Aventuras da ciencia convertidas en literatura

A barcelonesa editorial Anagrama agasállanos neste mes cun libro ben singular: Un verdor terrible. Un libro que tirará do lector desde a primeira páxina, cun fío condutor que sutura a ciencia nas súas pescudas, escárceos e hipóteses  e as transformacións que para ben ou para mal insire no mundo e na nosa visión do mesmo, coa literatura.

Todo mesturado con doses de ficción, porque desde a mecánica cuántica ou desde cada personaxe, data, acción ou consecuencia todos,rematan disoltos na incerteza da ficción. Endalí que neste libro é literatura. Un libro que fala da fermosura da ciencia, mais tamén das súas consecuencias nefastas. Benjamín Labatut, naceu en Rotterdam, mais arestora está establecido en Chile. En catro maxistrais relatos, cruzando historia e ciencia, esperanza e terror, compón un verdadeiro labirinto  literario a través da vida de físicos, matemáticos e astrónomos; varios deles personalidades  excéntricas ou esquivas, seres entre o xenio e a tolemia que revolucionaron e moldearon  o século XX.

O autor olla no libro o camiñar da ciencia, desde hai máis de cen anos, ata os primeiros anos trinta do pasado século. Neste libro estraño, sobre ideas estrañas e meso extravagantes, circulan descubertas reais que,ende mal, forman un longo ronsel turbador: o descubrimento do azul prusia, creado no século XVIII que se converteu no cianuro de hidróxeno co que se suicidaron moitos nazis e que o químico xudeu alemán Fritz Haber transformou no gas Zyklon co que os nazis exterminarían a milleiros dos seus compatriotas e a membros da súa propia familia. As explicacións matemáticas de Alexander Grothendieck que o impeleron ao delirio místico e á loucura. Tamén a carta que un amigo moribundo, no foxo da Primeira Guerra Mundial, lle fixo chegar a Einstein coa solución das ecuacións da relatividade e o primeiro agoiro dos buracos negros.

E finalmente a contenda entre os fundadores da mecánica cuántica (Schödinger e Heisenberg) que xerou o principio de incerteza. Neste tempo caótico e turbulento, un libro coma este  -libro de relatos enmascarado en ensaio- debería facernos pensar se o soño do absoluto chegará por conducirnos aos máis temibles pesadelos, a non ser que as ciencias físicas  comecen a se apercibir das súas propias limitacións

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o dia 15 de setembro de 2020)

PATRIMONIO INMATERIAL

GUÍA DE CAMPO DA GALICIA ENCANTADA

Edición de Antonio Reigosa

Edicións Xerais, Vigo, 2020, 257 páxinas.

En edición de Antonio Reigosa, un dos grandes promotores da nosa cultura inmaterial, Edicións Xerais publicou hai uns meses o segundo volume dese proxecto colaborativo que é Galicia Encantada. Enciclopedia da Fantasía popular de Galicia. Unha guía en papel que o editor e colaboradores ofrecen ás persoas interesadas nas fantasías do país  que os viu nacer ou que o habitan. Ao longo dos anos, o editor xuntamente con outros coautores e colaboradores  foi recollendo o grande almacén do noso imaxinal e da nosa cultura popular. Na Guía que hoxe comento, o editor recolle unha pequena parte dos arquivos que vontade colaborativa  foi incorporando ao longo de quince anos a web Galicia Encantada. Máis dun cento de relatos que permitenconservar, non só na tradición oral, senón tamén en papel impreso, moitos dos nosos mitos, lendas, ritos, contos e saberes que veñen  da memoria dos nosos devanceiros e que forman parte da nosa memoria cultural.  Todo o material  mitolóxico e lendario está relacionado a lugares singulares por razóns históricas, arqueolóxicas, naturais e culturais.

Vinte e dous capítulos, precedidos todos eles dun pequeno  texto introdutorio no que saen dos seus abeiros orais seres imaxinarios, nomeadamente procedentes da oralidade: pequenas historias para amedrentar os cativos; amuletos ou reliquias que coidamos que nos poden ser propicios; relatos arredor da morte en formas de caveiras ou Santa Compaña; casas encantadas; as morfoloxías e astucias do demo e os seus maleficios; seres e lugares produtos da maxia ou do feitizo; seres que sen ser míticos, teñen algo que os fai raros e orixinais; persoas ou animais con características monstruosas, lendas urbanas que se espallan como rumores; doenzas que a medicina popular intentaba curar; relatos lendarios sobre seres  femininos míticos; animais mitolóxicos como serpes, lobishomes; as augas que dan e quitan vida, os mitos asociados ás plantas como medicina. Tamén teñen o seu lugar na Galicia Máxica os nubeiros e tronantes; as peregrinacións como experiencia e esperanza; os rituais que  se realizan nas pontes; a tradición oral de don Roldán. En fin, santos, virxes, milagres, prodixios, tesouros, toponimias populares. E finalmente certos contos que non teñen vencello con ningún lugar. Xa que logo, unha moi interesante contribución o almacén mitolóxico, tirado da tradición oral que, máis unha vez nos fai decatar de que o trasmundo e o prodixio forman parte da vida cotiá de Galicia.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 17 de setembro de 2020)

E FANO ELES

E FANO ELES

O valo de Manselle

Anxo Angueira

Apaiario, colección, Cera Labrada, 8, A Coruña 2020,sen paxinar.

