POLAS ZONAS ABISAIS DA HUMANIDAE

Se isto é un home

Prtimo Levi

Tradución de Xoán Manuel Garrido Vilariño

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 300 páginas.

 

Se isto é un home é un clásico da literatura sobre o Holocausto. Publicado en 1947, non engade porén nada novo verbo das atrocidades concretas cometidas nos campos de concentración. Non foi escrito, afirma Primo Levi, para formular novas cargas de acusación, senón para desbotar a infección latente en moitas alma humanas de que “todo estranxeiro é un inimigo”. Cando isto acontece, ao final está a ameaza e a realidade do Lager.

Primo Levi, nun texto con marcado carácter fragmentario -capítulos escritos sen sucesión lóxica- narra a súa propia historia  de xudeu e partisano capaturado polos fascistas en decembro de 1943, é internado en Fossoli e desde alí transportado a con outros hebreos a un destino onde son divididos entre aqueles válidos ou inválidos para o traballo. Os segundos son eliminados de contado, os primeiros recluídos no campo de concentración de Auschwitz, onde lles tatúan un número que acelera o proceso de despersonaliación. Primo Levi afronta os problemas de convivencia, os perigos dos bombardeos, os problemas derivados do frío, o aumento dos fornos crematorios. A historia conclúe coa fuxida dos alemáns e coa chegada das tropa rusas que liberan aos prisioneiros.

 

 

Primo Levi

No relato do día a día de Primo Levi e dos seus compañeiros prisioneiros en Auschwitz cobran especial relevancia, a descrición da cotidianeidade frustante, a resistencia e a firmeza dos seres humanos nesta viaxe e nas zonas máis abisais da humanidade. Lonxe de ser o relato da supervivencia heroica do protagonista, Primo Levi fala da sorte e da situación de privilexio no campo da que lle permitiu gozas a súa graduación en Química. A liberación interior e o desexo de contar a súa terrible experiencia constitúen a modalidade coa que Primo Levi testemuña, á vez nos interroga sobre o que teríamos feito nós nunha situación semellante. Un libro que é un imperativo para que non desviemos a vista a un lado diante calquera sinal de perigo.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 7demarzode 2019)

Advertisements

DOR E ESGAZADURAS. A NORA DO TERROR E DA INFAMIA

Lapis na noite

Ramón Nicolás

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 191 páxinas.

 

É sen dúbida un fenómeno universal que atinxe a todos os países, pero que o viven principalmente as mulleres e homes, por veces tamén os cativos, nos que a ditaduras teñen masacrado, torturado, asasinado os supostos disidentes. Cando a memoria histórica, a verdade dos asasinatos, dos crimes de lesa humanidade fica agochada por unha capa de impunidade, e as instancias xudiciais non actúan por mor da conivencia cos réximes políticos e ignominiosas  amnistías, é a literatura a que, con pezas de ficción baseadas en feitos reais, saca á luz do día toda a inmundicia das cloacas, as torturas, secuestros e asasinatos que acabaron coa vida de miles de vítimas. É o que vén de facer, cunha boa novela, Lapis na noite, o crítico e estudoso da literatura galega, Ramón Nicolás que, nesta volta traballa deste lado do espello.

Unha peza narrativa abondosamente documentada, axeitadamente ficcional malia estearse en feitos reais, e intensamente dramática. Novela de rachaduras, de fortaleza, carraxe, amor, medo e moita valentía, alicerzada como punto de partida, no exilio de tantos galegos durante a ditadura franquista, entre eles un dos protagonistas do relato, Ramiro Marín, que atoparon na Arxentina un fogar de acollida. E na coñecida como “A noite dos lapis”, unha sucesión de secuestros e asasinatos de estudantes de secundaria, acontecidos durante a noite do 16 de setembro de 1976 e nos días posteriores na cidade de La Plata; un dos feitos máis macabros da represión cometidos pola ditadura militar arxentina (1976-1983), xa que a meirande parte dos desaparecidos eran rapaces e rapazas menores de dezaoito anos que foron torturados e posteriormente asasinados. A súa culpa: ter reclamado o boleto de autobús con desconto estudantil.

