Nélida Piñón na Real Academia Galega

Nelida Piñón recibindo a medalla da mans do Presidente da RAG, foto Gabriel Tizón

Nélida Piñón recibindo a medalla de académica de honra de mans do Presidente da RAG ( foto de Gabriel Tizón)

Onte, 27 de setembro, a escritora brasileira Nélida Piñón (Río de Xaneiro, 1937) ingresou na Real Academia galega como membro e honra da mesma. Súmase así aos seis membros de honra que na actualidade forman parte da RAG. Na solemne sesión, a escritora brasileira, Premio Príncipe de Asturias das Letras no ano 2005, pronuncio un fermoso discurso, “A épica do coraçâo” (pódese descargar aquí xunto coa resposta do académico de número Ramón Villares). No mesmo a escritora, cuxo nome é o anagrama do seu avó galego Daniel, evocou a importancia da aprendizaxe que desde nena tivo a cultura e a lingua dos seus pais, Lino Piñón e Carmen Cuiña, naturais de Cotobade ( Pontevedra) e emigrantes en Brasil, na construción do seu imaxinario.
Nélida Piñon, como se afirma no comunicado da Real Academia Galega, escribiu Galicia no Brasil. En lembranza do ingreso e recepción da escritora brasileira na RAG, e conmemorando os trinta anos da publicación da súa magna obra, A república dos sonhos (1984) e os dez da súa tradución á lingua de noso, reproduzo o comentario publicado en Novenoites o día 2 de febreiro deste ano (sección Libros de fondo).

“A REPÚBLICA DOS SOÑOS”,UNHA SAGA A republica dos soñosFUNDACIONAL

A república dos soños
Nélida Piñón
Traducion de Carmen Torres París e Dolores Torres París
Editorial Galaxia, Vigo 2004, 936 páxinas
(LIBROS DE FONDO)

Foi a súa singular teoría da mestizaxe, configurada por varias tradicións literarias e alicerzada na realidade, na memoria e na fantasía dos soños, o que valorou o xurado á hora de lle outorgar a Nélida Piñón o Premio Príncipe de Asturias das Letras do ano 2005. Gañadora así mesmo doutros importantes galardóns, como o Juan Rulfo ou o Premio Internacional Menéndez Pelayo, esta filla de galegos emigrantes no Brasil, súmase así a unha relación de escritores de primeira orde gañadores do Príncipe de Asturias, en especial desde a súa universalización alén do ámbito iberoamericano. En venturosa coincidencia, o outorgamento do Premio fíxose realidade soamente uns meses despois de que a Editorial Galaxia traducise para a nosa lingua A república dos soños, un dos cumes da obra narrativa da escritora brasileira.
Nélida Piñón forma parte da nómina de escritores latinoamericanos que conforman o club dos escritores míticos. As súas ficcións están tecidas con historias que proveñen dun pasado mítico pero real, historias que se disiparon no pasado século, legando, non obstante, unha caudalosa e ricaz fervenza de contidos imaxinarios para nutrir a creatividade de moitos escritores da outra beira do Océano. O legado da memoria, tan importante na obra dunha muller que conxura aos devanceiros e os senta na nosa mesa para que nos engaiolen co manxar das súas historias. As súas achegas máis salientables desde esta vertente mítico–memorialista son sen dúbida A doce cançao de Caetana, A casa da paixâo, O pâo de cada día, e nomeadamente esta saga monumental, A república dos sonhos, coa que a narradora nos transmite a súa visión fundacional da literatura e pon en evidencia que Galicia fecundou desde sempre o seu imaxinario.
Esta inmensa saga é unha procura dos devanceiros galegos que emigraron ao Brasil onde lle deron forma aos seus soños, logo dunha acollida non doada, alimentada co pan reseso no duro catre dunha pensión barata. É o poder de resistencia dun pobo acostumado a mil diásporas. O lector atopará na novela unha sociedade enteira coas súas lendas e mitos e dúas raíces: a galega e a brasileira. Non a doce Galicia dos trobadores medievais, senón a Galicia rural, patria da miseria. E alén mar, Brasil, América “fonte de cura de todos os males e esconxuros dos demos”.
En Vigo no ano 1913 dous rapaces embarcan rumbo ao Brasil. Trátase do triunfador Madruga e do soñador Venancio. Botan o rizón no litoral brasileiro e alí inician a procura da súa república de soños. A partir dun emprego humilde, a existencia de Madruga describe unha traxectoria de éxitos e fracasos que poñen a proba os seus ideais de liberdade e felicidade. Varias décadas máis tarde, é a súa neta a que xunta os fragmentos dunha existencia transterrada, reconstruíndo así a historia da familia que se confunde coa do Brasil.
Coexisten na novela dúas voces que evocan en primeira persoa: a de Madruga e a da súa neta Breta (forma regresiva de Bretanha), fragmentos paródicos de Venancio, o outro emigrante, e unha omnisciente terceira persoa que combina maxicamente todo nun xogo de lembranzas persoais e históricas. E en áxiles pinceladas describe a autora a identidade fragmentada dos seus heroes. En canto a súa estrutura, o romance configúrase como a emerxencia de voces híbridas e arrastra á superficie textual fragmentos de eventos e vidas, mesturados con ecos de historias e lendas transmitidos ao longo de xeracións. Domina Nélida Piñón unha grande variedade de rexistros e caracterízase polo seu rigor, así como polo emprego dunha linguaxe poética que multiplica os feitos a través da metaforización, amosando un grande amor pola palabra, non como forma gramatical, senón como maneira de sentir, pensar e rebelarse.

