dos mortos (1977) e sobre todo con Loaira (1992), unha novela “constelación”, múltiple,  totalizadora da existencia. Mais a primeira novela en galego do autor foi escrita con dezasete anos. Unha novela de formación e aprendizaxe na que, xaora, xa se bosquexa a potencia catárquica e liberadora que leva ao escritor a inventar mundos, consciente porén -son as súas palabras- de que todo auténtico escritor arela, non escribir máis libros, senón calar.                Mais neste libro primeirizo xa latexan algúns dos temas que máis tarde constituirán os alicerces do macrotexto narrativo de Rei Ballesteros, como son a presenza da noite fría e chuviosa e nomeadamente a morte, o medo á morte sen ter vivido. Daquela que, como se afirma na presentación editorial, Dezanove badaladas poida ser lida como o preludio esencial á obra dun autor maior, aínda que por si mesma careza seguramente de transcendencia literaria.

A trama novelesca fainos lembrar a A esmorga en intensidade e ton menor, porque Dezanove badaladas é certamente  a crónica, por veces esperpéntica, dunha noite de troula na cidade,nunha  Compostela de rúas e calexóns sempre mollados por unha chuvia miúda. Nolo, o principal protagonista, sae da casa con azos de se divertir aquela noite, probar todos os pracedes que existen na urbe. Divertirse ata fartar el e os seu tres amigos, gastando a paga dos mes, a primeira paga que acaba de recibir logo de chegar da tobeira da aldea. Experimentar todos os praceres da cidade, malia que os consellos a advertencias da familia lle resoen constantemente como ruído de fondo. Será unha noite de viños e putas polo Pombal, de bebedelas. De un ir a vir en procura de acougo de fin de semana dun mozo que se está a abrir á vida.   Mais o protagonista séntese alleo ao transcorrer da troula nos recantos da noite, como tantos homes e mulleres en noites frías e orfos de amor. E así o protagonista vai andando coa sensación estraña cara á desorde. Ten que cambiar as catro cousas que trouxo da aldea, cambialas por nada, por unha desorde progresiva. Ao final, a anarquía e a morte. A vida e a morte sempre correndo en parella, un tema central na narrativa do autor.

 

Anxo Rei Ballesteros

No plano técnico, Dezanove badaladas é unha novela en construción. Novela de aprendizaxe da vida e de aprendizaxe do proceso escritural. Escrita no limiar dos anos 1969 e 1970, a presente edición, que non pasou polo rolete da normativización, achéganos a unha lingua tan orixinal que semella un galego inventado  polo daquela mozo sen formación lingüística. Prosas cheas de vida, con descricións con tinguiduras carnavalescas, ateigadas de castelanismos, enxebrismos e un peculiar vocabulario tirado da oralidade ou da propia inventiva daquel rapaz de dezasete anos. Reitero, novela en construción con capítulos nos que o mesmo autor anota que cómpre axeitalos máis, antesala, porén, dunha obra narrativa importante.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 20 de decembro de 2018)

PROTEICA E ABERTA. UNHA HISTORIA EN ESPIRAL

A través do fume

Antonio Piñeiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 126 páxinas

 

Antonio Piñeiro non soamente é un escritor plenamente asentado na literatura de noso, senón tamén un narrador versatil. Con naturalidade transita do relato dun triángulo afectivo feminino e unha trama inquisitorial no século XIX, e da crónica novelada do cóctel hedonista da estudiantada santiaguesa na década dos oitenta, a unha novela complexa e ricaz esteada no fluxo de conciencia. En efecto, se algún obxectivo aparece claro e preciso é a evocación da corrente de pensamentos de Nina, a protagonista de A través do fume. O fluxo ininterrompido de pensamentos e sensacións que aparecen sen encadenamentos lóxicos. Como pano de fondo, a migración e a separación das familias nos anos setenta en Europa, olladas dunha forma tan crúa como esperanzada. Esas lembranzas que lle achegan á cativa todo o que lle dixera a súa nai, “sempre a medio dicir ou  a medio calar ou  a medio ver”.O  narrador reproduce coa súa propia voz a vida psíquica da protagonista, sen diálogos,sen interrupcións, sen puntos porque os recordos, os momentos da emigración non rematan.

Así na corrente de conciencia de Nina cobran vida as viaxes a Vigo nun autobús Celta ata Padrón. Logo no tren. A espera na estación, os semáforos, a calor da cidade. Todos os consellos da nai, a vida cotiá no barrio, nas rúas, todas as sensacións, mesmo o son da cisterna a acción de pór a cuspe nos selos das primeiras cartas, os sorrisos,os bicos ao pan, a dozura dos beizos imaxinarios do primeiro amor mastigado, o recendo da coliflor con bacallau que no Nadal azucabra a casa. As cartas ao pai, cos selos pegados ás mesmas, a branda severidade da nai, os Nadais nos que non vén o pai, a choiva cálida das oracións polas noites na cama, as cartas sen abrir, as lámpadas e panxoliñas do Nadal…ata as cinsas xuntas e mesturadas  da derradeira páxina que, en boa medida lle imprimen sentido a esta historia en espiral que se abre cara a dentro e forma parte dese fluír da conciencia. Unha corrente mental que reconstrúe non só a vida dunha familia, en espera sempre do pai,senón tamén os aconteceres dunha época, dun tempo pasado.