Esta edición de Apiario na súa colección Cera Labrada,8  conmemora os vinte e cinco anos  de que, na humilde colección Ferros de Edicións Xerais, aparece O valo de Manselle de Anxo Angueira. Unha edición que respecta as partes da primeira (“O valo de Manselle”, “A placa”, “O liño de María”, A Bernardino Graña”- profesor de Anxo Angueira no instituto de Padrón- e “O mar e o río de regreso”. Carecente de minúsculas ilustracións da primeira,  pero editado cun primor que da gusto velo.

Un prólogo longo e ateigado dese galego que sabe a ferro e ao mel verdadeiro  e que só domina Xosé Luis Méndez Ferrín, enriquece o traballo editorial desas mozas entusiastas de Apiario: Antía Otero e Dores Tembras. Esta reedición ennobrece o labor dunha editora pequena pero independente.

Quero sumarme a este vinte e cinco aniversario reproducindo, con pequenas variantes e se cada algunha aclaración un texto que, a xeito de reseña, publiquei o día seis de marzo de 1997, na fenecida “Revista das Letras” de O Correo Galego. Con título “Fano eles”

∞∞∞∞∞

Tampouco eu debería  falar  desde valo de Manselle (eu encargábame dos libros de narrativa e ensaio e Vicente Araguas dos de poesía). Mais é esta unha desas publicacións ateigadas de tanto empuxes, que racha os lindes dos xéneros, e a este cronista de  cousas de libros coa soberanía diso que é a grande verdade do mundo que din os nosos clásicos; forzándoo a invadir territorios alleos, o territorio feiticeiro da poesía. É a ousadía destas páxinas capaces de sobrancear en tempo de solidariedade miserenta o pulo social, afastada por igual da fala realmente popular e dos agarimos estéticos. E, reitero, ese orixinal atrevemento foi o que cativou os rexistros da emoción deste lector, activados ao abeiro do libro de Anxo Angueira.

Libro que comeza a súa carraxe coas verbas limiares: “Somos campesiños de Galicia. Tiñámo-la condición celulada do mel” que escribira Heriberto Bens, aquel noso bardo aluado e salmodiante que, malia que lle prohibiran escribir, a súa presenza “orizada e tenra”, impera en cada momento e cada vez máis nos dominios das nosas letras.

Pois be, O valo de Manselle é poesía social e da boa, e non só na intención. De boa calidade, de gordura estética,enraizada nunha tradición literaria. En sentido clásico e rigoroso, esta narración versificada da construción dun calo de contención  para protexer un campo de xogo comunal, polos veciños de Manselle, choiando todo o pobo desinteresada e solidariamente (“E todos poñen as mans e o lombo”), non é esa épica que nos falta, entre outras razóns porque en Manselle, nada, ninguén pertence ao mito ou á lenda histórica. Ao valo vén Ovidio o da Ministra, Fernando o da Couta, Antonio o de Calo e o seu sogro Moncho, e vén Marucha o da Olia e os rapaces de Branco, O DE Lelo, o da Virtudes, “xente toda con mans, con rens, con ollos e con nome / que nin son labregos”.

Emporiso, canto alento épico radeando neste cando á veciñanza!  Lembranza da tribo inmemorial que desafía as obras públicas, os mortos comunais que berran coma os vivos: “Veña, valo, vai”, os meus, a xente miña xente disposta a recobraren o pulso das restevas e das mallas, xunto coa feroz e limpa solidariedade, e conducindo o río da nosa independencia entre formigoneiras, motoserras pés de cabra, farranchos, machadas e cabaletes.

E María, muller da herba, que, desde as súas noventa e moitas mans finísimas, deixa caer na cunca das do poeta a liñaza atávica, xunto co mandato. “Sementa ti” para que non deixe de haber flor de liño nas primaveras de Manselle.

Quizais estes grandísimos poemas, editados na humildade duns novos “Ferros” de Xerais, non cheguen a ser por cousa do ninguneo, unha firme marca de frescor e de verdade dentro do panorama poético galego. Aposto por eles.

Mais, aínda que se perda a porfía, sempre me rebelarei contra os que, confundindo a parte co todo, inclúen O valo de Manselle dentro do fenómeno bravú, que se di, como lembra un dos seus arroutados creadores, da carne sen capar e define para os carnochos o son bravo da din do milenio. ¡Un delito!”