Shackleton, centenario dunha magna epopea

El viaje de ShackletonEl viaje de Shacleston
William Grill
Editorial Impedimenta, Madrid, 2014, t3 páxinas

Non son poucas as publicacións, e mesmo os filmes, verbo das fazañas da derradeira exploración da Idade Heroica, mais ningún dos libros ata o de agora editados agasallaba o lector con fermosas ilustracións. Ata que Editorial Impedimenta publicaba hai uns días unha verdadeira alfaia editorial: El viaje de Shackleton, escrito e ilustrado por William Grill. É a homenaxe que Impedimenta tributa á afouteza, forza de vontade e resistencia de Ernest Shackleton e dos seus homes no centenario do comezo da exploración do descoñecido. O texto do libro e as amavías das súas ilustracións recuperan a “Expedición Imperial Transantártica”, e de xeito ameno e sinxelo permiten que retornemos aos últimos tempos da Idade Heroica das exploracións.

O explorador anglo-irlandés, que xa formara parte ou liderara outras expedicións, tras a conquista do Polo Sur por Admusen, concentrou os seus esforzos non gran desafío de atravesar o continente antártico de mar a mar, 2.900 quilómetros a través do xeo. E así foi: en agosto de 1914, Shackleton e as súas dúas tripulacións e setenta cans partiron a bordo de dous barcos: o Endurance, que levaría o equipo principal ata o mar de Weddell, e o Aurora que trasladaría o equipo de apoio ata o outro extremo da Antártida, o estreito de McMurdo (mar de Ross).

Ernest Shackleton

Ernest Shackleton

O libro que vén de editar Impedimenta, rememora unha das odiseas de aventuras máis notorias e afamadas de todos os tempos. Cando en 1915 Shackleton e os vinte e sete tripulantes do Endurance se viron forzados a abandonar o barco nas xeadas augas antárticas, a desfeita semellaba irremediable. Non entanto, Shackleton iniciou unha loita épica para salvar os seus homes, á deriva na banquisa, contra as forzas da natureza. Sen dúbida a fazaña máis extraordinaria que rexistran os anais das expedicións polares.

O libro que arestora nos permite ler e gorentar a editorial madrileña, ofrécelle o lectorado todos os preparativos e o desenvolvemento da expedición ata o rescate dos expedicionarios que quedaron na Illa Elefante. Unha loita titánica pola supervivencia que fixo esquecer o fracaso do proxecto inicial, xa que Shackleton conseguira levar a porto seguro a todos os tripulantes do Endurance e a case todos os do Aurora. Xa que logo, a edición deste libro é unha maneira loable de celebrar o centenario dunha inmensa proeza.
(Texto publicado o 18 de setembro de 2014 no xornal El Correo Gallego. Para ver o orixinal pinchar aquí)

Antonio Tovar Bobillo, memorias dun esculcador da morte

Diario íntimo dun vello revoltadoDiario íntimo dun vello revoltado reducidoooooooooo
Antonio Tovar Bobillo
Editorial Galaxia, Vigo, 2001, 177 páxinas.