 

Antonio Piñeiro

A novela cun número incontable de fiestras, de imputs, é o reino da liberdade, escrita proteica e aberta, sen regras que non poidan ser transgredidas. O experimento literario que nos achega Antonio Piñeiro, percorre esta canle narrativa alicerzada certamente na liberdade de contido e de forma, mais non carente dunha longa e ricaz tradición. Se algún lector pregunta onde se atopa a trama argumental de A través do fume,  cómpre responderlle que nese fluxo de conciencia que demanda a súa implicación para atoparlle sentido, así como para descubrir o simbolismo de moitos obxectos que aparecen na mesma. Un fluxo de conciencia estruturado de forma precisa e vestido co meiró dunha linguaxe literaria de moitos e puros quilates.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de decembro de 2018)


AS OBSESIÓNS DE MARTIN AMIS

A casa dos encontros

Martin Amis

Tradución de Eva Almazán

Editorial Galaxia, Vigo, 277 páginas

(Libros de sempre)

 

 

Un mes despois da súa publicación en lingua inglesa e inaugurando a colección Biblioteca Compostela de Narrativa Europea, Galaxia ofréceunos no ano 2006 a última proposta narrativa dunha das vacas sagradas da actual literatura inglesa, mestre do “dirty realism” e un dos máis arteiros escritores satíricos contemporáneos. Trátase de House of Meetings  (2006) que a versión galega de Eva Almazán rotula co título de A casa dos encontros.

   Alguén escribiu que os lectores de Amis nunca se senten traizoados e sempre se ven sorprendidos. A casa dos encontros desmonta porén tal xuízo, pois Amis retoma na mesma o tema da Unión Soviética, xa tratado na súa alegación antistalisnista, Koba the Dread (2002). O mordaz enfant terrible das letras británicas ataca de novo abordando o mesmo tema e material do seu libro do ano 2002: os campos de traballo da Unión Soviética stalinista e as atrocidades do gulag. Mais A casa dos encontros  é todo o que non chegou a ser o libro sobre Stalin. Koba the Dread era una estraña mestura de relatos históricos arrepiantes sobre os crimes de Stalin con xuízos autocompracentes sobre a vida da clase media alta en Inglaterra. A casa dos encontros, pola contra, e sen deixar de ser un libro político  por máis que Amis reitere unha e outra vez que a súa ideoloxía é a non ideoloxía, é sobre todo ficción. Ficción sobre os pesadelos da sociedade soviética stalinista que o escritor traduce nunha trama que podemos definir coma un triángulo amoroso-sexual entre dous irmáns, presos políticos nun gulag ruso e a muller á que os dous aman e que atravesa todo un continente para visitalos. Pero, como apuntamos, o pano de fondo son os males da sociedade soviética e o talante ante a existencia en situacións extremas.

O narrador é un vello malhumorado que se sente empurrado a contar a súa vida e os seus crimes como unha sorte de penitencia. A narración permítenos saber que foi un veterano da Segunda Guerra Mundial, que resultou ferido e foi condecorado, malia ser un home brutal  que sen ningún remorso participou nas violacións masivas cometidas polos soldados rusos na súa ofensiva en terras xermanas. Máis tarde caerá en desgraza e será enviado, xunto cun seu irmán, a un gulag instalado polo réxime stalinista na rexión ártica. As súas palabras están dirixidas a súa fillastra estadounidense e adoptan a forma dun longo e-mail, mentres realiza a derradeira viaxe ao campo onde el e o seu irmán estiveran encerrados durante dez anos.

 

 

                           Martin Amis

Un longo monólogo que se troca en reflexión non só sobre as súas propias experiencias, senón sobre todo verbo do mal e as diferenzas entre os dous paraísos: o capitalista e o comunista. Martin Amis subordina nesta novela o seu gusto pola pirotecnia posmoderna ás esixencias da historia. Bota man, xa que logo, dun estilo realista, sen apenas floreos formais e presenta a vida dos seus personaxes con gran economía de palabras e de detalles, mais non de presaxios e repetidas aseveracións. E aínda que a parte máis intensa da novela son as descricións da vida no gulag , Amis imprímelle á historia unha arquitectura baseada na rivalidade dos dous irmáns polo amor de Zoia, a muller que os visita. Prosa densa e apertada e, por veces de lectura non doada, que finalmente deixa translucir a clásica batalla amisiana entre dous irmáns e as actuais teimas do escritor inglés: omnímodo e visceral perseguidor de atrocidades, como se o feito de escribir sobre temas e acontecementos realmente malos e perversos, fixeran del un grande escritor.