VIDAS CRUZADAS

Por puntos

Manuel Portas

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 251 páxinas.

 

Foi no ano 2019 cando Manuel Portas debutou na narrativa galega cunha novela de amplo percorrido, Denso recendo a salgado; á que seguiron outras cinco pezas -a última, Por puntos- e  algúns dos premios literarios máis importantes do sistema literario galego; e a mesma calidade que medra, porén, en cada nova peza, como podemos observar en Por puntos, Premio Blanco Amor 2018.

   Por puntos  é unha novela coral, retrato de tipos humanos, esnaquizados polas circunstacias da vida  que se reúnen nun cursiño os fins de semana para recuperaren os puntos do permiso de conducir que perderan por diversas circunstancias da vida, e no pecado vailles a penitencia, como lle di a autoridade que, ao comezo, impón a súa fachenda no curso. Personaxes entrañables como Adela que non gusta de si, agacha as súa incertezas en  desacougo constante. Ou Montse que,malia cumprir cincuenta anos non recibe felicitación; ou o substituto, profesor interino que vai ao curso para recuperar os puntos que vendeu. Persoas cheas de vida, de humanismo; na miña estima, o retrato do mundo condensado nun mangado de mulleres e homes: a perfecta ama de casa que acepta o papel de ser “muller de” ata que pilla o home séndolle infiel; o mozo ao que perde a velocidade; a muller de cincuenta anos, trinta e cinco deles viúva, co alcohol como única válvula de escape; o substituto que tamén exerce de arrebatado poeta, o home que, aos corenta e cinco anos, asume a súa homosexualidade, ou Tupé con fama de matón. Tamén Rosa, a encargada do café.

Estes son algúns dos compoñentes dese protagonismo coral. Manuel Portas fainos saber das súas vidas, angueiras, traballos e problemas. Mais eles, entre si, case sen se decatar, van tecendo unha malla de complicidades para fuxiren da soidade na que se atopan ensumidos, ata chegar ás desavinzas ou desilusións amorosas. Namoramentos case de adolescentes, aloulados e pegañentos, mais polo xeral sempre enganosamente fanados.

Tales son os actantes da novela; seres ateigados de humanismo, da intimidade que vai nacendo entre eles. Manuel Portas o único que fai é contarnos a vida, descartando tanto nesta novela como noutras achegas, o relato de grandes feitos, de grandes persoeiros. E como pano de fondo, un percorrido pola soidade dos protagonistas. O que autor relata nesta novela é a vida cotiá de persoas aliendas na incerteza dunha existencia solitaria.

 

 

                       Manuel Portas

 

Emporiso, a novela avanza a bo ritmo e cunha estratexia narrativa sinalada polo mesmo autor: a teoría do iceberg, omisións, un certo minimalismo, fixándose o escritor nos elementos da superficie, mais, ao meu ver, debaixo desa oitava parte que aparece encol da auga, déixase sentir, sen ningunha dúbida, a posición subxectiva e crítica do autor.

Novela ademais cun plus de aventura, de estratexias para ligar, con sutís doses de humor; e un idioma no que, mais unha vez, domina a frescura, a espontaneidade e o sabido dominio do galego. Eis pois o retallo dun libro de xente que está farta de non ser querida.

(Texto publicado no número 272, xaneiro 2020, da revista Tempos Novos)

A DAS PUTAS, RÚA DA LIBERDADE

Os jean de María

Lois Alcayde Dans

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 105 páxinas

 

Volve á narrativa Lois Alcayde Dans despois de ter gañado no ano 2016 o I Premio Balbino de relatos. E volve cun brazado de contos -dezasete en total- nos que se mesturan situacións cotiás, ateigadas de incerteza e personaxes en situacións límite. O relato breve e, sen dúbida un subxénero de iniciación que é bo cando é capaz de contar historias breves e compactas, nas que se focalizan, sobre todo, os sucesos e detalles máis salientables, omitindo referencias referidas polo miúdo  verbo dos personaxes ou do espazo onde ten lugar a historia. O que dixo Julio Cortázar: “O gran conto breve condensa a obsesión da animalia…, presenza alucinada para enfeitizar o lector”. Ou como tamén se ten repetido: o relato é coma unha coitelada.

