BRILLANTE FRESCO. DA TRAXEDIA VITAL DE GALILEO

Galileo no espello da noite

Xabier Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 324 páxinas.

  

Coa cavilación na noite da súa vida sobre a súa existencia, descubrimentos e desgrazas de Galileo remata a triloxía coa que  Xabier Paz reconstrúe o fresco da Italia barroca, constrinxida polo Gran Teatro Renacentista, herdado do turbillón dos días trentinos, ese vento glacial e rigoroso chamado Contrarreforma.  Renacer e Anibal e a Pintora son os dous chanzos que preceden á noite de Galileo, no que máis que en ningún outro se espella a Contrarrforma e a interpretación das Escrituras como libro de ciencia.

A novela ten como protagonista principal a Galileo. Endalí que se empregue a primeira persoa -é Galileo quen cavila sobre as súa a súa vida e as súas desgrazas, aínda que teñen cabida outras voces-. Un argumento desenvolvido en tres grandes capítulos. A través dos mesmos, o autor é capaz de reconstruír a biografía de  Galileo desde os seus anos novos, denunciado pola súa propia nai, máis alguacil que muller, ata que foi perseguido pola inculta intransixencia dos defensores da física aristotélica e da Igrexa que consideraba as Escrituras como un libro de ciencia. Todo iso acrecentado polo vento xélido da Contrarreforma tridetina. Todo por defender e demostrar os resultados da observación e experimentación: que a terra xiraba arredor do sol.

Galileo, o principal protagonista, aparece retratado como filósofo natural, como astrónomo defensor do copernicanismo, investigador e sabio, e un dos puntais do método científico. Pero tamén as súas persecucións polo Santo Oficio Precisamente o libro comeza cun interrogatorio onde se escoitan estas palabras terribles: “E pedíuseme que dixera a verdade ou, do contraio, habería que recorrer á tortura”. Prosegue Galileo coas súas as súas idas e vidas por Italia, coa súa actividade na corte dos Medici; e remata coa súa morte, coa prohibición papal de que se ergan monumentos funerarios á memoria do sabio. O relato presenta un personaxe que viviu entre carencias económicas e co medo sempre no corpo que fai que Galielo se vexa forzado a violentar a súa propia conciencia no lance decisivo da súa vida.

 

 

                               Xabier Paz

 

O mellor da novela é ese gran fresco, rigorosamente documentado da Italia barroca, atenazada, porén polo poder eclesiástico; o retrato da vida científica de Galileo, sen esquecer a dimensión familiar e sentimental do personaxe, nomeadamente coa súa filla, sor Celeste coa que puido manter un intercambio epistolar que forneceu ao sabio atribulado  de conforto e afecto.

O libro elabora materiais históricos convertidos en ficción; inxectando así o marcador semántico da ficción nun contexto histórico. Unha grande riqueza lingüística coa que o  autor retrata a época. Un excelente libro que recolle a paixón e a traxedia vital de Galileo e co que X. Paz pecha con brillantez a súa triloxía da Italia barroca.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 19 de setembro de 2019)

Advertisements

A BELEZA COMO FÍO CONDUTOR DUN CRIME

Beleza vermella

Arantza Portabales  Santomé

Editorial Galaxia,Vigo, 2019, 424 páxinas.

 

No arrinque dunha novela ou dun relato pode haber unha frase que nos engaiola definitivamente. Iso pasoulle á autora desta novela,  Arantza Portabales: “A beleza é vermella como unha cunca de cereixas”. Á autora veulle esa frase á cabeza e xa non houbo volta atrás, malia que, ao longo da súa escrita, a cor vermella acadará unha dimensión ben afastada da fermosura e moi próxima ás contornas da morte. Xa que logo as cereixas -si a súa beleza- non son/e a imaxe que amalgama/m a trama da novela.

A autora non vive da escrita e compón sobre todo relatos curtos. Tivo un notable éxito con Deixe a súa mensaxe despois do sinal. Arestora retorna cunha novela cualificada como negra polo selo editorial, mais o lector debe ser cauto porque se acostuma a vender gato por lebre: novelas que non traspasan os lindes do detectivesco ou da novela policial soen  ser comercializadas como negras.

