LESBOS EN LINGUA ESPLENDOROSA

Para dicir abril

Xosé Vázquez Pintor

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páginas.

 

O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor, honrado no ano 2008 coa letra E da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. Foi un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que lle fai xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído,  hai pouco máis de vinte anos,“de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social.

A reivindicación real chegaralle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a  dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha  tese de doutoramento sobre o escritor de Melide presentada na Universidade da Habana.

Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que no ano 2008 nos agasallou o escritor, Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.

A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

 

Xosé Vázquez Pintor

Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos -a sabenza das estirpes – e orixinais e atrevidas figuras literarias converte a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia.

Dous agasallos de Xosé Vázquez Pintor

Bicos

Xosé Vázquez Pintor

Edicións Fervenza, Silleda, 2016,74 páxinas.

 

Meses de tullas cheas foron os derradeiros de 2016 para Xosé Vázquez Pintor. Dous meirós literarios -“libros desta xeira de morriña”, así os nomea o autor-  que saíron, galanos dos prelos de Edicións Fervenza: Bicos e Nos espazos  do soño. Os dous, alfaias da escrita e das artes plásticas e musicais.

Bicos é o froito dun namoramento profundo dos netos xemelgos, Alan e Brais, aos que o autor dedica o libro, e que vén rotulado con esa gorentosa palabra, Bicos, porque “os bicos son o primeiro que se dá ou que se pide cando hai Amor”.

Xosé Vázquez Pintor é autor dun ricaz universo poético forxado desde o seu debut nos eidos líricos con Gándaras (1971), e arestora a súa “ousadía de vellote” -de novo palabras súas- achéganos ao mester máis difícil: a poesía para nenos e nenas que tamén poden gorentar con gozo e fruición todos aqueles e aquelas que gustan de poesía. Trinta e tres poemas escritos en clave infantil, que queren ser a “Casiña da Memoria…para a infancia e para todos os públicos que aínda soñan cos bocadiños das palabras e das imaxes”. Poemas ateigados de música, ritmo, colorido e sobre todo amor, cos que Xosé Vázquez Pintor percorre quizais a súa memoria infantil, e sobre todo a vida e a terra de noso. Desvela Xosé Vázquez Pintor para nenas e nenos moitas das cousas e dos seres que nos rodean ou que abrollan no mundo dos soños e das fantasías, e que, para os máis pequenos,  se revelan co abraio e o encantamento do estraño e misterioso: as realidades familiares ou pertencentes ao vivir cotián como a casiña, o cole, a tele, o barco…; os animais domésticos e aqueloutros que poboan e ornan o noso mundo: o cabalo, a vaca, o rato, a pulga, a troita, o lobo o ourizocacho, o paxariño señorito… Os xogos da infancia:  a billarda, o peón, a parafita. Os obxectos que conforman a vida: o semáforo, o stop, o avión… Os fenómenos atmosféricos ou o tempo da noite que, pola súa brevidade e delicada ensoñación reproduzo con pracer: “Vai a noite paseniño  / abrindo estrelas garridas / para que a Terra no soño / acorde na romaría / da maré batendo as ondas / namoradas con preguiza. / E eu estou sorrindo ao mundo / do Mencer e maila Risa” (páxina 33).

Non falta nesta amalgama de fermosura e dozura unha lembranza de Balbino. Un poema de xorne reivindicativo contra a deserción da vida e o desamor á aldea.

Un libro senlleiro tamén polas imaxes coas que vinte e un ilustradores e ilustradoras enchen de colorido as páxinas desta pequena pero intensa e fermosa regalía autorial e editorial.

 

 

Nos espazos do soño

Diálogos de Amor e Amigo

Xosé Vázquez Pintor

Música de Gaël Camacho e Tomás Camacho

Edicións Fervenza, Silleda, 2016, 95 páxinas.

 

Con Nos espazos do soño. Diálogos de Amor e Amigo regresa Xosé Vázquez Pintor a unha das súas paixóns da que nunca claudicou: o teatro. Creador e director, no ano 1981, de Ancoradoiro o primeiro grupo de pantomima, promoveu polas aldeas e vilas galegas o Teatro de Noso como a el lle gusta escribir.