Francisco Martínez Bouzas

6 de marzo 1997 / 17/9/2020.

∞∞∞∞∞

Anxo Ángeira na época na que esxcribiu “O valo de Manselle”

Tres poemas de O valo de Manselle

“E fano eles.

E van todos os da aldea, aos sábados, todo o día.

E van mulleres e rapaces.

E eu vino e é un valo que lle randea o aquel.

E fano eles.

E un pon a luz para formigoneira

e outo a auga para porla

e outro o tractor para iren buscar ao monte a pedra,

que é de pedra.

E todos pon as mans e o lombo.

E eu vino e o valo é moito valo, o valo de Manselle.

E fono e colleno e xntánonse coma antes

Pras restebas e pras mallas.

E ninguén os mandou nin os acode.

Fano eles.

-angurentos e cobizosos todos-

e que viven aínda condenados

á entrega e ao soño comunais.

E Fano eles.

Sos”

(paxina 17-19 na edición de Xerais, sen paxinar na edición de Apiario)

…..

“María lava no río

e enxuga o loito no trevo

da Albariña.

Anda á chucia en Supermares

e perdese nos enxidos

e curtiñas.

Rúa na tarde calada,

vai en colmeiro aos velorios

moi velliña.

Asa mazáns, berberechos,

no lume da lareira probe

da cociña.

E pregúntalles as pescas

de Rianxo se aínda hai mar,

que mulleriña!

María xunta os meniños

e estrea por maio o quinteiro

de froliñas.

Memoria que ninguén xamais alcanza.

María de Mariño é

miña siña Sinforosa

muller a erva,

mancha negra e solitaria

a andar aínda errando

nos camiños”

(paxinas 65-67 na edición de Xerais, sen paxinar na edición de Apiario)

…..

“Nós fomos xuntos aquel día vela e navío

que pasan pola braña de Laíño

e eu ben sei que no esteiro subirías

polo noso pequeno río da Albariña

para cantar na canle

ou no rodicio dos muíños que un día moerán,

por ti e por nosoutros,

fariña arrecendente e milla de futuro.

Hai regreso, hai. E ai encontarnos.

Xa non quero carpir como carpía,

Nin furtarte.

Xa non quero esmiuzar a vida toda para verte

regresada para nós.

Agora,

desde un alto onde tes o teu xacigo,

ollas e ves se pasan naves

se sobre o mar ou desce o río,

escoitas as buguinas da viaxe

que nos uniu por sempre e sempre nos sorrís.

Saúdas.

Pero aínda quero cantar contigo.”

(Con este poema elexíaco que forma parte de derradeira parte do libro ·”O mar e o río do regreso” lembra e homenaxea o autor á irmá morta, Pura Angueira. Paxinas 97-99 na edición de Xerais. Sn paxinas na recente edición de Apiario

SOBRE A CORRUPCION. NOVELA DETECTIVESCA / NOVELA NEGRA

A vinganza dos homes bos

Manuel Esteban

Edicións Xerais, Vigo, 2020, 260 páxinas.

É a terceira novela do médico e escritor vigués Manuel Esteban. A ira dos mansos (Premio Xerais, 2016) significou o seu ventureiro debut na narrativa galega. Posteriormente, no anos 2018, publicou O meu nome é ninguén. As dúas protagonizadas polo inspector de policía Carlos Manso. E as dúas, plausibles exercicios de integridade e conciencia literaria. Nesta terceira entrega. M. Esteban non se afasta do subxénero policial detectivesco, o seu heroe / antiheroe  volve ser o inspector Manso. Dous son os escenarios e tempos da novela: Fuerteventura e o Sáhara Occidental  de 1998 e o Vigo de 2018. Dous importantes saltos no tempo que, malia a estrutura diferenciada e mesmo numerada, non impide que no desenlace todo conflúa.

Carlos Manso que na primeira intención de autor, debía ser un personaxe  un pouco túzaro, é, como na primeira novela, un ser poliédrico. E arestora,xa xubilado, o autor mergúllase con máis profundidade no comportamento e motivacións. A vinganza dos homes bos é una novela cunha arquitectura dupla e complexa, con partes que acontecen en Fuerteventura e no Sáhara abandonado polo españois en mans marroquís. Alí atopamos a Manso realizando certas pescudas relacionadas co narcotráfico, corrupción na comisaría, o barco American Star, mortes matadas e trato pouco propicio cos marroquís. A novela, nesta primeira parte, acóllese claramente ao esquema policial. Mais a novela comeza en Vigo, pero o traballo de Manso que acaba de se xubilar, xa non é atopar criminais, senón actuar de detective privado. Porén, ten un asasino que atrapar. Un asunto que fará de balde.

