FRAGMENTARIO E POLIÉDRICO. SEN EFICACIA NARRATIVA

Os largos e longos campos de liño azul

Isaac Xubín

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 219 páxinas

 

 

Quén é o paciente 500-B? O propósito xeral desta novela é una pescuda que leve a darlle solución sobre a identidade real do paciente 500-B, que perdeu o su nome, o seu vencello coa identidade física O diagnóstico do doutor Myá non ten dúbidas: un dano cognitivo no lóbulo frontal do seu cerebro que lle provoca amnesia retrógrada e anterógrada. Por iso podería dicirse que carece de alma.

O autor sitúa a acción nas Illas, coa súa relixión, a Organización e O Sanedrín que o controlan todo. Ata que desaparecen as pegadas do paciente 500-B, coñecido tamén como o Rubio. Pero na Illa Grande xa non medra o liño no que soña o Rubio. Cál é o interese do Sanedrín por un interno tanto tempo abandonado na institución psiquiátrica?

 

Isaac Xubín

Un exercicio de ficción realizado por un narrador omniscienciete, cunha estrutura poliédrica e, na miña estima, fragmentaria de máis que a converte nun verdadeiro crebacabezas con varias das súas doce partes carentes de interese. Unha chea de personaxes secundarios e unha boa parte de accións que, nunha ollada nada teñen que ver co propósito perseguido e que o lector terá que buscarlles acubillo se quere que teñan sentido. É verdade o que dixeron Deleuze-Guattari: o un devén dous, abundantes ramificacións literarias e circulares. A narrativa fragmentaria procede por dicotomías, mais as secuencias fragmentarias deben estar ao servizo  claro e perceptible dunha unidade principal.

Rexeito o modelo lineal de novela como o único camiño aproveitable, pero o multidimensional, propio das estruturas arbóreas, non pode ser un pesadelo que o lector ha de integrar na estrutura do libro ata atopar a palabra fin. Ben está que a rede de historias se divida nun longo número de narrativas de curta duración, pero  penso que todas elas deben integrarse nun macrotexto ordenador, cousa que parece que non acontece neste libro, quizais demasiado reflexivo e carente de eficacia narrativa relacionada con liña argumental central que tire do lector.

 (Publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de maio, 2019

Advertisements

MULLERES PIONEIRAS EN CASAR CON MULLERES

Elisa e Marcela. Amigas e amantes

Narciso de Gabril

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 212 páxinas.

 

En marzo do ano 2010, Libros del Silencio, a editora barcelonesa máis con profundos raigaños galegos -galego foi Gonzalo Canedo o seu fundador e director- publicaba Elisa y Marcela. Más allá de los hombres, da autoría de Narciso de Gabriel, catedrático de Historia da Educación na Universidade da Coruña. O libro, polo que atinxe ao título orixinal foi escrito en galego e publicado  no ano 2008 por Trea Tres, unha edición pouco divulgada e menos coñecida. Arestora Edicións Xerarais achéganos unha edición á altura dos tempos e con abundantes posibilidades dunha ampla difusión.

Terían que pasar nove anos para que Edicións Xerais se dedidise a agasallarnos coa edición galega definitiva que saíu do prelo nestas datas, rotulada como Elisa e Marcela. Amigas e amantes que  quizais lle fai máis xustiza ao título orixinal e a trama do libro..

Unha obra que reproduce unha historia verídica e insólita para a época na que aconteceu. En calquera caso, o meu saúdo para este libro ben documentado, ilustrado e de interesante lectura que constitúe, como escribe o prologuista Manuel Rivas, unha das máis extraordinarias historias de amor de todos os tempos.

A historia de amor entre Elisa Sánchez e Marcela Gracia tivo lugar na igrexa coruñesa de San Jorge. Foi, sen dúbida o primeiro precedente de matrimonio homosexual en Europa do  que se ten constancia. E non aconteceu nos tempos actuais, senón no ano 1901. Elas foron as pioneiras en casar, máis de cen anos antes de que a lei o permitise para se adaptaren á normalidade daqueles tempos.O seu caso deu a volta ao mundo, aínda que xurdiu a polémica verbo se a prensa debería informar sobre este tipo de sucesos. Ademais rivalizaron por reproducir a fotografía de Sellier que retratou a parella trala voda. O caso prestábase a grandes titulares: noivos de contrabando, voda sáfica, matrimonio sen home…Ata Emilia Pardo Bazán interveu na polémica, eloxiando a personalidades de Elisa e recoñecendo que nunca sería capaz de imaxinar unha novela semellante.