(LEBRANDO A ANTÓN TOVAR AOS DEZ ANOS DO SEU PASAMENTO)

(Na madrugada do mércores 16 de xuño de 2004 finaba en Ourense Antón Tovar, Antonio Tovar Bobillo, xa que nunca renunciara o seu nome en castelán. Deixounos o home da dor, o poeta do pesimismo, do íntimo e do cotián. En marzo de 2001 escribín estas palabras premonitorias: “Teremos que deixalo morrer para esquecernos que foi amigo de Risco, membro do PC e que escribiu en castelán unha boa parte da súa obra”. Como homenaxe e recordación dun escritor ao que posiblemente a Real Academia Galega nunca elixirá como persoeiro do Día das Letras Galegas, reproduzo a única recensión na que tiven a oportunidade de comentar o seu derradeiro libro, Diario íntimo dun vello revoltado.)
O día 26 de outubro de 1997 o autor do Diario íntimo dun vello revoltado cumpría setenta e seis anos. Nesa data Antonio Tovar Bobillo escribía o seguinte: “Onte chamou unha redactora de El Correo Gallego de Santiago: Mañana cumple años su marido. Ben. ¿Sigue siendo escritor? Foi unha rara pregunta. ¿Que queren? ¿Que estea sempre coa man na rabela arando verso e prosas? Ou queren pararme porque xa son moi velliño, ou mellor vedraño. Tanto ten. Ingreso, ingresei na soleira da casiña da premorte”.
Son palabras que forman parte da literatura confesional máis sincera e polémica que xamais se escribiu no sistema literario galego. Memorias explosivas pero moi coherentes nas que ese vello e incombustible comunista que tivo, coma tantos outros, o “infortunio” de escribir os seus primeiros libros en español, perseguido literariamente, segundo confesa, por Méndez Ferrín ao que, non sen rexouba, chama “Xosé Lois” ou “Méndez”, realiza un exercicio de introspección, de nudismo interior que acada límites dificilmente imaxinables.
Diario íntimo dun vello revoltado é un libro de memorias, como indica o seu título, escrito durante o derradeiro periplo da vida dun home -entre os setenta e catro e os setenta e seis anos-, e o “muro da morte”, a “á do corvo da morte”, martela constantemente o seu cerebro. Un libro de memorias que prosegue, quizais con maior radicalismo a angueira de poñer todo en cuestión que o autor principiara en Diario sen datas (1989), que reflicte os conflitos e inquéritos existenciais que están presentes de forma nidia na obra de A. Tovar.
Como no anterior diario, Antón Tovar, que se sente incómodo baixo ese nome e elixe á mantenta o de Antonio Tovar Bobillo, recunca unha e outra vez sobre os temas máis incertos e problemáticos da existencia humana. As súas armas, a sinceridade absoluta, a paixón polémica, unha ironía sutil e unha querenza pola lóxica e polo sentido común que desarma o lector.
Un diario que se converte por veces nun álbum de retrincos nos que o autor quere deixar gravados pensamentos ou frases salientables doutras persoas ou as tiradas da propia colleita. A. Tovar vive, ao menos desde 1953, nunha permanente experiencia de alleidade que aparece retratada dunha forma superlativa neste diario. Trátase da inexistencia do eu, un fenómeno que o escritor describe con dificultade, pero que non pode ser confundido co feito da alleidade psíquica, coa tolemia.
Recorre ao budismo, a Hume ou a Ayer para darnos conta desta ausencia ou inexistencia do eu: el non é el e a súa poesía tampouco lle pertence. Alleidade magnificamente reflectida no seu poema “Eu estaba na nada”. Feliz na nada, durmido nun gran sono, mais viñeron seus pais -“máis meu pai que a miña nai”- e tirárono dese sono para ingresar de seguido nun mundo de sufrimento. Eles morreron e xa volveron á nada. “Agora tócame a min. Todo espantosamente sinxelo” Trátase dunha idea recorrente que se repite unha e outra vez. Somos seres hipotecados, o noso destino é a morte, aínda que contradicindo a suposición-veradde da inexistencia do eu axexamos a contradición da vaidade e o amor propio.
Á par desta idea-eixo que subxace no Diario, aparecen outras constantes que se expresan unha e outra vez. Entre elas, a vida como maldade: a vida non é mala como lle dixera seu pai aos doce anos, senón que é un mal. Un permanente cuestionamento crítico da existencia e natureza de Deus, a gran fábula de Deus. Un Deus que está cos poderosos como Abraham, é tan exterminador como Hitler, e amósase inimigo dos miserables coma Onán. As inconsistencias e contradicións dos relatos bíblicos e dos dogmas católicos máis recentes. A teima do sexo, basculando o escritor entre as fermosas suxestións do erotismo (“Os peitos dunha muller son os xardíns de invitación á luxuria”), e a condena dos masturbadores. O xuízo e valoracións dos escritores do noso sistema literario, con especial animosidade fronte a Méndez Ferrín.