Esta é unha escolma de contos urbanos, cuxas historias acontecen na cidade herculina, -algunhas en Madrid-, e as súas tramas son moi variadas.

En case todas elas, os protagonistas ven alustrado o seu vivir cotián por acontecementos fortuítos, algúns incontrolables e outros que forman parte da vida de todos os días: desexos, esperanzas e desesperanzas, feitos fortuítos: o encontro emocionado dunha nena e o seu avó, que ten na súa memoria unha historia dura -a “orografía do medo”- ; as fendas inesquecibles da Guerra; a vivencia dunha enorme treboada por una parella de mulleres e nenos; o estalido da Guerra Civil na Coruña coa camaradería e as balas traidoras -un dos relatos más épicos xunto co que leva por título e llelo da ao libro, “Os jeans de Maria”, no que a entrada dos grises nas aulas, fai que a liberdade estea debuxada con letras vermellas na rúa das putas, e unha promesa de futuro nos vaqueiros azuis que se trocan brancos, dunha rapaza que se lle resiste aos homes de cor de cinza. O desenvolvemento industrial ilegal tapando o fedor do xornalista. Ou a corrupción urbanística á espera de que espiche a vella do cuarto.

        Lois Alcayde Dans, Editorial Galaxia

 

No haber de Os jeans de Maria, saliento a concentración, consubstancial  coa esencia do relato; algunhas tramas argumentais certamente boas; o emprego de poucos adxectivos, o   autor metaforiza dun xeito envexable. Tamén fai bo uso das elipses. As descricións, das que non abusa, son boas . E en xeral o estilo da prosa é moi coidado. E no debe, deste mollo de contos, faría referencia, en primeiro lugar, á mediocridade dalgunhas tramas, cuxos fíos non tiran do lector. Tampouco os comezos, en xeral, non enganchan a quen empeza a ler. Verbo dos desenlaces, hai de todo na miña estima. Xa que logo, unha abondosa escolma de microcosmos literarios, sen dúbida prometedora, e na que o lector vai atopar pracenteiras sorpresas e tramas que non teñen esa categoría.

(Teste texto foi publicado en case toda a súa totalidade e con outro título no xornal Faro de Vigo do día 6 de febrero de 2020)

NOVELA DE DOADA LECTURA E BARATEIRA

Camiño de paixóns

Carlos Meixide

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 138 páxinas.

 

Estase a cumprir a premonición que no ano 1994 fixera X. González Millán de que, a partir de anos 1975, se multiplicaría a aparición de premios e concursos literarios. Unha das últimas confirmacións é o Premio de Novela Camiño de Santiago, obtido na súa primeira edición por Carlos Meixide coa novela Camiño de paixóns, convocado pola Academia . Detrás dalgúns hai xa unha longa tradición; outros fenecerán pronto, ou o tempo dirá se  consolidan ou non e estimulan a creación, ou acontece que a literatura galega está mergullada nunha inflación de premios, como tamén xa se afirmou hai abondos anos. Ou o que sucede é que hai poucos manuscritos premiables, por moito que os xurados falen da alta calidade das obras presentadas.. Todos os que temos participado en xurados literarios sabemos que esa non é a realidade.

Carlos Meixide, un popular autor de libros de aventuras atravesados polo humor, autocalifica  a súa novela como de entretemento  e evasión, vencellada á literatura pulp. De ser así Camiño de paixóns, estamos diante dunha narrativa de tipo  extravertido, centrada na acción mesma. Verbo da literatura pulp houbo e hai distintos estilos. Mais o que si é verídico é que a novela que comento, baséase no Camiño de Santiago,como resorte non para obter un certificado, senón para coñecer a natureza humana, ou como brincadeira de todo o que o rodea,  a “trapallada do Xacobeo”, cun intento de atentado internacional por medio.

Dúas mulleres, as dúas en crise matrimonial, comezan o Camiño en Piedrafita. Son Olalla e a xaponesa Hiromi. Fanse amigas e amantes. Ningunha ten moi claro  por que fai o Camiño. Intenta xustárselles Josema, que o fai por evasión, por ter lido o Peregrino a Compostela de Paulo Coello. Superan as inclemencias que van xurdindo no Camiño, á vez que se atopan co erotismo e con historias de alta intensidade macabra. Ata que a xaponesa perde o seu diario. E a partir de aquí comeza o que esta novela pode ter de pulp: a trama entra nunha fase cuxa única intención semella entreter e provocar sensacionalismo, neste caso co descubrimento de que Hiromi, experta química, forma parte de Seita da Verdade Suprema e que vén a Santiago para cumprir unha misión terrorista, semellante a do atentado do gas sarín no metro de Tokio en marzo de 1995, cometido polo grupo de Shoku Ashara. A novela remata co final desexado: con triunfo do amor.