Esta segunda parte que leva por título “O kraken e o mar”, corresponde á época actual. Na mesma comeza a aparecer un inframundo, non só de maldade e corrupción, senón tamén de galerías e túneles  soterrados e abandonados na cidade de Vigo. E o relato deriva cara ao detectivesco, con asasinatos, corrupción nas altas esferas da policía e de certo clero, luxurioso e proxeneta.

Novela fragmentaria con relación á distribucións das súas partes que se entrecruzan, o que podería dificultar a lectura, mais serve para recoñecer no protagonista principal un verdadeiro antiheroe. Como xa quedou sinalado, esas partes e saltos no tempo conflúen  ao final no que Manso é invitado a esconxurar as súas pantasmas e a súa culpa. O relato flúe entre a novela detectivesca e a novela negra, se ben na miña estima, predomina o relato detectivesco: investigación dun feito criminal. Mais, por veces, o autor sitúa en primeiro plano o retrato crítico da sociedade, neste caso a marxinal e a introspeccións psicolóxica dos personaxes. Trazos que definen a novela negra.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 10 de setembro de 2020)

TRES POETAS GALEGOS COMBATEN O VIRUS E O FASCISMO (versión en galego e en español)

Tres poetas en estado de alarma

Carlos Negro, Vítor Vaqueiro, Xosé María Álvarez Cácamo

Limiar de Xavier Queipo.

Edicións Laiovento, Santiago de Compostela, 2020, 106 páxinas.

  

A pandemia vírica que actualmente estamos soportando ou da que morreremos, dará lugar a moitas obras literarias. E non soamente por cousa do confinamento. O virus que nos ataca ten unha gramática particular e sen precedentes. Non é a primeira vez que isto acontece nin será a derradeira. A cacofonía de voces, un ruído enxordecedor,  unha morea de información. Unha enxurrada de noticias, moitas delas contraditorias, seguen a confundirnos,  xa que non sabemos ónde se atopa a verdade. Escoitamos ou lemos o parte das mortes diarias ou dos infectados, pero nada máis.

   Fronte a esta situación, tres poetas galego defenden coa pluma a estirpe, a linaxe dos homes sabios que baixaron das árbores. Do que eles crearon coas súas reflexións aceiradas, salmos, metáforas, alegorías, haikus, pequenos relatos, xorde este libro  que edita Laiovento. Eles son Xosé María Álvarez Cácamo, Vítor Vaqueiro e Carlos Negro.

   Resilencia destes escritores que avanzan cara a luz, nos vieiros dunha lingua que lles é propia, e cunha estética que hoxe é máis necesaria ca nunca: defender a liberdade creadora, a liberdade xeral fronte aos fascismos. Con eles celebramos a lingua, e celebramos a loita  para defender todo aquilo que nos queren arrebatar.

   Fixareime de forma especial nos poemas breves, nos haikus. Lembro que cando millóns de usuarios reclamaban que se ampliara a 280 os carácteres do tuit, aos xaponeses semelláballes algo extraño, unha desafortunada proposta. E preferiron quedar cos 140 orixinais, xunto cos chineses e coreanos. É o resultado da cultura milenaria da contención. Un modo de entender o mundo que se traduce marabillosamente  en tres versos e nas dezasete sílabas do haikus, repartidas desde xeito: cinco, sete, cinco. Hai moitos anos que o haikus, no que o mestre Basho destacou coma ninguén no período Edo, deixou de ser patrimonio exclusivo dos xaponeses. Hoxe tamén xa é casa nosa.

   Sexan canónicos ou non, compartan cos orientais a súa métrica silábica, participan con eles  da súa capacidade de asombro -velaquí a verdadeira esencia do haikus-, os haikus que nos ofrece Carlos Negro na primeira parte deste libro (“Diario de corentena”). Oito relatos superbreves de Vítor Vaqueiro que achegan fantasía. Finalmente o poeta Xosé María Álvarez Cáccamo agasállanos con poesía breve (algún haiku) e poemas curtos que con eles comparten o mesmo nivel de emoción, de alma, e a determinacións de manternos afastados do fascismo.

   Un libro pois contra a ignomia do encerro, sobre todo na súa aplicación, sen ter en conta a dispersión da poboación galega. E un berro para que nos contaminemos da escrita  dos tres escritores, e celebremos a literatura sen  fronteiras, fronte a xelatina dos días, como acertadamente remata o limiar do libro escrito por de Xavier Queipo.

TRES  POETAS GALLEGOS COMBATEN EL VIRUS Y EL FASCISMO (Traducción al español)

   La pandemia vírica que actualmente estamos soportando o de la que morimos, dará lugar  a no pocas obras literarias. Y no solamente por causa del confinamiento. El virus que nos ataca posee una gramática particular y sin precedentes. No es la primera vez que tal cosa sucede ni será la última y definitiva. La cacofonía de voces, un ruido ensordecedor, una inmensa cantidad de información, una catarata de noticias, contradictorias muchas de ellas, nos siguen confundiendo ya que no sabemos dónde hallar la verdad. Escuchamos o leemos el parte de las muertes diarias o de los infectados, pero nada más.