Con todo o fondo da trama de Beleza vermella é un crime. A trama dá comezo cun corpo atopado nun cuarto de Santiago na noite de San Xoán. Unha rapaza de quince anos, Xiana, envolta nun mar de sangue. Encárgase do caso o inspector Santi Abad e a axente Ana Barroso. Pouco máis se pode revelar da historia se non queremos spoilerizar a trama. Soamente que hai seis sospeitoso: os que aquela noite ceaban no xardín da casa. Alguén asasinou a Xiana e saíu da súa habitación sen deixar unha soa pegada nun chan cuberto de sangue. Unha tía da rapaza, Lía, atopa o cadáver e poucos días máis tarde será ela a que intente suicidarse.

Cunha estrutura baseada no clímax e con dúas voces narrativas, a novela ten a súa parte policial: os policías fan o seu traballo. Son falibles pero moi eficaces; analizan a escena do crime, son sabuxos incansables e intuitivos.

 

Arantza Portabales Santomé

Mais esta novela vai moito máis alá do xénero policial. É unha verdadeira novela negra, unha das poucas que se escriben en galego. Aquí a resolución do enigma non o é todo. O forte da novela de Arantza Portabales é o retrato social e, sobre todo a interiorización na psicoloxía dos personaxes. relacionados co crime, labor que non queda nunha “máquina de pensar”, senón en dous policías que se empeñan en descubrir o asasino, os motivos do crime e o que pasa polo interior dos personaxes: as súas feblezas e desaxustes. Todos eles, sen excluír os policías (maltratador e cunha relación sentimental e sexual entre eles xurdida na investigación). Con grande acuidade, a autora introdúcenos na interioridade destes personaxes confundidos e ateigados de inestabilidade emocional. E iso explica o desenlace do crime. Ao final, o lector comprende que o significado de que a beleza é vermella só se pode comprender cando se descubra a pulsión do sangue.

(Este texto tería de ser publicado hoxe, 11 de xuño no Suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo. Por motivos de programación, aparecerá no mesmo xornal o xoves 18 do mes no que andamos. Adianto a súa publicación nesta bitácora)

NOVELA DE HUMOR. AMORÍOS CUNHA GALEGUISTA DE ESQUERDAS

Os días felices de Benvido Seixas

Eduardo Velasco

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 182 páxinas.

 

Todos os sistemas literarios e en todos os seus xéneros son heteroxéneos en canto a súa calidade literaria. As grandes obras  literarias, esas que teñen que ver coas forzas salvaxes e universais non choven todos os días do ceo. Hai pezas mediocres e outras que, sen selo, non acadan a categoría de obras mestras. Mais así ten que ser porque os lectores non son uniformes verbo dos seus gustos, e a literatura entretemento tamén ten unha razón de ser. Novelas ou relatos que se len como divertimento tamén son necesarias. E iso é o que nos ofrece Eduardo Velasco, autor de poemas, relatos e tradutor, neste seu debut na novela de longo formato.

A trama novelesca é a dun acomodado mozo vigués que un día, por casualidade coñece a Mariña, unha activista social que despacha cervexas  nun centro social, pero moi sensibilizada cos valores de esquerda. Case sen o pretender, entre os dous xorde unha relación amorosa. Mariña é vitalista, e ao longo da novela, descubrimos máis cousas: impulsora de comisión de cultura, galeguista, medio vegana e amante da lectura, espelida e sen complexos no feito do sexo. Bienvenido pasa de contado a ser Benvido e, malia ser a antítese de Mariña, abrolla un intenso romance entre eles, esteado nos enganos que Benvido lle fai crer á rapaza, nomeadamente que é o que nunca foi.

Inventa unha familia que nunca tivo para matar o furor proletario da moza, avergoñado de pertencer a unha familia rica. Constrúe unha nova identidade, merca un piso nunha zona proletaria de Vigo, e tamén con enganos pasan un tempo na casa de A Caeira, propiedade de Benvido Seixas. A novela remata, malia os desgustos e o afastamento cun final que se intúe aberto e pouco menos que feliz, mais pouco congruente.

