As mulleres acuáticas

Literatura de sereasLiteratura de sereas
A maxia da muller acuática
desde a literatura comparada
Xulio Pardo de Neyra
Editorial Toxosoutos, Noia, 2015, 296 páxinas

As sereas como mito de sedución, fascinación ou encantamento, e mesmo de perdición para os varóns, aparecen ao longo dos séculos, e non soamente na literatura senón que tamén se fan visibles na pintura e na escultura. No eido literario, é sobradamente coñecido o canto doce da Odisea, o poema épico de Homero, que describe a Ulises atado de pés e mans a un mastro da nave para non sucumbir aos cantos e feitizos das sereas que, nese período, aparecen representadas metade muller e metade paxaro, e vencelladas á vez ao mundo da morte e ao mundo dos vivos, aos que pretenden atrapar. Mais, como nos lembra Xulio Pardo de Neyra, a primeira representación icónica, e a máis antiga ata o de agora atopada, dunha imaxinería que combina o ser humano co acuático, é a Sirena de Monfragüe, serea das augas doces estremeñas, cuxa datación é de 2.000 anos a. C.

Sirena de Monfragüe

Sirena de Monfragüe

Co propósito de analizar o tema das sereas, a maxia da muller acuática, desde a literatura comparada, achéganos o profesor Xulio Pardo de Neyra un moi documentado estudo que ten a súa orixe na súa terceira tese de doutoramento defendida na Universidade de Valencia co título De Melusinas, Ondinas y Marinhas. La imagen de la mujer acuática en las literaturas europeas. Nuevos enfoques de la Educación Literaria a través de la metodología de la Literatura comparada.
Logo dunha ampla e clarificadora introdución, sobre todo para neófitos no coñecemento verbo das mulleres acuáticas, o ensaio de Xulio Pardo de Neyra, céntrase nos obxectivos e metodoloxía. Analiza a seguir a cerna do ensaio: “A muller acuática na simboloxía europea: de Melusinas, Ondinas e Marinhas”. Melusina é a muller-serpe, por veces representada como muller serea, raíña das augas e dona dos destinos masculinos. A Ondina aparece como froito do romanticismo alemán. A Marinha é un mito galego, cuxo primeiro referente literario é a lenda de que Froila, un cabaleiro mariñao era fillo dunha serea do mar de Arousa. Unha lenda que pretende orlar a tradición familiar dos Mariños de Goiáns mediante un feito fantástico que os fai derivar dun ser feminino acuático. Finalmente, o estudo de Xulio Pardo de Neyra analiza os ecos da muller acuática e a súa imaxinería na literatura ibérica comparada.

Un traballo preñado de análise, de erudición, amplamente

Xulio Pardo de Neyra

Xulio Pardo de Neyra

documentado, mais moi afastado dunha lambetada que poidan saborear todos os padais. Recoñecendo todos os méritos de este estudo académico, coido que cumpriría, neste caso, rebaixar os saberes dun tema, sen dúbida, moi cativador, nun libro máis divulgativo que non prescinda, porén, dos seus alicerces ideolóxicos, como o que suxire Pardo de Neyra: foi a tradición xudaica, asimilada polo cristianismo, empeñada en proclamar a invalidez de todo o feminino (natureza) e en magnificar o masculino (cultura), a que estendeu e impuxo a imaxe negativa da muller, creada no Neolítico, cando o home se fai co poder e comeza a xerar unha representación negativa da muller que asocia á auga, un elemento que o espavorece, porque é incapaz de controlalo.

“Intensa e quente é a túa humidade azul”, un chanzo para a literatura pornográfica en galego

Intensa e quente é a túa humidade azulIntensa e quente é a túa humidade azul
Xulio Pardo de Neyra
Edicións Positivas, Santiago de Compostela, 2014, 295 páxinas