   Frente a esta situación, tres poetas gallegos defienden con la pluma la estirpe, el linaje de los hombres sabios que bajaron de los árboles. De lo que ellos crearon con sus reflexiones aceradas, salmos, metáforas, alegorías, haikus, pequeños relatos, surge este libro que edita Laiovento. Ellos son: Xosé María Álvarez Cáccamo, Vítor Vaqueiro y Carlos Negro.

   Resistencia de estos escritores que avanzan hacia la luz, en la senda de una lengua que les es propia, y con una estética que actualmente es más necesaria que nunca: defender la libertad creadora, la libertad  en general frente a los fascismos. Con ellos celebramos la lengua, y celebramos la lucha para defender todo aquello que nos quieren arrebatar.

   Prestaré especial atención a los poemas breves, a los haikus. Recuerdo que cuando millones de usuarios reclamaban que se ampliase a 280 os caracteres del tuit, a los japoneses les parecía algo extraño, una propuesta desafortunada. Y prefirieron  quedar con los 140 originales, juntamente con los chinos y coreanos. Es el resultado de la cultura milenaria de la contención. Un modo de entender el mundo que se traduce de forma maravillosa en tres  versos y en las diecisiete sílabas del haikus, repartidas así: cinco, siete, cinco. Hace muchos años que el haikus, en el que el maestro Basho destacó como nadie en el periodo Edo, dejó de ser patrimonio exclusivo de los japoneses. Hoy también ya es casa nuestra.

   Sean canónicos o no, compartan con los orientales su métrica silábica, participan con ellos de  su capacidad de asombro  – he aquí la verdadera esencia del haikus-, los haikus que nos ofrece Carlos Negro en la primera parte de este libro (Diario de cuarentena). Con ocho relatos supe breves nos agasaja Vítor Vaqueiro, ofreciéndonos fantasías. Finalmente el poeta Xosé María Álvarez Cáccamo nos regala poesía breve (algún haiku) y poemas cortos que con ellos comparten el mismo nivel de emoción, y la determinación de mantenernos alejados del fascismo.

   Un libro pues contra la ignominia del encierro, sobre todo en su aplicación, sin tener en cuenta la dispersión de la población gallega. Y un grito para que nos contaminemos de la escritura de los tres escritores, y celebremos la literatura sin fronteras, frente a la gelatina de los días, como acertadamente concluye la introducción de este libro  escrito por Xavier Queipo.

Francisco Martínez Bouzas

Novenoites

Brújulas y Espirales

SELECCIÓN DE POEMAS

II

“Outra pandemia:

os que escapan as praias

virus Sangenjo.”

VI

“O envés do andazo

anticorpos do cosmos

contra nós patóxenos.”

X

“Grallan os corvos,

agoiros do pánico.

Enferma como informan.”

XI

“A peste,

outra vez a peste.

A existencia é contaxio.”

XIII

“As formigas

Volven facer ringleira:

Supermercado.”

XV

“Confinamento.

Hiperactividade.

Ningún nirvana.”

XVIII

“A menos dun metro,

boca infecciosa

brada o fascismo.”

XXXI

“Dinlle os  maiores.

Xa non son vellos.

Merecen ser ancians.”

XXXV

“Horario de abrazos.

Normativa de bicos.

Vivir polo BOE.”

Carlos  Negro, Coronahaikus , páxinas 25-59

…..

Os cervos

baixaron a beber nas fontes

da cidade baleira.”

…..

“O mar ser  motore4s.

O agarimo da brisa.

O silencio da noite primeira.”

…..

“Cando volvamos á rúa,

¡ai da mansidade!

¡ai da submisión!

Ai do medo  en unánime

consigna de obediencia.

Ai da vida ancorada

nas brañas lamacentas”

…..

“Sobre o chan da agonía

desfilan  os exércitos do mundo.

E continúa a festa dos depredadores.

A mascarada

de luvas brancas.”

…..

A peste tranparente da pobreza.

A noite acoitelada do Poder.

O estoupido da luz.”

…..

“Remexe una muller no colector do lixo.

Fame sen máscara.

Pasan ao seu carón rostros estúpidos,

Bandeiras imperiais”

…..

“Virán novas marés

silandeiras e xordas.

Iremonosnos disolvendo no mar.”

Xosé María Álvarez Cáccamo, Poemas de confnamento, páxinas 87-106

O ENGANO DO SILENCIO

O que non sabías

Elba Pedrosa

Edicións Xerais, Vigo, 2020, 159 páxinas.