Os días felices de benvido Seixas  é unha novela onde o amor e o humor son as principais fías narrativa deste debut de E. Velasco. A protagonista feminina que non é nada convencional, no fondo provoca que Benvido dea un salto de clase irreal, e na parte máis entretida, realmente non sabemos se o mozo a seguía a ela  ou era ela a que seguía a Benvido; se ben Mariña, a base de preguntas vaino pondo cada vez máis contra as cordas. É salientable nesta novela a homenaxe que se lle rende ao Courel, á tradición oral e as figuras da literatura galega como Uxío Novoneira, María Mariño e a Otero Pedrayo, entre outros. Novela de humor que  recae de cheo no desenvolvemento da trama.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 4 de xullo de 2019)

FRAGMENTARIO E POLIÉDRICO. SEN EFICACIA NARRATIVA

Os largos e longos campos de liño azul

Isaac Xubín

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 219 páxinas

 

 

Quén é o paciente 500-B? O propósito xeral desta novela é una pescuda que leve a darlle solución sobre a identidade real do paciente 500-B, que perdeu o su nome, o seu vencello coa identidade física O diagnóstico do doutor Myá non ten dúbidas: un dano cognitivo no lóbulo frontal do seu cerebro que lle provoca amnesia retrógrada e anterógrada. Por iso podería dicirse que carece de alma.

O autor sitúa a acción nas Illas, coa súa relixión, a Organización e O Sanedrín que o controlan todo. Ata que desaparecen as pegadas do paciente 500-B, coñecido tamén como o Rubio. Pero na Illa Grande xa non medra o liño no que soña o Rubio. Cál é o interese do Sanedrín por un interno tanto tempo abandonado na institución psiquiátrica?

 

Isaac Xubín

Un exercicio de ficción realizado por un narrador omniscienciete, cunha estrutura poliédrica e, na miña estima, fragmentaria de máis que a converte nun verdadeiro crebacabezas con varias das súas doce partes carentes de interese. Unha chea de personaxes secundarios e unha boa parte de accións que, nunha ollada nada teñen que ver co propósito perseguido e que o lector terá que buscarlles acubillo se quere que teñan sentido. É verdade o que dixeron Deleuze-Guattari: o un devén dous, abundantes ramificacións literarias e circulares. A narrativa fragmentaria procede por dicotomías, mais as secuencias fragmentarias deben estar ao servizo  claro e perceptible dunha unidade principal.

Rexeito o modelo lineal de novela como o único camiño aproveitable, pero o multidimensional, propio das estruturas arbóreas, non pode ser un pesadelo que o lector ha de integrar na estrutura do libro ata atopar a palabra fin. Ben está que a rede de historias se divida nun longo número de narrativas de curta duración, pero  penso que todas elas deben integrarse nun macrotexto ordenador, cousa que parece que non acontece neste libro, quizais demasiado reflexivo e carente de eficacia narrativa relacionada con liña argumental central que tire do lector.

 (Publicado no xornal Faro de Vigo o día 2 de maio, 2019

MULLERES PIONEIRAS EN CASAR CON MULLERES

Elisa e Marcela. Amigas e amantes

Narciso de Gabril

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 212 páxinas.

 

En marzo do ano 2010, Libros del Silencio, a editora barcelonesa máis con profundos raigaños galegos -galego foi Gonzalo Canedo o seu fundador e director- publicaba Elisa y Marcela. Más allá de los hombres, da autoría de Narciso de Gabriel, catedrático de Historia da Educación na Universidade da Coruña. O libro, polo que atinxe ao título orixinal foi escrito en galego e publicado  no ano 2008 por Trea Tres, unha edición pouco divulgada e menos coñecida. Arestora Edicións Xerarais achéganos unha edición á altura dos tempos e con abundantes posibilidades dunha ampla difusión.

Terían que pasar nove anos para que Edicións Xerais se dedidise a agasallarnos coa edición galega definitiva que saíu do prelo nestas datas, rotulada como Elisa e Marcela. Amigas e amantes que  quizais lle fai máis xustiza ao título orixinal e a trama do libro..

Unha obra que reproduce unha historia verídica e insólita para a época na que aconteceu. En calquera caso, o meu saúdo para este libro ben documentado, ilustrado e de interesante lectura que constitúe, como escribe o prologuista Manuel Rivas, unha das máis extraordinarias historias de amor de todos os tempos.