Nos espazos do soño é un venturoso encontro das palabras do teatro, da autoría de Xosé Vázquez Pintor, e da música composta por Gaël Camacho e Tomás Camacho que foi o que “remexeu nas artesas” para que renacesen as verbas do teatro. Glauca, Lía e André forman o “Dramatis personae” desta singular peza teatral en catro actos que nos permite regresar ao mundo dos segreis, das soldadeiras, aos tempos do Medievo, Renacemento, Barroco e Romanticismo. Ás Cantigas de Amigo; á Italia do século XVI, da que chega música arrincada dos espazos do Duomo, Ufizzi, Palazzo Vecchio; á simboloxía rechamante do Barroco; ao castelo da Guarda, onde de novo se escoitan as voces de Xohán Airas na escrita vicaria de Xosé Vázquez Pintor, recreando diálogos de Amor e Amigo.

Peza singular que sutura a delicadeza atemporal das súas palabras e o acompañamento musical das partituras que tamén recrean o tempo. Unha belida e deleitosa simbiose que ningunha palabra miña pode describir mellor do que estas palabras de Xosé Vázquez Pintor coas que fecha a presentación desta ensoñación ateigada de morriña: “Agora achéganme as voces do tempo, para que todo cumpra alén e namoremos co texto da ousadía que nos conta e canta. E medra así a xeografía do soño e do cariño: xorde a Música, bulen as maus, repenican os dedos,  a guitarra vén e bica o tempo, paseniño; convoca as vidas e as palabras que son terramar de noso. E axiña acorda e interpreta a Luz dos Séculos.

Aquí, con nós, na antiga e nova Gallaecia: A Nosa Lingua. Sermos felices”

Fasquías da vida de noso

Máis vidas de Xosé Váquez PintorMáis vidas
Xosé Vázquez Pintor
Edicións Espiral Maior, Culleredo, 177 páxinas
(Libros de fondo)

Velaquí chega, efluente e silandeiro unha vez máis, este libro – voz de Xosé Vázquez Pintor, un escritor todoterreo, e hoxe en día un dos grandes piares da narrativa galega, desde que, a partires do ano 1996, decidira contarnos as vedrañas experiencias dos nosos oficios, os saberes da tribo; e logo deleitarnos e tamén estarrecernos con fabulacións tenrísimas, pavorosas, mais sempre epopéicas, como son as súas novelas, A memoria do boi, Quen faga voar ou Mar de bronce.
Desta volta a escrita de Xosé Vázquez Pintor dálle voz multiplicada e multicolor aos verdadeiros suxeitos da identidade galega en forma de pequenas crónicas, “crónicas de dentro”, recuperados desde os soños do profundo para brincar con elas coma os xolgaretes e as trasnadas literarias. Crónicas de vidas extremas que rescatan e conservan as cadencias da nosa identidade e sobre todo a nosa oralidade, esa gran teima de sempre do autor e que tanta presenza ten na súa escrita.
Vázquez Pintor quere unha vez máis deixar rexistrada a confianza dos seus, da súa tribo, “ que foran guerra, martirio e indulxencia, carballo e códice, amo e toupa, égoa, can, bidueiro, coquina, bardo, mía senhor”. E partindo da identidade ancestral, dos nosos raigaños romanos e suevos, escribe Vázquez Pintor estas pequenas crónicas, brincadeiras coas palabras, rotuladas con nomes latinos e narradas pola moza de capa, Mar de Brito a chaman. Nesta manchea de vidas extremas ao revés do xeito natural, o lector poderá mergullarse en abondas fasquías da vida de noso, do máis xenuíno da vida aldeá. É o encontro coas mulleres e homes da Galicia interior e tamén da do mar. Mestura pois, unha vez máis, da cultura da montaña e da ribeira. Obradoras de Galicia, as velliñas máis vellas, máis que anciáns, as mulleres bonitas que han ser as nenas que vexan a primeira luz no paraíso das mariquiñas voadoras.
Tamén viven nestas crónicas os animais da nosa terra. O galo Liro que señorea vinte amas no curral; a cadela frade que manda no xardín selvático, o merlo ventureiro; o cabalo negro e preto que nunca amou no monte das Eguas; o moucho que mouchea de lonxe; o burriño pedrés que carreta os sacos dos merdeiros; as pegas rabilongas… Tamén os lugares máxicos da nosa terra, feitos mesmo de chemineas que non mancan a paisaxe. E o mar, o mar comunal (“cando o mar era de todos e se repartían as xeiras e os oficios”).