   Aínda que xa tiña algunha experiencia na narrativa  de noso como coautora de Relatos da Rúa II, Elba Pedrosa, tinerfeña denacemento, é unha nova voz que se incorpora á literatura galega cunha novela intimista: de forma eficaz fai abrollar o máis íntimo de cada personaxe, sobre todo dos dous principais actantes do relato: unha nai, Marisa, e o seu fillo, Robert, implicados nunha historia na que se mesturan os habitantes do lugar cos indianos retornados de América.

   Ambientada no rural galego dos anos sesenta, na trama da novela mestúranse amor, segredos e feminismo en doses acaídas; e sobre todo un berro a prol da liberación da muller. Os moitos segredos familiares, os silencios impostos polo prexuízos  da época na que se desenvolve a historia, actúan de xerme para que os personaxes sintan a necesidade de pescudar a verdade.

   A novela dá comezo coa presentación dos dous principais protagonistas e voces da novela: a nai que espera na vía do tren o home que non chega, o que para ela  é un momento de tristura, pero tamén o comezo dunha persoa que chegará a liberarse. E o fillo que só pensa na súa cuadrilla de amigos, e está convencido de que na súa casa lle agochan segredos, especialmente cando se decata da tristeza e dos dores en soidade da nai.

   

Elba Pedrosa

O fillo é consciente da ausencia prolongada do pai, e de que o futuro na vila era fundar unha familia, traballar moito e morrer cedo. Algo lle cheira a misterio, sobre todo ao ver a nai sempre soa, sen home a quen se aconchegar. Unha permanente viúva de vivos, cuxo único territorio e consolo é o silencio. Pero un día a vida comeza a mudar na casa: Marisa transfórmase nunha nova muller, afouta, loitadora e libre. E no fogar empeza outra vida. Co paso da treboada comeza tamén o  rebulir amoroso no corazón do fillo, á vez que a nai tamén sente o espertar do seu corpo.

   A novela, aínda que centrada en dous protagonistas, o que relata é a vida complexa dunha muller que pagou en boa parte da súa vida os erros da mocidade, camuflados cun casamento sen amor, nunha sociedade que non tolera tal escándalo. Na trama encontramos sentimentos encontrados e sobre todo comportamentos cubertos por unha capa de silencio. No remate do libro chegan todas a revelacións, e o lector comprende que o que se consideraba o malo da historia non é tal. A autora xoga con varias voces e sérvese igualmente de recursos epistolares dos que se vale a protagonista para revelar a un terceiro ausente parte da súa intimidade. Una trama en principio atraente, con boa graduación dos segredos que avergoñan o pasado, e con intres por veces dun certo sentimentalismo prescindible.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de xullo de 2020)

REVISITANDO A RICARDO CARBALLO CALERO

Conversas con Ricardo Carballo Calero

Carmen Blanco

Editorial Galaxia, Vigo, 2020, 301 páxinas.

Co gallo do día das Letras Galegas, e por teren pasado trinta anos desde a primeira edición de 1989, Editorial Galaxia reedita Conversas con Ricardo Carballo Calero de Carmen Blanco;   que, nestas datas nomeadamente, nos permite achegarnos á vida máis persoal, intelectual e creativa do gran lingüista, poeta e narrador. Un novo limiar a esta nova edición fai fincapé en que esta, como a edición de 1989, é testemuño dun tempo e dunha obra.

Asemade, esta nova edición chega ás mans do lectorado cunha reportaxe gráfica de Eduardo Ochoa, feita en Lugo en 1986. Hoxe sabemos que Carmen Blanco era unha cativa de ensino primario cando coñeceu a Carballo Calero, entón profesor no Colexio Fingoi de Lugo. Ela mesma recoñece que, desde ese intre, ficou mergullada no maxisterio, na lingua, na literatura, e tamén na vida do mestre, o que nos permite descubrir a verdade que foi Carballo Calero que lle ensino a coñecer e amar o personaxe, a súa sabedoría lingüística. E sobre todo, degustar a súa poesía.

O libro é froito de máis de trinta horas de conversa sostida co profesor entre os anos 1983 e 1989. Na mesma, abrolla o reparo de Carballo Calero para falar da represión fascista, cuxa triste memoria non quere reverdecer. O que fala da complexa personalidade do mestre, da súa absoluta liberdade de criterio, da súa lealdade antifascista, da súa defensa da República, “coas armas da derrota”; da súa renuncia ao exilio exterior, mais non ao interior que padeceu en cárceres de Andalucía.

Carmen Blanco

Nos diálogos con  Carballo Calero, o lector ten noticia da súa vida:nacemento no primeiro núcleo de Ferrol; lembra a algúns profesores, a primeira vez que viu a  Manuel Murguía, a Xohan Vicente Viqueira entre outros moitos dos seus mestres; os primeiros anos na Universidade, ás noxentas lembranzas dos anos de Guerra e o seu longo periplo como prisioneiro en Andalucía; o traballo no ensino privado. As preocupacións políticas no Partido Galeguista, e a súa participación  na redacción do Estatuto, entre outras moitas actividades.