A historia de amor entre Elisa Sánchez e Marcela Gracia tivo lugar na igrexa coruñesa de San Jorge. Foi, sen dúbida o primeiro precedente de matrimonio homosexual en Europa do  que se ten constancia. E non aconteceu nos tempos actuais, senón no ano 1901. Elas foron as pioneiras en casar, máis de cen anos antes de que a lei o permitise para se adaptaren á normalidade daqueles tempos.O seu caso deu a volta ao mundo, aínda que xurdiu a polémica verbo se a prensa debería informar sobre este tipo de sucesos. Ademais rivalizaron por reproducir a fotografía de Sellier que retratou a parella trala voda. O caso prestábase a grandes titulares: noivos de contrabando, voda sáfica, matrimonio sen home…Ata Emilia Pardo Bazán interveu na polémica, eloxiando a personalidades de Elisa e recoñecendo que nunca sería capaz de imaxinar unha novela semellante.

A historia ten aparencias de novela pero non o foi. Marcela e Elisa coñecéranse mentres estudaban maxisterio na Coruña. A súa amizade deu paso a unha relación máis íntima, ata que decidiron vivir xuntas na aldea de Calo e despois en Dumbría, onde Marcela exercía coo mestra superior. No ano 1901, Elisa sen dúbida hermafrodita, adoptou una aspecto masculino e inventou un pasado ateo en Inglaterra. O párroco de San Jorge, preocupado pola difusión do protestantismo na Coruña, bautizouna co nome de Mario e posteriormente casou a  parella.

 

Narciso de Gabriel

 

A investigación de Narciso de Gabriel demostra que o casamento tivo lugar para darlle un pai a un neno, pois como froito da vida marital en común, Marcela ficou embarazada. Descuberto o engano, a parella foxe primeiro a Portugal, onde as dúas mulleres foron engaioladas, xulgadas e absolvidas. E posteriormente a Bos Aires, se ben Elisa viuse na obriga de casar cun home vinte e catro anos maior ca ela como estratexia para presentarse no fogar ao que chegaría despois Marcela, recibida como irmá.. A partir de 1904,  a prensa deixou de ocuparse do caso e pérdeselles a pista.

Foi a raíz da aprobación dos matrimonio homosexuais en España cando Marcela e Elisa comezan a ser reivindicadas como as grandes precursoras das unións matrimoniais entre lesbianas. Precursoras, porén, dunha historia non tanto de sexo como de xénero. Narciso de Gabriel deu coa historia sen buscala, e como froito de longos anos de investigación que arestora se ve reflectida nunha edición á que todo o mundo ten acceso.

POLAS ZONAS ABISAIS DA HUMANIDAE

Se isto é un home

Prtimo Levi

Tradución de Xoán Manuel Garrido Vilariño

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 300 páginas.

 

Se isto é un home é un clásico da literatura sobre o Holocausto. Publicado en 1947, non engade porén nada novo verbo das atrocidades concretas cometidas nos campos de concentración. Non foi escrito, afirma Primo Levi, para formular novas cargas de acusación, senón para desbotar a infección latente en moitas alma humanas de que “todo estranxeiro é un inimigo”. Cando isto acontece, ao final está a ameaza e a realidade do Lager.

Primo Levi, nun texto con marcado carácter fragmentario -capítulos escritos sen sucesión lóxica- narra a súa propia historia  de xudeu e partisano capaturado polos fascistas en decembro de 1943, é internado en Fossoli e desde alí transportado a con outros hebreos a un destino onde son divididos entre aqueles válidos ou inválidos para o traballo. Os segundos son eliminados de contado, os primeiros recluídos no campo de concentración de Auschwitz, onde lles tatúan un número que acelera o proceso de despersonaliación. Primo Levi afronta os problemas de convivencia, os perigos dos bombardeos, os problemas derivados do frío, o aumento dos fornos crematorios. A historia conclúe coa fuxida dos alemáns e coa chegada das tropa rusas que liberan aos prisioneiros.