 

 

                     Carlos Meixide

 

Carlos Meixide escribe unha novela que certamente serve para coñecer a natureza humana, e a súa trama daría un bo guión para unha película. Escritura lineal, de doada lectura, con altas doses de contido erótico, personaxes actuais, pero pouco más: un argumento que tira da lectura, pero mais ben barateiro.

CON BOA AMBIENTACIÓN. UN TRIÁGULO DE MORTES MATADAS

Veleno en familia

Rocio Leira

Baía Edicións, A Coruña, 2019, 164 páxinas.

                                     

 

Aínda que o relato está centrado nunha soa familia, o xurado do I Premio de Novel Vilar Ponte (2018)  considera a novela de Rocío Leira como “unha radiografía da sociedade galega actual”. E abofé que o é.Directamente  dunha familia moi mal avida na que todos os seus membros conviven á forza nun espazo en un tempo marcados pola dificultades, pola miseria moral e tamén polos comportamentos da familia e o emprego da violencia verbal e física ata chegar a morte de máis dun deles. Mortes non naturais, senón violentas. Forman parte do clan familiar Dosinda, unha vella rosmona, egoísta, que altera a realidade por mor dos seus problemas mentais. A filla Carme, apoucada e sufrida que atura con todo, mais só de xeito aparente. Ramón, o home de Carme,brután e infiel. E Rosa Mari, sobriña de Dorinda,abusada de pequena por un primo e que,  sen ser pendanga de maneira oficial, de cando en vez bota foguetes con máis de un.

A novela reflicte na voz de cada un destes protagonistas as relacións que manteñen entre todos eles: tentativas de envelenamento con matarratas, discriminación de xénero , ser de familia pobre, o gusto do poder sobre os homes. Rosa Mari, muller liberada, fai o que quere co seu corpo. E a rutina de todos os días. Vidas como rodas de muíño, adobiadas con nubes na cabeza, lerchas e queixas. Ata que sobrevén as  primeiras mortes. Algunha semella un accidente; outras mortes matadas nun triángulo que o lector descubrirá no desenlace.

 

                       Rocío Leira

 

A novela focaliza o máis noxento dunha relación familiar. É sen dúbida o principal mérito de Rocío Leira. Son as mulleres as que sofren abondos abusos, moitos deles da autoría delas mesmas. Abusos e submisión que veñen de sempre, e dos que elas mesmas so culpables nalgúns casos. Saliento na novela a polifonía de voces. Cada membro do clan familiar achéganos o seu punto de vista, amosa as envexas, os silencios tépedos que o abranguen todo. En definitiva, a toxicidade da vida familiar cando sos seus membros son rosmóns, teimudos e mesmo asasinos. Ambientada no rural galego, a novela reflicte os cambios dos costumes co paso do tempo, e pouco a pouco a autora vai introducindo no texto o veleno da intriga, que o lector descubrirá no desenlace desta peza breve, mais ben ambientada.

( Publicado no xornal Faro de Vigo o día 16 de xaneiro  de 2020)

INNOVADORA ESTRUTURA. “INFLAMANDO AS IMAXES DA INTENSA MORTE”

Shanghai a Barcelona

Amador Castro Moure

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 193 páxinasShangai a Barcelona.jpg REDUDICDOOOOOOOOOOO

 

 

Por maioría, Amador Castro Moure, coa súa obra Shangai a Barcelona, foi declarado gañador da última edición do Premio Xerais de Novela, un aval que amosa que algo hai tras esta novela, como tal o que sinala o xurado: “orixinal emprego das voces narrativas, fiadas unhas con outras con afán de continuidade,…a viveza e naturalidade dos diálogos, a efectiva creación dunha atmosfera abafante,…alén da fusión dun rexistro coloquial nos personaxes cunha lingua lírica presente en forma de haikus… O constraste de espazos urbanos… e outros situados no rural galego, sen esquecer o retrato singular da emigración galega a Barcelona…”

Cada lector xulgará se esta valoración do xurado se axusta á realidade da súa lectura dun libro dun escritor que se considera un aprendiz da lingua e que bota man do dicionario.