A historia ten aparencias de novela pero non o foi. Marcela e Elisa coñecéranse mentres estudaban maxisterio na Coruña. A súa amizade deu paso a unha relación máis íntima, ata que decidiron vivir xuntas na aldea de Calo e despois en Dumbría, onde Marcela exercía coo mestra superior. No ano 1901, Elisa sen dúbida hermafrodita, adoptou una aspecto masculino e inventou un pasado ateo en Inglaterra. O párroco de San Jorge, preocupado pola difusión do protestantismo na Coruña, bautizouna co nome de Mario e posteriormente casou a  parella.

 

Narciso de Gabriel

 

A investigación de Narciso de Gabriel demostra que o casamento tivo lugar para darlle un pai a un neno, pois como froito da vida marital en común, Marcela ficou embarazada. Descuberto o engano, a parella foxe primeiro a Portugal, onde as dúas mulleres foron engaioladas, xulgadas e absolvidas. E posteriormente a Bos Aires, se ben Elisa viuse na obriga de casar cun home vinte e catro anos maior ca ela como estratexia para presentarse no fogar ao que chegaría despois Marcela, recibida como irmá.. A partir de 1904,  a prensa deixou de ocuparse do caso e pérdeselles a pista.

Foi a raíz da aprobación dos matrimonio homosexuais en España cando Marcela e Elisa comezan a ser reivindicadas como as grandes precursoras das unións matrimoniais entre lesbianas. Precursoras, porén, dunha historia non tanto de sexo como de xénero. Narciso de Gabriel deu coa historia sen buscala, e como froito de longos anos de investigación que arestora se ve reflectida nunha edición á que todo o mundo ten acceso.

POLAS ZONAS ABISAIS DA HUMANIDAE

Se isto é un home

Prtimo Levi

Tradución de Xoán Manuel Garrido Vilariño

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 300 páginas.

 

Se isto é un home é un clásico da literatura sobre o Holocausto. Publicado en 1947, non engade porén nada novo verbo das atrocidades concretas cometidas nos campos de concentración. Non foi escrito, afirma Primo Levi, para formular novas cargas de acusación, senón para desbotar a infección latente en moitas alma humanas de que “todo estranxeiro é un inimigo”. Cando isto acontece, ao final está a ameaza e a realidade do Lager.

Primo Levi, nun texto con marcado carácter fragmentario -capítulos escritos sen sucesión lóxica- narra a súa propia historia  de xudeu e partisano capaturado polos fascistas en decembro de 1943, é internado en Fossoli e desde alí transportado a con outros hebreos a un destino onde son divididos entre aqueles válidos ou inválidos para o traballo. Os segundos son eliminados de contado, os primeiros recluídos no campo de concentración de Auschwitz, onde lles tatúan un número que acelera o proceso de despersonaliación. Primo Levi afronta os problemas de convivencia, os perigos dos bombardeos, os problemas derivados do frío, o aumento dos fornos crematorios. A historia conclúe coa fuxida dos alemáns e coa chegada das tropa rusas que liberan aos prisioneiros.

 

 

Primo Levi

No relato do día a día de Primo Levi e dos seus compañeiros prisioneiros en Auschwitz cobran especial relevancia, a descrición da cotidianeidade frustante, a resistencia e a firmeza dos seres humanos nesta viaxe e nas zonas máis abisais da humanidade. Lonxe de ser o relato da supervivencia heroica do protagonista, Primo Levi fala da sorte e da situación de privilexio no campo da que lle permitiu gozas a súa graduación en Química. A liberación interior e o desexo de contar a súa terrible experiencia constitúen a modalidade coa que Primo Levi testemuña, á vez nos interroga sobre o que teríamos feito nós nunha situación semellante. Un libro que é un imperativo para que non desviemos a vista a un lado diante calquera sinal de perigo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 7demarzode 2019)

DOR E ESGAZADURAS. A NORA DO TERROR E DA INFAMIA

Lapis na noite

Ramón Nicolás

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 191 páxinas.

 

É sen dúbida un fenómeno universal que atinxe a todos os países, pero que o viven principalmente as mulleres e homes, por veces tamén os cativos, nos que a ditaduras teñen masacrado, torturado, asasinado os supostos disidentes. Cando a memoria histórica, a verdade dos asasinatos, dos crimes de lesa humanidade fica agochada por unha capa de impunidade, e as instancias xudiciais non actúan por mor da conivencia cos réximes políticos e ignominiosas  amnistías, é a literatura a que, con pezas de ficción baseadas en feitos reais, saca á luz do día toda a inmundicia das cloacas, as torturas, secuestros e asasinatos que acabaron coa vida de miles de vítimas. É o que vén de facer, cunha boa novela, Lapis na noite, o crítico e estudoso da literatura galega, Ramón Nicolás que, nesta volta traballa deste lado do espello.