E á par deste relato de terror e de infamia, unha historia de esgazaduras e de moita dor, a de Ramiro Marín, veciño de Covelo, fuxido a Arxentina no ano 1959, que sutura na súa persoa e na súa traxedia a represión da ditadura franquista, a noite dos  lapis e moitos outros episodios noxentos da ditadura arxentina. Xa que logo, dúas fías narrativas e un personaxe que actúa de testemuña, Lucía, unha profesora que forma parte dunha delegación cultural galega que viaxa a Buenos Aires e que aproveita para furgar e resolver a incógnita familiar do afastamento de Ramiro, irmán do seu pai. Un narrador en terceira persoa dá conta da estratexia do terror, focalizada no secuestro de dez adolescentes e no asasinato da maioría deles, feitos que forman parte da historia máis negra de Arxentina.

 

Ramón Nicolás

Polas ben documentadas páxinas da novela corre boa parte do que foi a presenza galega en Buenos Aires: os faladoiros do Terzo da Fala, San Telmo, o barrio dos galegos por excelencia, o asubío doa afiadores, os almaceneiros, onde atoparon traballos moitos galegos emigrados. Eles forman o que autor atinadamente chama o río subterráneo que conformaron os galegos que pasaron por Buenos Aires. Ramón Nicolás, empregando un estilo de prosa claro e conciso, achéganos con acuidade os obxectivos dos represores: o control da educación, un proxecto milimetrado perfectamente polas Xuntas Militares; unha visión dos territorios do terror, un verdadeiro paradigma do terrorismos de Estado. A violencia máis perversa, a barbarie xenocida. E sobre todo, a  esixencia de reparación, non de reconciliación. E entre tanta negrura, o rosear da xacarandá que lembrará e homenaxeará á filla de Ramiro, unha das líderes  dos Estudantes Secundarios, vítima das gadoupas da barbarie.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 13 de setembro de 2018)

 

A FORMA DA MORTE

A  noite do corvo

Abel Tomé

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 197 páginas

De novo debuta na narrativa de noso un autor novel. En efecto, Abel Tomé (Outes, 1984) estréase na narrativa galega con esta peza, A noite do corvo, sen posuír ademais  unha grande experiencia como creador. E faino cunha novela de catalogación non doada, á que dúas fías narrativas lle serven ao autor para cimentar e ganduxar o relato: unha esculca detectivesca nun ambiente humano ancorado no medievo, mais cunha acción que se desenvolve na época actual; e un relato verbo da nosa condición, do que somos como seres humanos, sobre o dominio do home sobre o home, sobre o poder, a miseria, o fracaso e a corrupción.

A accións transcorre na illa de Gothard, un espazo inventado se ben semella que está relacionado con Inglaterra;cunha estraña mitoloxía orixinaria, a relixión de Gaia co seu relato da creación do mundo, desterrada, porén, polo cristianismo: cruceiros e igrexas en lugar das árbores sagradas. Con todo, aínda conviven en Gothar tradicións profundas e absurdas, crenzas ancestrais, astroloxía, sacrificios, equinocios, supersticións, xuízos populares, arrepíos con toda a dexeneración das sociedades actuais coma o tráfico de drogas controlado por clans, prostitución, abuso de menores. Coas mulleres que non contan para nada: son corpos que obedecen á lei e a vontade dos seus maridos.

Nesta illa onde o tempo quedou detido, cuxa capital é Beth e hai un estrato para os ricos e outro onde os pobres malviven con catro pesos, aparecen catro persoas da mesma familia mortas na casa do faro; as catro con sete coiteladas, como se fose algún tipo de ritual. A morte e a súa forma de morte asañáranse  con catro inocentes. O inspector, tenente Gonçalves, fachendoso e prepotente, será o encargado de resolver o caso. Conta coa axuda de dous axentes: Pietre, un tipo que ten problemas con sexo, con relacións á marxe da lei, pero o mellor como esculcador. E Lúa, “cisne agochado tras a plumaxe dun patiño feo”, mais disciplinada e boa xente. Resolven o crime coa oposición das forzas vivas da Illa, es especial do chanceler e o Consello dos oito. O restablecemento da orde é un elemento primordial na novela detectivesca e neste caso non ía ser menos.

Con todo, cómpre dicir que A noite do corvo pode ser lida como un thriller, ou mesmo como novela negra, xa que o autor osmatiza e modula no seu texto o retrato crítico da sociedade, as desigualdades sociais, a cobiza e outras eivas e taras inherentes á natureza humana. Todo isto, moi presente na novela de Abel Tomé, constitúe a fórmula básica da novela negra. Ao que cómpre engadir a atmosfera de carácter delictivo que flota no ambiente e no que a as infraccións e ameazas son denominador común.