 

 

Primo Levi

No relato do día a día de Primo Levi e dos seus compañeiros prisioneiros en Auschwitz cobran especial relevancia, a descrición da cotidianeidade frustante, a resistencia e a firmeza dos seres humanos nesta viaxe e nas zonas máis abisais da humanidade. Lonxe de ser o relato da supervivencia heroica do protagonista, Primo Levi fala da sorte e da situación de privilexio no campo da que lle permitiu gozas a súa graduación en Química. A liberación interior e o desexo de contar a súa terrible experiencia constitúen a modalidade coa que Primo Levi testemuña, á vez nos interroga sobre o que teríamos feito nós nunha situación semellante. Un libro que é un imperativo para que non desviemos a vista a un lado diante calquera sinal de perigo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 7demarzode 2019)

DOR E ESGAZADURAS. A NORA DO TERROR E DA INFAMIA

Lapis na noite

Ramón Nicolás

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 191 páxinas.

 

É sen dúbida un fenómeno universal que atinxe a todos os países, pero que o viven principalmente as mulleres e homes, por veces tamén os cativos, nos que a ditaduras teñen masacrado, torturado, asasinado os supostos disidentes. Cando a memoria histórica, a verdade dos asasinatos, dos crimes de lesa humanidade fica agochada por unha capa de impunidade, e as instancias xudiciais non actúan por mor da conivencia cos réximes políticos e ignominiosas  amnistías, é a literatura a que, con pezas de ficción baseadas en feitos reais, saca á luz do día toda a inmundicia das cloacas, as torturas, secuestros e asasinatos que acabaron coa vida de miles de vítimas. É o que vén de facer, cunha boa novela, Lapis na noite, o crítico e estudoso da literatura galega, Ramón Nicolás que, nesta volta traballa deste lado do espello.

Unha peza narrativa abondosamente documentada, axeitadamente ficcional malia estearse en feitos reais, e intensamente dramática. Novela de rachaduras, de fortaleza, carraxe, amor, medo e moita valentía, alicerzada como punto de partida, no exilio de tantos galegos durante a ditadura franquista, entre eles un dos protagonistas do relato, Ramiro Marín, que atoparon na Arxentina un fogar de acollida. E na coñecida como “A noite dos lapis”, unha sucesión de secuestros e asasinatos de estudantes de secundaria, acontecidos durante a noite do 16 de setembro de 1976 e nos días posteriores na cidade de La Plata; un dos feitos máis macabros da represión cometidos pola ditadura militar arxentina (1976-1983), xa que a meirande parte dos desaparecidos eran rapaces e rapazas menores de dezaoito anos que foron torturados e posteriormente asasinados. A súa culpa: ter reclamado o boleto de autobús con desconto estudantil.

E á par deste relato de terror e de infamia, unha historia de esgazaduras e de moita dor, a de Ramiro Marín, veciño de Covelo, fuxido a Arxentina no ano 1959, que sutura na súa persoa e na súa traxedia a represión da ditadura franquista, a noite dos  lapis e moitos outros episodios noxentos da ditadura arxentina. Xa que logo, dúas fías narrativas e un personaxe que actúa de testemuña, Lucía, unha profesora que forma parte dunha delegación cultural galega que viaxa a Buenos Aires e que aproveita para furgar e resolver a incógnita familiar do afastamento de Ramiro, irmán do seu pai. Un narrador en terceira persoa dá conta da estratexia do terror, focalizada no secuestro de dez adolescentes e no asasinato da maioría deles, feitos que forman parte da historia máis negra de Arxentina.

 

Ramón Nicolás

Polas ben documentadas páxinas da novela corre boa parte do que foi a presenza galega en Buenos Aires: os faladoiros do Terzo da Fala, San Telmo, o barrio dos galegos por excelencia, o asubío doa afiadores, os almaceneiros, onde atoparon traballos moitos galegos emigrados. Eles forman o que autor atinadamente chama o río subterráneo que conformaron os galegos que pasaron por Buenos Aires. Ramón Nicolás, empregando un estilo de prosa claro e conciso, achéganos con acuidade os obxectivos dos represores: o control da educación, un proxecto milimetrado perfectamente polas Xuntas Militares; unha visión dos territorios do terror, un verdadeiro paradigma do terrorismos de Estado. A violencia máis perversa, a barbarie xenocida. E sobre todo, a  esixencia de reparación, non de reconciliación. E entre tanta negrura, o rosear da xacarandá que lembrará e homenaxeará á filla de Ramiro, unha das líderes  dos Estudantes Secundarios, vítima das gadoupas da barbarie.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 13 de setembro de 2018)