 

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

Realidades presentes e fantásticas imposturas contadas con tensión, emotividade, sorpresa que o autor acada mediante o desvelamento dese segredo que tan ben domina: un estilo forte, epopéico, quizais abeirado ao barroquismo, e un rexistro léxico riquísimo. Velaquí dúas mostras: “Oso vén baixo de mera, uliscando a case morte do amigo home” (páxina 16); Mioca cega de ollos, birimbao que arrisca e chama pola troita ladra do banzado , pola da pedra,pola da raíz do carnocho, pola padroeira, polo troitiño que vai chulo e mesmo arrisca a beber o aire do salgueiro” (páxina 74). Unha lingua aprendida e tirada da oralidade, que fai da prosa de Xosé Vázquez Pintor unha verdadeira música fonética, coma el mesmo ten definido a nosa fala.

Lesbos en lingua esplendorosa

Para dicir abril reducidoooooooooPara dicir abril
Xosé Vázquez Pintor
Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páxinas
(Libros de fondo)

O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor, foi honrado no ano 2008 coa letra E da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. Foi un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que deste xeito lle fixeron xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído, en tempos anteriores “de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social. A reivindicación real chegoulle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha tese de doutoramento sobre o escritor de Melide, presentada no ano 2007 na Universidade da Habana.
Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que hoxe nos agasalla o escritor de Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.
A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

 

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos – a sabenza das estirpes – e orixinais e atrevidas figuras literarias converte a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia.

“Tal era vivir”: de novo épicos etnólogos de nós mesmos

Tal era vivir de Xosé Vazquez PintorTal era vivir
Xosé Vázquez Pintor
Vigo, Edicións Xearis, 2004, 167 páxinas.
(Libros de fondo)