Antón Tovar

Antón Tovar

As referencias familiares e persoais: á nai, ao pai que lle meteu no corpo o medo á existencia, ao irmán do Opus que o condena definitivamente por casar sen se confesar, e sobre todo as marabillosas referencias a Tucha. A Tucha sempre a súa beira a pesar das pequenas traizóns, a Tucha que é católica, vai a misa, é devota da Purísima, pero no cre na presenza corporal de Xesús na hostia consagrada, no inferno nin na infalibilidade do papa. A Tucha que soporta todos os desastres, tamén o sexual, do home Antonio Tovar Bobillo.
E a reflexión sobre moitos outros temas de diversa índole que reflicten de xeito perfecto a personalidade a personalidade dun home que, como os bogomilos, choraría polo seu propio nacemento e que só aspira a unha cousa: morrer con dignidade, coma un ateo solitario.
Todo isto e un estilo expositivo alicerzado na claridade e na simplicidade máis absolutas, pero no exento de ramallazos líricos, fermosos e orixinais, fan destas morias de A. Tovar un libro único e especialmente gorentoso malia o baleiro dese fragmento sobre o Rei que, disque, lle mandaron censurar.
(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o 12 de agosto de 2001)

Coas ferramentas da evocación. Humor e colorido

Raíñas no meu xardínRaíñas no meu xardín reducidoooooooooo
Xosé Manuel G. Trigo
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 184 páxinas.

Con pouca obra publicada e sen se sentir compelido polas urxencias de facelo, Xosé Manuel G. Trigo escribe de vagar e faino porque, disque, descubriu de neno que a escrita era o único que lle amansaba os nervios. Os seus libros, porén, acostuman ser verdadeiros galanos que regalan inesperados praceres. Así, logo de varios anos sen publicar, retorna á narrativa coa súa primeira novela, Raíñas no meu xardín, unha peza literaria peculiar que, secasí, amosa todas as marcas da escrita do autor. Unha novela erguida cos apeiros da evocación, dunha recordación non premida nin polas leis da historia nin pola realidade. A mestura de realidade e fantasía será, pois logo, unha das constantes deste texto, xa que o narrador considérase un “narrador omnisciente”, condición que lle permite unha ampla liberdade para fusionar historia e realidade, e mesmo dislocar o tempo, tomo tal, meterse debaixo da cama de Carolina Otero a asexar o que fai na compañía dun novo pretendente, ou chegar á beira do río Sar furando como unha toupa terras e séculos. Será non só un dos trazos esenciais definidores desta peza ficcional, senón tamén unha das canles por onde discorre a narrativa posmoderna.
Evocacións “belaoteristas” e “toinettistas” porque as dúas grandes referencias e protagonistas de Raíñas no meu xardín son Agustina de Valga, como bailarina e cortesá Carolina Otero, e Toinette, a nena princesa na corte imperial austríaca, que será María Antonieta nos espellos de Versalles.
O protagonista, que é asemade narrador en primeira persoa e esconde unha grande afección pola xardinaría, recrea na burbulla da súa imaxinación e estando de aprendiz de jardinier du roi a vida da Bela Otero, os seus primeiros anos bailando no Espolón padronés con espectadores como don Manuel Murguía e a súa dona, a poeta Rosalía de Castro; máis tarde, cando acada a fama, como bailarina, como gran cortesá que “socializa a súa sexualidade” con millonarios e aristócratas. E aínda que o autor a fai coincidir con Proust, o escritor francés era para ela como un señorito de Pontevedra.A bailarina galega era moito máis sensible ao brillo dos diamantes que aos fulgores literarios.