Unha peza narrativa abondosamente documentada, axeitadamente ficcional malia estearse en feitos reais, e intensamente dramática. Novela de rachaduras, de fortaleza, carraxe, amor, medo e moita valentía, alicerzada como punto de partida, no exilio de tantos galegos durante a ditadura franquista, entre eles un dos protagonistas do relato, Ramiro Marín, que atoparon na Arxentina un fogar de acollida. E na coñecida como “A noite dos lapis”, unha sucesión de secuestros e asasinatos de estudantes de secundaria, acontecidos durante a noite do 16 de setembro de 1976 e nos días posteriores na cidade de La Plata; un dos feitos máis macabros da represión cometidos pola ditadura militar arxentina (1976-1983), xa que a meirande parte dos desaparecidos eran rapaces e rapazas menores de dezaoito anos que foron torturados e posteriormente asasinados. A súa culpa: ter reclamado o boleto de autobús con desconto estudantil.

E á par deste relato de terror e de infamia, unha historia de esgazaduras e de moita dor, a de Ramiro Marín, veciño de Covelo, fuxido a Arxentina no ano 1959, que sutura na súa persoa e na súa traxedia a represión da ditadura franquista, a noite dos  lapis e moitos outros episodios noxentos da ditadura arxentina. Xa que logo, dúas fías narrativas e un personaxe que actúa de testemuña, Lucía, unha profesora que forma parte dunha delegación cultural galega que viaxa a Buenos Aires e que aproveita para furgar e resolver a incógnita familiar do afastamento de Ramiro, irmán do seu pai. Un narrador en terceira persoa dá conta da estratexia do terror, focalizada no secuestro de dez adolescentes e no asasinato da maioría deles, feitos que forman parte da historia máis negra de Arxentina.

 

Ramón Nicolás

Polas ben documentadas páxinas da novela corre boa parte do que foi a presenza galega en Buenos Aires: os faladoiros do Terzo da Fala, San Telmo, o barrio dos galegos por excelencia, o asubío doa afiadores, os almaceneiros, onde atoparon traballos moitos galegos emigrados. Eles forman o que autor atinadamente chama o río subterráneo que conformaron os galegos que pasaron por Buenos Aires. Ramón Nicolás, empregando un estilo de prosa claro e conciso, achéganos con acuidade os obxectivos dos represores: o control da educación, un proxecto milimetrado perfectamente polas Xuntas Militares; unha visión dos territorios do terror, un verdadeiro paradigma do terrorismos de Estado. A violencia máis perversa, a barbarie xenocida. E sobre todo, a  esixencia de reparación, non de reconciliación. E entre tanta negrura, o rosear da xacarandá que lembrará e homenaxeará á filla de Ramiro, unha das líderes  dos Estudantes Secundarios, vítima das gadoupas da barbarie.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 13 de setembro de 2018)

 

A FORMA DA MORTE

A  noite do corvo

Abel Tomé

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 197 páginas

De novo debuta na narrativa de noso un autor novel. En efecto, Abel Tomé (Outes, 1984) estréase na narrativa galega con esta peza, A noite do corvo, sen posuír ademais  unha grande experiencia como creador. E faino cunha novela de catalogación non doada, á que dúas fías narrativas lle serven ao autor para cimentar e ganduxar o relato: unha esculca detectivesca nun ambiente humano ancorado no medievo, mais cunha acción que se desenvolve na época actual; e un relato verbo da nosa condición, do que somos como seres humanos, sobre o dominio do home sobre o home, sobre o poder, a miseria, o fracaso e a corrupción.

A accións transcorre na illa de Gothard, un espazo inventado se ben semella que está relacionado con Inglaterra;cunha estraña mitoloxía orixinaria, a relixión de Gaia co seu relato da creación do mundo, desterrada, porén, polo cristianismo: cruceiros e igrexas en lugar das árbores sagradas. Con todo, aínda conviven en Gothar tradicións profundas e absurdas, crenzas ancestrais, astroloxía, sacrificios, equinocios, supersticións, xuízos populares, arrepíos con toda a dexeneración das sociedades actuais coma o tráfico de drogas controlado por clans, prostitución, abuso de menores. Coas mulleres que non contan para nada: son corpos que obedecen á lei e a vontade dos seus maridos.

Nesta illa onde o tempo quedou detido, cuxa capital é Beth e hai un estrato para os ricos e outro onde os pobres malviven con catro pesos, aparecen catro persoas da mesma familia mortas na casa do faro; as catro con sete coiteladas, como se fose algún tipo de ritual. A morte e a súa forma de morte asañáranse  con catro inocentes. O inspector, tenente Gonçalves, fachendoso e prepotente, será o encargado de resolver o caso. Conta coa axuda de dous axentes: Pietre, un tipo que ten problemas con sexo, con relacións á marxe da lei, pero o mellor como esculcador. E Lúa, “cisne agochado tras a plumaxe dun patiño feo”, mais disciplinada e boa xente. Resolven o crime coa oposición das forzas vivas da Illa, es especial do chanceler e o Consello dos oito. O restablecemento da orde é un elemento primordial na novela detectivesca e neste caso non ía ser menos.