Analiza asemade a formación intelectual do mestre, a súa vocación literaria, especialmente no campo da historia da literatura galega, da crítica literaria. Aparece sobre todo estudado como lingüista. Especial interese teñen as observacións de C. Calero sobre a súa propia creación literaria, quizais un pouco ecléctica, e que abrangue todos os xéneros, mais  sen renunciar xamais a súa primeira vocación como poeta estreada con  Vieiros en galego, o xénero no que se atopou máis a gusto, malia ter escrito catro obras de narrativa e algunha peza de teatro. Para alén doutras consideracións, Conversas con Carballo Calero segue a ser un título imprescindible para coñecer a figura do profesor e escritor.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 28 de maio de 2020)

NUNHA TÚNICA DE SOMBRA

Co carnaval chamando á porta ou en pleno apoxeo, cómpre lembrar a última publicación de Emilio Araúxo, Nunha túnica de sombra (fío a fío de vida felos), recentemente editada  en Amastra-N-Gallar. A súa achega deste ano a ese tesouro material e inmaterial da cultura de noso, que son os felos do val de Maceda. Hoxe en día, Emilio Araúxo é sen dúbida o máis grande etnógrafo da nosa etnia. Un etnógrafo documentado polo seu labor como fotógrafo.

Máis de media ducia de libros teñen recollido, ao longo dos anos, os miltempos dos homes e mulleres dedicados a labranza ou a troula da festa dos felos, dos entroidos. A vida e a poesía dos mundos dos felos, dos felos de Maceda, distintos, menos finos do que os peliqueiros de Laza ou Verín. Para o horizonte que esmorece ficará como tal o testemuño das voces de murmurio que compoñen o dicionario do Entroido de Laza.

Desta volta, con moitas imaxes e poucas palabras, rescata E. Araúxo do bacío abisal os felos de Maceda, que son os que lle deron ese saibo, á vez simbólico e lendario a miña infancia, porque vestirse de felo e correr polo bulleiro detrás da xente co  traxe e as chocas, alugadas nas aldeas da Serra de San Mamede, supuña ter que fuxir da garda civil. Neste libriño, E. Araúxo inmortaliza para sempre a carantoña (unha careta de madeira cunha lata cravada con figura de mítara e na que se pintan animais salvaxes), a curta chaqueta chea de botóns dourados, as chocas, peduradas dun cinto, as medias negras…) Eles coa morena e os farrumecos enchían de cor os entroidos das aldeas da comarca de  Maceda ou da Limia alta.

 

 

                      Felos de Maceda

 

Eran, e oxalá segan a ser unha reminiscencia, que non debería pasar aos señoritos, dos ritos agrarios dos nosos antergos. Un estralo de liberdade  (“Nos días de entroido no vale a garda civil nin nada”),  que vén moi de lonxe, das sociedades primitivas de Galicia. Neses días tiña cabida unha certa tolerancia na comida e nos costumes para darlle entrada á coresma. Nesta túnica de sombras na que tamén están presentes algúns dos nosos animais totémicos, paisaxes, casas erguidas con pedras e pelouros tan vellas como o mundo, Emilio Araúxo inmortaliza fío a fío a vida dos felos e das doces aldeas que tamén esmorecen.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela o día 24  de febreiro de 2020)

VIDAS CRUZADAS

Por puntos

Manuel Portas

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 251 páxinas.

 

Foi no ano 2019 cando Manuel Portas debutou na narrativa galega cunha novela de amplo percorrido, Denso recendo a salgado; á que seguiron outras cinco pezas -a última, Por puntos- e  algúns dos premios literarios máis importantes do sistema literario galego; e a mesma calidade que medra, porén, en cada nova peza, como podemos observar en Por puntos, Premio Blanco Amor 2018.

   Por puntos  é unha novela coral, retrato de tipos humanos, esnaquizados polas circunstacias da vida  que se reúnen nun cursiño os fins de semana para recuperaren os puntos do permiso de conducir que perderan por diversas circunstancias da vida, e no pecado vailles a penitencia, como lle di a autoridade que, ao comezo, impón a súa fachenda no curso. Personaxes entrañables como Adela que non gusta de si, agacha as súa incertezas en  desacougo constante. Ou Montse que,malia cumprir cincuenta anos non recibe felicitación; ou o substituto, profesor interino que vai ao curso para recuperar os puntos que vendeu. Persoas cheas de vida, de humanismo; na miña estima, o retrato do mundo condensado nun mangado de mulleres e homes: a perfecta ama de casa que acepta o papel de ser “muller de” ata que pilla o home séndolle infiel; o mozo ao que perde a velocidade; a muller de cincuenta anos, trinta e cinco deles viúva, co alcohol como única válvula de escape; o substituto que tamén exerce de arrebatado poeta, o home que, aos corenta e cinco anos, asume a súa homosexualidade, ou Tupé con fama de matón. Tamén Rosa, a encargada do café.