Con este terceiro volume, Tal era vivir, remata Xosé Vázquez Pintor, unha obra colosal que o noso sistema literario acolleu, como acontece de cotío, sen apenas se decatar. Son os tres volumes do ensaio antropolóxico de Vázquez Pintor, a achega máis completa aos vellos oficios da nosa estirpe. E sobre todo, a máis humana. Porque Tal era vivir, seguindo o ronsel e as querenzas que o autor xa amosara en Os vellos oficios (1996) e A tribo sabe (1999), aproxímase aos escasos superviventes que, desde a súa torre da memoria, aínda lle dan vida aos nosos saberes tradicionais. E faino o autor non coa pluma aséptica do erudito, senón con ollos de emoción, coa veneración e co agarimo de quen sabe que eles, os que neste libro falan e traballan, son as últimas testemuñas das sabedorías milenarias, das destrezas aprendidas e transmitidas por eses trinta avós que nos unen co berce primixenio das nosas tribos.
Xosé Vázquez Pintor é un escritor todoterreo da nosa lingua, que se defende con sobradas forzas como poeta, animador teatral, como gran narrador en ambas as dúas distancias, e tamén como ensaísta, como ensaísta atípico, capaz de suturar nos seus estudos, informacións, coñecementos e o quentor humano que proporciona a oralidade e os contactos directos cos protagonistas dos seus oficios, memorias vivas dunha resistencia. Mais de novo nesta terceira entrega, como xa pasou coa primeira, o autor non sabería dicir que libro é este que lle escapou das súas mans, nunca da memoria: reportaxe, relato, poesía, ensaio…, xustamente porque todo iso ten acubillo nestas páxinas que non reinventan nada, que foron escritas escoitando os superviventes e referendarios dos labores indentificativos das nosas raíces.
Con verbas e berros moitas veces neolíticos, convocou o autor os oficiantes dos traballos e dos días da nosa estirpe á común xeira da lembranza. Supérstites de dezaseis vellos oficios acudiron ás dúas primeiras convocatorias. A nómina complétase agora con outros dez empregos e mestrías, rexistrados con idéntico afervoamento e aloumiños. Mans de vellos oficios nas narracións de Vázquez Pintor, debuxados con idéntica arquitectura, unha “arquitectura instantánea”, como no seu día a calificou un noso escritor de fama. As vedrañas experiencias, a artesanía transmitida na tradición familiar, o noso xeito, as nosas esencias, servidas cun comezo en forma de pequena fabulación que quere introducirnos na orixe mítica do oficio. Logo o autor dálle a palabra os seus protagonistas. O seu labor limítase a puntear o diálogo.
Deste xeito, na infeliz solporecida dos nosos vellos oficios e habilidades ancestrais, aqueles chéganlle aos ollos dos lectores como pequenas aventuras humanas, recuperadas da desmemoria, porque o que este libro pretende, é non calar e que as xeracións presentes e futuras non estraguen as cousas que se saben dos oficios e as garden nos afectos.
Falan así, nas páxinas de Tal era vivir, os colmeiros do Cebreiro, teitadores de pallozas con palla longa e grande. Labor comunal e oficio aprendido en familia. Os canteiros de Cerdedo, Forcarei, Beariz. Cotobade, Melide e, sobre todo, os pedreiros de Agolada aos que o escritor admirou de “tan pasmón” na súa infancia de postguerra. Canteiros de Galicia, labradores do granito que sangraban as mans co pauferro, que levaron o verbo dos arxinas e a súa arte cabo de lonxe, aos catro ventos. E os cesteiros de Mondariz, destros no oficio de boghardes que lle saben dar o tempero ás latas e facían os culleiros para a vendima e os azafaces para o pan, cos que acabou o plástico, e que tamén teñen verbo de seu.

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

Escoitamos asemade as experiencias dos cereiros, borreiros e capadores de Terra de Montes, vellos oficios que non constan nos papeis, que castran o mel sen pasar do “xuízo” e saben “velar” a cera. Castraban colmeas pero tamén animais. O mesmo que a dos encadernadores de Viveiro, pacientes ganduxadores de tanta palabra. E sabemos das carreiras do Cordel de Meira, memoria viva da actividade artesanal da confección de cabos, cordas e sedeños. Tamén nos achegamos aos ferradores de Penaporrín que seguen no traballo -outra verdadeira arte- de calzar os cabalos e “arreglar” os pés das vacas. E xa por último, Vázquez Pintor, fainos chegar a voz dos aceiteiros de Quiroga, únicos espremedores na nosa terra do zume da oliva e teimudos loitadores para que almazara non desapareza de Galicia.
Libro de novo diáfano, transparente, sen trampa nin cartón; á vez reivindicativo, romántico e epopéico, escrito con lingua forte e fulgurante, botando seu autor man dos mil usos da lingua e da fala; mollando a súa pluma na puxante louzanía do léxico gremial e popular. Libro sobre todo escrito desde dentro, mergullándose o seu feitor na cerna da nosa cultura material e acompañando aos verdadeiros suxeitos da identidade galega. Xa que logo, outra vez épicos etnólogos de nós mesmos.

(Este texto reproduce con lixeiras variantes o publicado no xornal El Correo Gallego, o día 5 de setembro de 2004)

As resistencias da memoria

AntípodasAntípodas
Xosé Vázquez Pintor
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 243 páxinas