 

Abel Tomé

 

A acción vén narrada en primeira persoa polo tenente Gonçalves, un tipo duro (hard-boiled), co seu propio código moral, que non se queda no seu despacho; sae á rúa, xa que non hai tempo para a dedución e a análise. Terá que buscar algo que, ao comezo, non sabe que é. Boas descricións sobre todo de ambientes humanos e da degradación representada polo poder dos clans familiares. Con abondosas críticas sociais, característica definitoria da verdadeira novela negra. Numerosas reflexións verbo  do que somos como humanos, sobre as prácticas relixiosas alienantes.  Xa que logo, un debut prometedor dun novo narrador, cunha peza narrativa bastante complexa.

(Texto publicado o día 12 de xullo de2018 no xornal Faro e Vigo)

VIDAS EN ESPERA DA MORTE

Mal mor

Emilio Araúxo

Axóuxere, Rianxo, 2017, 70 páxinas.

 

“Unha das voces máis creativas da escrita galega contemporánea”. Así escriben os editores verbo de Emilio Araúxo (Coles, 1946), e abofé que non erran, malia que o comportamento discreto deste poeta, narrador, etnógrafo, mitógrafo, editor e tamén fotógrafo de vocación, fai que a súa visibilidade sexa reducida e soamente chegue a eidos moi restrinxidos. Emilio Araúxo leva ofrecéndonos desde hai ben de anos as esencias e o buligar da vida do rural galego, nomeadamente as pegadas e o que aínda perdura da nosa cultura material. Unha das súas últimas achegas é este libro de escasas páxinas, pero de lectura, á vez gorentosa e saudosa xa que semella o testemuño dos derradeiros, das vellas mulleres das aldeas rurais galegas, personificadas por unha anciá en espera da morte.

Emilio Araúxo alicerza o seu relato nunha novela que Samuel Beeckett escribiu en 1981, Mal vu mal dit, que entra enteiramente na área onde se dirimen as relacións entre a realidade, a percepción e a linguaxe. Se Beckett reproducía as andainas e degoiros dunha anciá irlandesa medio cega, Emilio Araúxo reescribe e achéganos a modesta épica desta vella galega que espera a morte nunha aínda máis vella casopa nun pedregal que atura xeadas e friaxes tal como a vella muller. O autor concentra  a relación desta anciá co seu vivir cotián nunha soa xornada en un brazado de lembranzas que abrollan, case que sempre, con mágoa nos seus días e noites.

A protagonista xa non ten forzas, mais algo aínda vai facendo. Derreada e con dor nos cadrís, con chancas que lle abrigan os pés, malia que pesan e se desatan os amallós, vai ás castañas, cava na horta para sementar allos, estende o esterco, planta coias, colle a herba. Ten cadela e burro, pillo coma sempre. Pon a pota ao lume para facer o caldo branco que come no cazo e faille sufrir a súa boca esfolada. Vive soa mais non chora porque chorar non fai nada. Pouco sabe contar porque non foi a escola. Dese privilexio discriminouna o pai. Aprendeulle a traballar. O irmán á escola, ela a cavar  a terra. Nunca deu bicos, xamais pintou os beizos. Sempre vestida de loito. Non acredita no que din os curas, pois o inferno xa o ten aquí abaixo.

 

 

Emilio Araúxo

O autor abéiranos neste pequeno artefacto aos verdadeiros suxeitos da identidade de noso, dese noso rural que hoxe está esmorecendo. Vidas duras, ateigadas de frío, xeadas, neve, agardando a morte, acompañadas soamente pola negrura e a soidade, porque na vellez todo se xunta. Emilio. Araúxo narra sendo testemuña emocional, empático e por veces reivindicativo. E faino cunha prosa que sutura a oralidade, aquilo con que matina a vella que, por obviedade, nunca fala cun rexistro literario depurado de todo o que pode ser sobreentendido sen facelo explícito. É unha das características desta novela testemuño. Amosa unicamente aquilo que é esencial no cotián quefacer da vida desta muller que xa nada agarda agás a morte.

(Texto publicado na Revista Tempos Novos, nº. 253, xuño 2018)