Estes son algúns dos compoñentes dese protagonismo coral. Manuel Portas fainos saber das súas vidas, angueiras, traballos e problemas. Mais eles, entre si, case sen se decatar, van tecendo unha malla de complicidades para fuxiren da soidade na que se atopan ensumidos, ata chegar ás desavinzas ou desilusións amorosas. Namoramentos case de adolescentes, aloulados e pegañentos, mais polo xeral sempre enganosamente fanados.

Tales son os actantes da novela; seres ateigados de humanismo, da intimidade que vai nacendo entre eles. Manuel Portas o único que fai é contarnos a vida, descartando tanto nesta novela como noutras achegas, o relato de grandes feitos, de grandes persoeiros. E como pano de fondo, un percorrido pola soidade dos protagonistas. O que autor relata nesta novela é a vida cotiá de persoas aliendas na incerteza dunha existencia solitaria.

 

 

                       Manuel Portas

 

Emporiso, a novela avanza a bo ritmo e cunha estratexia narrativa sinalada polo mesmo autor: a teoría do iceberg, omisións, un certo minimalismo, fixándose o escritor nos elementos da superficie, mais, ao meu ver, debaixo desa oitava parte que aparece encol da auga, déixase sentir, sen ningunha dúbida, a posición subxectiva e crítica do autor.

Novela ademais cun plus de aventura, de estratexias para ligar, con sutís doses de humor; e un idioma no que, mais unha vez, domina a frescura, a espontaneidade e o sabido dominio do galego. Eis pois o retallo dun libro de xente que está farta de non ser querida.

(Texto publicado no número 272, xaneiro 2020, da revista Tempos Novos)

A DAS PUTAS, RÚA DA LIBERDADE

Os jean de María

Lois Alcayde Dans

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 105 páxinas

 

Volve á narrativa Lois Alcayde Dans despois de ter gañado no ano 2016 o I Premio Balbino de relatos. E volve cun brazado de contos -dezasete en total- nos que se mesturan situacións cotiás, ateigadas de incerteza e personaxes en situacións límite. O relato breve e, sen dúbida un subxénero de iniciación que é bo cando é capaz de contar historias breves e compactas, nas que se focalizan, sobre todo, os sucesos e detalles máis salientables, omitindo referencias referidas polo miúdo  verbo dos personaxes ou do espazo onde ten lugar a historia. O que dixo Julio Cortázar: “O gran conto breve condensa a obsesión da animalia…, presenza alucinada para enfeitizar o lector”. Ou como tamén se ten repetido: o relato é coma unha coitelada.

Esta é unha escolma de contos urbanos, cuxas historias acontecen na cidade herculina, -algunhas en Madrid-, e as súas tramas son moi variadas.

En case todas elas, os protagonistas ven alustrado o seu vivir cotián por acontecementos fortuítos, algúns incontrolables e outros que forman parte da vida de todos os días: desexos, esperanzas e desesperanzas, feitos fortuítos: o encontro emocionado dunha nena e o seu avó, que ten na súa memoria unha historia dura -a “orografía do medo”- ; as fendas inesquecibles da Guerra; a vivencia dunha enorme treboada por una parella de mulleres e nenos; o estalido da Guerra Civil na Coruña coa camaradería e as balas traidoras -un dos relatos más épicos xunto co que leva por título e llelo da ao libro, “Os jeans de Maria”, no que a entrada dos grises nas aulas, fai que a liberdade estea debuxada con letras vermellas na rúa das putas, e unha promesa de futuro nos vaqueiros azuis que se trocan brancos, dunha rapaza que se lle resiste aos homes de cor de cinza. O desenvolvemento industrial ilegal tapando o fedor do xornalista. Ou a corrupción urbanística á espera de que espiche a vella do cuarto.

        Lois Alcayde Dans, Editorial Galaxia

 

No haber de Os jeans de Maria, saliento a concentración, consubstancial  coa esencia do relato; algunhas tramas argumentais certamente boas; o emprego de poucos adxectivos, o   autor metaforiza dun xeito envexable. Tamén fai bo uso das elipses. As descricións, das que non abusa, son boas . E en xeral o estilo da prosa é moi coidado. E no debe, deste mollo de contos, faría referencia, en primeiro lugar, á mediocridade dalgunhas tramas, cuxos fíos non tiran do lector. Tampouco os comezos, en xeral, non enganchan a quen empeza a ler. Verbo dos desenlaces, hai de todo na miña estima. Xa que logo, unha abondosa escolma de microcosmos literarios, sen dúbida prometedora, e na que o lector vai atopar pracenteiras sorpresas e tramas que non teñen esa categoría.

(Teste texto foi publicado en case toda a súa totalidade e con outro título no xornal Faro de Vigo do día 6 de febrero de 2020)