Con todo, cómpre dicir que A noite do corvo pode ser lida como un thriller, ou mesmo como novela negra, xa que o autor osmatiza e modula no seu texto o retrato crítico da sociedade, as desigualdades sociais, a cobiza e outras eivas e taras inherentes á natureza humana. Todo isto, moi presente na novela de Abel Tomé, constitúe a fórmula básica da novela negra. Ao que cómpre engadir a atmosfera de carácter delictivo que flota no ambiente e no que a as infraccións e ameazas son denominador común.

 

Abel Tomé

 

A acción vén narrada en primeira persoa polo tenente Gonçalves, un tipo duro (hard-boiled), co seu propio código moral, que non se queda no seu despacho; sae á rúa, xa que non hai tempo para a dedución e a análise. Terá que buscar algo que, ao comezo, non sabe que é. Boas descricións sobre todo de ambientes humanos e da degradación representada polo poder dos clans familiares. Con abondosas críticas sociais, característica definitoria da verdadeira novela negra. Numerosas reflexións verbo  do que somos como humanos, sobre as prácticas relixiosas alienantes.  Xa que logo, un debut prometedor dun novo narrador, cunha peza narrativa bastante complexa.

(Texto publicado o día 12 de xullo de2018 no xornal Faro e Vigo)

VIDAS EN ESPERA DA MORTE

Mal mor

Emilio Araúxo

Axóuxere, Rianxo, 2017, 70 páxinas.

 

“Unha das voces máis creativas da escrita galega contemporánea”. Así escriben os editores verbo de Emilio Araúxo (Coles, 1946), e abofé que non erran, malia que o comportamento discreto deste poeta, narrador, etnógrafo, mitógrafo, editor e tamén fotógrafo de vocación, fai que a súa visibilidade sexa reducida e soamente chegue a eidos moi restrinxidos. Emilio Araúxo leva ofrecéndonos desde hai ben de anos as esencias e o buligar da vida do rural galego, nomeadamente as pegadas e o que aínda perdura da nosa cultura material. Unha das súas últimas achegas é este libro de escasas páxinas, pero de lectura, á vez gorentosa e saudosa xa que semella o testemuño dos derradeiros, das vellas mulleres das aldeas rurais galegas, personificadas por unha anciá en espera da morte.

Emilio Araúxo alicerza o seu relato nunha novela que Samuel Beeckett escribiu en 1981, Mal vu mal dit, que entra enteiramente na área onde se dirimen as relacións entre a realidade, a percepción e a linguaxe. Se Beckett reproducía as andainas e degoiros dunha anciá irlandesa medio cega, Emilio Araúxo reescribe e achéganos a modesta épica desta vella galega que espera a morte nunha aínda máis vella casopa nun pedregal que atura xeadas e friaxes tal como a vella muller. O autor concentra  a relación desta anciá co seu vivir cotián nunha soa xornada en un brazado de lembranzas que abrollan, case que sempre, con mágoa nos seus días e noites.

A protagonista xa non ten forzas, mais algo aínda vai facendo. Derreada e con dor nos cadrís, con chancas que lle abrigan os pés, malia que pesan e se desatan os amallós, vai ás castañas, cava na horta para sementar allos, estende o esterco, planta coias, colle a herba. Ten cadela e burro, pillo coma sempre. Pon a pota ao lume para facer o caldo branco que come no cazo e faille sufrir a súa boca esfolada. Vive soa mais non chora porque chorar non fai nada. Pouco sabe contar porque non foi a escola. Dese privilexio discriminouna o pai. Aprendeulle a traballar. O irmán á escola, ela a cavar  a terra. Nunca deu bicos, xamais pintou os beizos. Sempre vestida de loito. Non acredita no que din os curas, pois o inferno xa o ten aquí abaixo.

 

 

Emilio Araúxo

O autor abéiranos neste pequeno artefacto aos verdadeiros suxeitos da identidade de noso, dese noso rural que hoxe está esmorecendo. Vidas duras, ateigadas de frío, xeadas, neve, agardando a morte, acompañadas soamente pola negrura e a soidade, porque na vellez todo se xunta. Emilio. Araúxo narra sendo testemuña emocional, empático e por veces reivindicativo. E faino cunha prosa que sutura a oralidade, aquilo con que matina a vella que, por obviedade, nunca fala cun rexistro literario depurado de todo o que pode ser sobreentendido sen facelo explícito. É unha das características desta novela testemuño. Amosa unicamente aquilo que é esencial no cotián quefacer da vida desta muller que xa nada agarda agás a morte.

(Texto publicado na Revista Tempos Novos, nº. 253, xuño 2018)