Xosé Manuel G. Trigo en horizontal

Xosé Manuel G. Trigo

Evocación así mesmo de María Antonieta, desde nena princesa con moitos paxaros na cabeza, ata cando exerce de raíña en Versalles, pouco propensa a ler, máis ben dada aos amoríos e cunha afinidade compartida coa valguesa: a paixón polas xoias.
Nestas navegacións da imaxinación, o narrador, alter ego do autor, sutura as súas lembranzas e acontecementos froito do seu maxín. Endalí que na existencia da valguesa atopamos escritores como Marcel Proust, Colette, Valle Inclán, Murguía, Rosalía de Castro e unha serie de personaxes, sobre todo da Belle Époque: Coco Chanel, o presidente Félix Faure, o político e premio novel da paz Aristide Briand e tantos acontecementos e lembranzas que a peneira de Carolina Otero fará esquecer nunha sorte de liquidación minimalista, para poder vivir dun xeito feliz o momento presente.
Novela que se desenvolve á marxe das estruturas compositivas tradicionais (presentación-nó-desenlace). Nin sequera a morte de Carolina pode considerarse o desenlace da novela, escrita cunha lingua cálida, rebordante de colorido, de humor e de retranca que envolverán o lector que se mergulle na lectura deste libro, un pequeno e esmerado meiró literario.

(Texto publicado o día 18 de setembro de 2014, no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Historias de crises e soidades

Os televisores estrábicosOs televisores estrábicos
Ramón Vilar Landeira
Edicións Xerais, Vigo, 2014, 143 páxinas.

Dirixida prioritariamente a un público adulto, Ramón Vilar Landeira, xornalista e coordinador de proxectos culturais e educativos, publica en Xerais a súa primeira obra, Os televisores estrábicos, unha escolma de catorce relatos que tematizan, como eixo principal, as diversas formas nas que a actual e xa delongada crise atinxe e afecta ás persoas. Xa que logo, un monllo de relatos concentrados na temática social máis importante dos nosos días, feito que explica, xaora, o éxito que o libro está a ter entre o lectorado galego.
Relatos fusionados, pois logo, polo momento de crise económica, social e sobre todo persoal que está afectando a mulleres e homes e ata aos cativos e ás cativas dos nosos días. Relatos descarnados xa que foron escritos nos anos 2010 e 2011, cando a crise comezou a afectar de xeito máis virulento ás cidadás e aos cidadáns deste país. Intrahistorias ficcionais, mais dotadas dun elevado e profundo grao de credibilidade xa que as diversas situacións que podemos ler nestas historias de Ramón Vilar Landeira observámolas a cotío na rúa ou nos fogares galegos. Un bo azougue, xa que logo, para espellar a Galicia dos nosos días, aínda que nalgúns destes relatos (“Reforma”, “O orballo no retrovisor”, “A calor das mantas eléctricas”, “Caramelos de café con leite”…) oportunas analépses remiten ao lectorado á décadas pasadas, traendo á “moa dos recordos” evocacións doutrora. Retratos quer conxelan imaxes coa axuda da memoria, como o propio autor define as súas historias no derradeiro texto da escolma, “Diario de Caión”, un relato metaficcional, un do mellores na miña estima.
O autor emprega, entre outros recursos, unha acaída técnica realista. Reflicte, como digo, a través do filtro da memoria, problemas vividos polo propio creador, que lles pasaron a outros a outras persoas ou que lle contaron, mais sempre ficcionalizados. Mesmo Grandil, o espazo que serve de marco para a meirande parte das historias, é un topónimo que existe, mais nos relatos aparece como un Macondo galego. Esa técnica realista “obriga” ao autor a ollar para o mundo que nos rodea e reflectir o que está acontecendo. E o que acaece é un ir e un vir de seres desesperados, despoxados, sen ningún abrigo no que protexerse, agás a vivencia do terrible drama da soidade que se presenta de millentas maneiras. E sen saber como reaccionar. Perdedores que responden de xeito dispar, algúns, como o protagonista da historia que enceta o volume, atracando un banco. A cara B das noticias que publican os xornais ou aparecen nas televisións, mais que fica encuberta nesas visións unidireccionais do que nos contan.
Os relatos de Os televisores estrábicos abordan desde a ficción moitos dos problemas derivados da crise; historias de perdas, de fracasos, das vidas en soidade, cada día máis dramáticas. E asemade outros que son consuetudinarios ou lacras moi frecuentes na sociedade galega: o despoboamento do agro galego, a perda do posto de traballo, o mundo da droga, a emigración, os problemas da educacións dos rapaces que non queren falar galego porque o consideran unha merda. As dificultades de escribir en galego (é como rexentar un supermercado de barrio a douscentos metros dunha grande área comercial, páxina 136). E tantos outros atrancos, por veces insuperables, para sobrevivir na sociedade galega.