Este libro que viu luz hai uns meses, é, segundo a presentación editorial, a primeira novela propiamente pornográfica da literatura galega. Unha novela que fai literatura do sexo explícito, non exenta de provocación, en palabras de seu autor, Xulio Pardo de Neyra, profesor de galego na Universidade da Coruña, prolífico investigador no eido da literatura galega e a única persoa, segundo nos din, que no estado español conta con tres teses de doutoramento xa defendidas. Mais o libro aparece en “Narrativas quentes” de Edicións Positivas, a única colección de prosa erótica do noso sistema literario.
Non resulta doado distinguir entre o erotismo e a pornografía porque as diferenzas son moi sutís e relativas. Dependen das liñas argumentais e dos estereotipos, que son, antes que outra cousa, subxectivos (éticos, sociais, psicolóxicos, estéticos, feministas, machistas…). Fálase de que a diferenza entre o erótico e o pornográfico depende da sutileza ou da crueza coas que se desenvolve o contido argumental. Nunha consideración na que prime a ética, a pornografía asociaríase coa sexualidade pervertida. Mais os antropólogos e historiadores dos nosos días teñen amosado con abonda claridade a relatividade cultural do concepto perversión. Así por exemplo, cando Pierre Klossowski describe, no contexto da Francia do século XX, a un home que goza co feito de que a súa muller se entregue sexualmente a outros homes, moitos moralistas seguramente considerarán esta acción como pervertida. Non entanto, para os esquimós un comportamento desta natureza non é outra cousa que a expresión dos costumes convencionais da hospitalidade. Caben outras moitas consideracións como as propostas sociolóxicas que definen o erotismo como a pornografía das clases dominantes, mentres que a pornografía sería unha actividade de menor categoría, relacionada coa clase dominada e, xa que logo, unha ameaza para o statu quo, ao revés do erotismo.
Sexa como for, non semella difícil concordar que tanto o erotismo como a pornografía son manifestacións da sexualidade, unha actividade reprimida pola tradición intelectual xudeu-cristiana; a actividade, porén que na opinión de pensadores como Georges Bataille e Michel Focault é o principal problema co que se enfronta a humanidade. Por iso, mesmo os poetas e narradores da nosa historia occidental -tamén os autores das cantigas galaico portuguesas- nunca deixaron de falar do sexo.
Benvidos sexan pois eses subxéneros de literatura, chámese erótica ou pornográfica, cociñados co lume que agocha o pulo e a maxia sexual, a contumacia da carne, porque tamén contribúen como o ensino en galego, o cine en galego, a xustiza ou a liturxia en galego á normalización da lingua de noso.
Unha expresión explícita e brava do sexo é o que Xulio Pardo de Neyra persegue nesta novela. E faino mediante unha escolla non demasiado orixinal: unha historia de dominación protagonizada por unha muller nova e un home maior que desenvolve o papel de amo ou dominador. Unha trama para moitos lectores claramente machista, xa que supón o dominio dunha persoa -un home neste caso- sobre outra -unha muller- que acepta tal sometemento e mesmo goza con seu propio asoballamento e humillación. Mais coido que non son intereses machistas nin androcétricos os que

Xulio Pardo de Neyra

Xulio Pardo de Neyra

procura o autor. Na miña estima, a trama reflicte algo que hai, que acontece a cotío na nosa sociedade. A historia dunha fascinación física que de contado se converte nunha relación sexual de submisión e dominio, e na que se narran sen ningún eufemismo actos sexuais explícitos, pode ser xulgada desde unha perspectiva xenérica feminista e mesmo misóxina e, xa que logo, mandar a novela a unha metafórica purificación polo lume, pois que a súa trama argumental é algo politicamente incorrecto.
Porén, considero que non é esa a tarefa que lle corresponde á crítica, senón a de valorar as obras literarias pola súa calidade literaria, malia que o libro presente o mundo do sexo non convencional. E Intensa e quente é a túa humidade azul non desmerece doutro tipo de obras do mesmo subxénero, por moito que nos poida repeler a súa lectura, mesmo á marxe de criterios morais. Ou que o “darse” por enteiro ao lector non produza o pracer ou as sensacións carnais que Roland Barthes demandaba para o subxénero erótico. A orquestración estrutural da novela, así como o ritmo do relato e a construción do perfil psicolóxico dos personaxes non renxen coas convencións propias do xénero narrativo.
Chama a atención a escolla lingüística na que o autor desenvolve a súa proposta: case portuguesa coa ortografía da actual normativa do galego. Elección que non me semella oportuna desde a perspectiva normalizadora á que me referín máis arriba.