O nome do mítico tren que durante boa parte dos anos 80, 90 e parte do actual século uniu Barcelona con Galicia, pode facernos pensar que esta e unha novela da emigración. Porén, aínda que a emigración está presente, non é o tema central da peza de Castro Moure.

O relato desenvólvese en varios espazos  vitais: Barcelona, a aldea que na novela recibe o nome de Trasmundi – en realidade é un lon lugar-, o mítico tren Shangai, que se alternan e presentan tres aspectos distintos da obra. Cada un destes espazos ten a súa voz narrativa, dúas delas son en realidade unha sorte de desdobramento do protagonista. Xa que logo, un único narrador a tres voces.

Shangai a Barcelona é a novela de Orlando, e desenvólvese nunha acronía que vai desde o ano 1994 ata o 2016, con distintas analepses e prolepses; e en lugares de transitoriedade que non teñen demasiada importancia para seren considerados lugares. Trasmundi unha aldea situada na Ribeira Sacra, Barcelona e o tren Shangai con distinta paradas:Monforte, Horta, Estacións de Sants, Barrio de Gracia. Orlando viaxa a Barcelona en tren e aséntase e Trasmundi.

arpt

Amador Castro Moure

Ao longo destas viaxes e estancias, o protagonista, hedonista e despreocupado, non describe lugares. senón acontecementos, costumes, mais o rural non é para el o paraíso nin se lle parece -o de ser paraíso é cousa de avogados- Non entanto, retratan a vida da emigración. Na novela reflíctense acontecementos que suceden na vida do protagonista que non é un fío continuo das súas andanzas. Shangai a Barcelona remata cada capitulo cun haiku que nos inducen a reflexionar sobre a secuencia. Con parte dun deles de Clara Vidal rotulo este comentario. Shangai a Barcelona é un Premio Xerais innovador en canto a súa estrutura. Non é dos peores, mais tampouco dos mellores premiados nas trinta a seis edicións.

(Texto publicado no xornal Faro de Vivo o día 19 de decembro de 2019)

BRILLANTE FRESCO. DA TRAXEDIA VITAL DE GALILEO

Galileo no espello da noite

Xabier Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 324 páxinas.

  

Coa cavilación na noite da súa vida sobre a súa existencia, descubrimentos e desgrazas de Galileo remata a triloxía coa que  Xabier Paz reconstrúe o fresco da Italia barroca, constrinxida polo Gran Teatro Renacentista, herdado do turbillón dos días trentinos, ese vento glacial e rigoroso chamado Contrarreforma.  Renacer e Anibal e a Pintora son os dous chanzos que preceden á noite de Galileo, no que máis que en ningún outro se espella a Contrarrforma e a interpretación das Escrituras como libro de ciencia.

A novela ten como protagonista principal a Galileo. Endalí que se empregue a primeira persoa -é Galileo quen cavila sobre as súa a súa vida e as súas desgrazas, aínda que teñen cabida outras voces-. Un argumento desenvolvido en tres grandes capítulos. A través dos mesmos, o autor é capaz de reconstruír a biografía de  Galileo desde os seus anos novos, denunciado pola súa propia nai, máis alguacil que muller, ata que foi perseguido pola inculta intransixencia dos defensores da física aristotélica e da Igrexa que consideraba as Escrituras como un libro de ciencia. Todo iso acrecentado polo vento xélido da Contrarreforma tridetina. Todo por defender e demostrar os resultados da observación e experimentación: que a terra xiraba arredor do sol.

Galileo, o principal protagonista, aparece retratado como filósofo natural, como astrónomo defensor do copernicanismo, investigador e sabio, e un dos puntais do método científico. Pero tamén as súas persecucións polo Santo Oficio Precisamente o libro comeza cun interrogatorio onde se escoitan estas palabras terribles: “E pedíuseme que dixera a verdade ou, do contraio, habería que recorrer á tortura”. Prosegue Galileo coas súas as súas idas e vidas por Italia, coa súa actividade na corte dos Medici; e remata coa súa morte, coa prohibición papal de que se ergan monumentos funerarios á memoria do sabio. O relato presenta un personaxe que viviu entre carencias económicas e co medo sempre no corpo que fai que Galielo se vexa forzado a violentar a súa propia conciencia no lance decisivo da súa vida.