Ramón Vilar Landeira

Ramón Vilar Landeira

Saliento o xa amentado último relato do volume, “Diario de Caión”, sobre todo pola súa condición metaliteraria e autorrefencial do eu. O propio autor convértese neste relato -unha sorte de diario de traballo- en personaxe dun relato que amalgama o seu naufraxio conxugal, a perda do posto de traballo nun xornal consecuencia de crise co relatodo proceso de escritura de varias das historias do libro.  Escritura pois que se refire a si mesma, autorrepresentativa, mais de ningunha maneira narcisista.
Remato subliñando o emprego moi oportuno e eficaz, ademais da ollada realista, doutros recursos narrativos de uso frecuente na narrativa actual: o perspectivismo moi perceptible no primeiro relato, “748 gramos”, as frecuentes analépses, o contrapunto e mesmo certo realismo sucio ao xeito de Carver, mais sen aquelas podas minimalistas que a moitos dos relatos carverianos lles fixo o seu editor, Gordon Lish, “Captain Fiction” como é coñecido. Escrita moi efectiva, esteada nun apropiado estilo xornalístico, non exento porén dalgúns galanos formais e mesmo dalgunha greca lírica que humanizan este friso de doenzas, miserias e desazos do noso tempo.

Na esculca das Perseidas

Las lágrimas de San LorenzoLas lágrimas de San Lorenzo
Julio Llamazares
Punto de Lectura (Santillana Ediciones Generales), Madrid, 2014,191 páxinas.
Un bo libro para Julio Llamazares é aquel que é capaz de producir formigo, conmover e manterse vivo na mente do lector malia o paso de tempo. E a súa última novela, Las lágrimas de san Lorenzo, acada eses obxectivos porque nos achega unha historia intimista, transida de lembranzas, nostalxia, melancolía, fornecida ademais nunha prosa sinxela e moi precisa, erguida, porén, desde un preciosista tratamento poético da linguaxe, que persegue tamén a música das palabras. Unha novela con ligazóns ás millentas co libro que proxectou literariamente o autor: La lluvia amarilla. Se nesta novela é unha pequena aldea a que fica devorada pola soidade, en Las lágrimas de San Lorenzo é un home vítima tamén da saudade, que fala co seu fillo, mentres os dous contemplan as estrelas nunha noite de agosto.
Unha trama argumental, con todo, moi sinxela. Unha ancoraxe da memoria que toma corpo coa volta a Eivissa dun transhumante profesor que, na fronteira dos cincuenta, reencóntrase na praia co seu fillo Pedro, un rapaz de doce anos froito dunha antiga relación sentimental, na noite de San Lorenzo. Esculcan o ceo estrelado e a choiva de cometas que atravesan fugazmente o firmamento. Enmeigados os dous por esas estrelas fuxidías e estimulados asemade pola enchente de recendos campestres e mareiros, mergúllanse nas lembranzas, e na súa memoria agroman e reviven situacións xa vividas en tempos pasados coa familia, amigos e amantes. Mais o tempo fuxiu, fugaz e ineludible e o protagonista está de volta de todo, percíbese a si mesmo sen forzas, mentres o seu fillo estase abrindo á vida.

Julio Llamazares  nuevo

Julio Llamazares

No libro de Julio Llamazares afloran temas de fondo fundamentais para todos os seres humanos. O máis reincidente, motivado por ese fenómeno máxico das perseidas na noite de San Lorenzo, é o paso do tempo: a vida avanta sen paradas, sen recuar, facémonos vellos, todo remata, todo morre. Endalí que Llamazares poboa a intertextualidade da novela con textos de grandes poetas (Homero, Catulo, Paul Celan) que foron capaces de expresar o paso do tempo de xeito fermoso e á vez dramático. Iso mesmo é a vida: erguida con ladrillos do tempo ido, co multiforme abano de posibilidades que deixamos escapar e que xamais volverán. Xa que logo, outra peza narrativa de Julio Llamazares fermosa e de fondo calado, que arestora nos ofrece como libro de peto Punto de Lectura.