 

 

                               Xabier Paz

 

O mellor da novela é ese gran fresco, rigorosamente documentado da Italia barroca, atenazada, porén polo poder eclesiástico; o retrato da vida científica de Galileo, sen esquecer a dimensión familiar e sentimental do personaxe, nomeadamente coa súa filla, sor Celeste coa que puido manter un intercambio epistolar que forneceu ao sabio atribulado  de conforto e afecto.

O libro elabora materiais históricos convertidos en ficción; inxectando así o marcador semántico da ficción nun contexto histórico. Unha grande riqueza lingüística coa que o  autor retrata a época. Un excelente libro que recolle a paixón e a traxedia vital de Galileo e co que X. Paz pecha con brillantez a súa triloxía da Italia barroca.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 19 de setembro de 2019)

A BELEZA COMO FÍO CONDUTOR DUN CRIME

Beleza vermella

Arantza Portabales  Santomé

Editorial Galaxia,Vigo, 2019, 424 páxinas.

 

No arrinque dunha novela ou dun relato pode haber unha frase que nos engaiola definitivamente. Iso pasoulle á autora desta novela,  Arantza Portabales: “A beleza é vermella como unha cunca de cereixas”. Á autora veulle esa frase á cabeza e xa non houbo volta atrás, malia que, ao longo da súa escrita, a cor vermella acadará unha dimensión ben afastada da fermosura e moi próxima ás contornas da morte. Xa que logo as cereixas -si a súa beleza- non son/e a imaxe que amalgama/m a trama da novela.

A autora non vive da escrita e compón sobre todo relatos curtos. Tivo un notable éxito con Deixe a súa mensaxe despois do sinal. Arestora retorna cunha novela cualificada como negra polo selo editorial, mais o lector debe ser cauto porque se acostuma a vender gato por lebre: novelas que non traspasan os lindes do detectivesco ou da novela policial soen  ser comercializadas como negras.

Con todo o fondo da trama de Beleza vermella é un crime. A trama dá comezo cun corpo atopado nun cuarto de Santiago na noite de San Xoán. Unha rapaza de quince anos, Xiana, envolta nun mar de sangue. Encárgase do caso o inspector Santi Abad e a axente Ana Barroso. Pouco máis se pode revelar da historia se non queremos spoilerizar a trama. Soamente que hai seis sospeitoso: os que aquela noite ceaban no xardín da casa. Alguén asasinou a Xiana e saíu da súa habitación sen deixar unha soa pegada nun chan cuberto de sangue. Unha tía da rapaza, Lía, atopa o cadáver e poucos días máis tarde será ela a que intente suicidarse.

Cunha estrutura baseada no clímax e con dúas voces narrativas, a novela ten a súa parte policial: os policías fan o seu traballo. Son falibles pero moi eficaces; analizan a escena do crime, son sabuxos incansables e intuitivos.

 

Arantza Portabales Santomé

Mais esta novela vai moito máis alá do xénero policial. É unha verdadeira novela negra, unha das poucas que se escriben en galego. Aquí a resolución do enigma non o é todo. O forte da novela de Arantza Portabales é o retrato social e, sobre todo a interiorización na psicoloxía dos personaxes. relacionados co crime, labor que non queda nunha “máquina de pensar”, senón en dous policías que se empeñan en descubrir o asasino, os motivos do crime e o que pasa polo interior dos personaxes: as súas feblezas e desaxustes. Todos eles, sen excluír os policías (maltratador e cunha relación sentimental e sexual entre eles xurdida na investigación). Con grande acuidade, a autora introdúcenos na interioridade destes personaxes confundidos e ateigados de inestabilidade emocional. E iso explica o desenlace do crime. Ao final, o lector comprende que o significado de que a beleza é vermella só se pode comprender cando se descubra a pulsión do sangue.

(Este texto tería de ser publicado hoxe, 11 de xuño no Suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo. Por motivos de programación, aparecerá no mesmo xornal o xoves 18 do mes no que andamos. Adianto a súa publicación nesta bitácora)