(Este texto foi publicado o día 22 de agosto de 2014 no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, facer clic aquí)

“Raíñas no meu xardín”, as viaxes da imaxinación

                                                         Raíñas no meu xardín
Xosé Manuel G. TrigoRaíñas no meu xardín reducidoooooooooo
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 184 páxina

Xosé Manuel Trigo é un autor que no está ferido polas urxencias e compulsións de publicar. Faino demoradamente porque, disque, descubriu de neno que era o único que lle calmaba os nervios. Os seus libros, porén, acostuman ser verdadeiros galanos que abeberan os lectores que son fieis aos feitizos da súa prosa. E así, tras varios anos sen publicar -a súa última obra, Viaxes no corazón. Diario íntimo, viu a luz no ano 2008-, retorna á narrativa con esta novela, Raíñas no meu xardín, distinta, peculiar, que, secasí, achégalle ao lector as marcas da escrita do autor.
Unha novela escrita coas ferramentas da evocación, unha recordación non constrinxida nin polas leis da historia nin da realidade. Xa desde as primeiras páxinas, o escritor déixalle ben claro ao lector que a mestura de realidade e fantasía será unha das constantes deste texto, pois que o seu narrador considérase un “narrador omnisciente”, condición que lle permite unha ampla liberdade para confundir historia e realidade e mesmo para dislocar o tempo, como tal, meterse debaixo da cama de Carolina Otero a pescudar o que fai na compañía dun novo noivo ou vir a dar á beira do río Sar furando terras e séculos coma unha toupa. Será un dos trazos esenciais definidores desta novela e, en xeral, dunhas das canles por onde discorre a narrativa posmoderna.
Evocacións “belaoteristas” e “toinettistas” porque as dúas grandes referencias e esteos protagónicos de Raíñas no meu xardín son Agustina de Valga, como bailarina e cortesá Carolina Otero, e Toinette, a nena princesa na corte imperial austríaca que será María Antonieta nos espellos de Versalles. Tirando do fío fabulador, o protagonista que é asemade narrador en primeira persoa e sente unha grande afección pola xardinaría, escorda, como xa dixen, tempos e espazos e así, estando de aprendiz de jardinier du roi en Versalles, intenta saudar a unha compatriota, Carolina Otero que acadaría a fama dous séculos despois. Convoca pois o narrador as vidas e séculos que leva dentro, porque para a imaxinación, como acertadamente di, “o mundo é un pañuelo e o tempo un pano de man” (páxina 98).
Recreacións, pois logo, ateigada de fantasía da vida de Carolina Otero, dos seus primeiros anos en Valga e Padrón, imaxinándoa con Borobó bailando no Espolón padronés con espectadores como don Manuel Murguía e a súa dona, a poeta Rosalía de Castro. Máis tarde, cando acada a fama, como bailarina, como gran cortesá que “socializa a súa sexualidade” e comparte a súa carnalidade con millonarios e aristócratas. Por iso, aínda que o autor a fai coincidir con Proust, o escritor francés era para ela como un señorito de Pontevedra, pis a bailarina galega era pouco sensible aos afectos do talento literario, e moito máis ao brillo dos diamantes.
Evocación así mesmo de Toinette (Maria Antonieta), desde nena princesa e con moitos paxaros na cabeza ata cando exerce de raíña en Versalles no medio de toda a “carracheira”, pouco propensa a ler, mais ben dada aos amoríos e cunha afinidade compartida pola valguesa: a paixón polas xoias.

Xosé Manuel G. Trigo

Xosé Manuel G. Trigo

Nesta viaxe da imaxinación, o autor mestura, como xa se dixo, tempos, historia e fantasía, biografía e ficción. E así transcorre a narración, amalgamando as lembranzas do narrador -semella un verdadeiro alter ego do escritor- con personaxes e acontecementos froito da súa imaxinación. Endalí que na existencia de Carolina atopamos escritores como Marcel Proust, Colette, Valle Inclán, Murguía, Rosalía de Castro e un monllo de personaxes, sobre todo franceses da Belle Époque: Coco Chanel, o presidente Féliz Faure, o político e premio novel da paz Aristide Briand; e tantos acontecementos e recordos que, porén, a peneira de Carolina esquece nunha liquidación minimalista para poder vivir dun xeito feliz o tempo presente.
Novela que racha coas estruturas compositivas tradicionais (presentación- nó-desenlace). Nin sequera a morte de Carolina pode considerarse o desenlace desta novela onde a narración de cada intre convértese para o lector nas teselas estruturais que conforman o relato. Unha escrita cálida, sobordante de colorido, mais non carente de humor e de retranca, envolverá o lector que se interne neste libro, un real e esmerado meiró literario.