Xosé Vázquez Pintor é un escritor todoterreo que nos ten agasallado con algunhas das novelas máis tremendas e fermosas da literatura galega, quer suturando a cultura e as traxedias da montaña e da ribeira, quer relatando a espera da derradeira viaxe ou recuperando a épica do noso mar e rescatando un memorial de amor diferente. Nesta nova achega, Antípodas, o autor volve exercer o seu oficio da activista da lingua, reconstrúe o mundo coa evocación e faino botando man dos ollos dun neno que, en compaña da súa cadela, humanizada primorosamente, inventa un territorio humano e natural fitado cos ollos de ver e con aqueloutros que miran desde dentro, desde a imaxinación e a fantasía.
Son Plinio, un neno da inclusa, e Luneda. Cando a nai de Plinio cae derrubada nos abismos, el ensoña a fuxida ben de lonxe, navegando por outros mundos cara aos antípodas. Mais denantes diso, Plinio achéganos as coordenadas do seu mundo, mergullado nos seus soños e baiuras, facendo inquéritos sobre o tempo de antes, sobre as biografías dos señoritos, sobre aquelas casas nas que non había homes porque todos emigraran. E sentindo e sufrindo o tempo de arestora, áspero e duro, nomeadamente para os humildes. No personaxe do pícaro da inclusa amalgama o autor tantas experiencias da infancia nun mundo ido xa para sempre e que xa só resisten na memoria. Evoca oficios, personaxes, ledicias e medos, artellando unha trama argumental por aglomeración de lembranzas e vivencias. O resultado é un friso engaiolante da terra de noso, altísima literatura, escrita de sentimentos -porén, non sentimental-, de resistencias da memoria e de bruídos de denuncia.
Estouran nesta novela todos os bríos e potencias dunha lingua milenaria. Un cadoiro de poesía, que é moito máis que un afeite ou verniz externo á prosa narrativa. A poetización constitúe a cerna da escrita do narrador de Agolada. E con técnicas narrativas e figuras literarias tiradas da nosa sintaxe de sempre e do galego antigo, e formas lexicais que non están nos dicionarios, senón só infelizmente na oralidade, nas voces dos avós, constrúe o autor unha novela cativadora que dá xenio ler e gorentar.

(Texto publicado o día 27 de marzo de 2015 no xornal El Correo Gallego. para ver o orixinal facer clic aquí )

 

“Antípodas”: navegar nas gamelas da memoria

AntípodasAntípodas
Xosé Vázquez Pintor
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 243 páxinas

Antípodas é, en palabras de Xosé Vázquez Pintor, a “resonancia magnética” que vai más alá, cara ao profundo da ensoñación, das liberdades e das luces. Unha verdadeira luzada de optimismo que naceu como terapia logo dunha resonancia magnética da ciencia médica, cando o autor padecía as secuelas dun infarto severo. Unha terapia fuxindo da despedida, dese tempo de medo no que un se agarra a todas aquelas baiuras que nos poden salvar a vida. O resultado daquela terapia é este fermoso libro, un verdadeiro galano das letras de noso, artellado en capítulos breves porque o autor precisaba “desafabar, botar fóra con urxencia”. Un ruxe-ruxe con palabras desde o íntimo que remata sendo unha engaiolante creación literaria.
Dabondo ten contrastado Xosé Vázquez Pintor o moito que de poeta e narrador leva dentro. Acoutándonos ao terreo da creación narrativa, Vázquez Pintor tennos agasallado con algunhas das novelas máis tremendas e fermosas da literatura galega, suturando a cultura da montaña e da ribeira; relatando nun estouro de humanidade as esperas da derradeira viaxe: recuperando a épica do noso mar e os dramas, a braveza e a humildade das xentes avasaladas das nosas costas; ou rescatando un memorial de amor diferente. Nesta nova achega, Antípodas, o autor volve ao seu oficio de activista da lingua, reconstrúe o mundo coa evocación, e faino botando man dos ollos dun neno que, en compaña da súa cadela, primorosamente humanizada, abofé que inventa un mundo enteveado cos ollos de ver e con aqueloutros que miran desde dentro, desde a imaxinación e a fantasía.
Eles son Plinio e a cadela Luneda que tamén é urbe industrial e siderúrxica (urbs e canis). Plinio é un neno da inclusa, do convivio. Cando a súa nai cae derrubada nos abismos, el ensoña a fuxida sen regreso, ben de lonxe, navegando por outros mundos. Luneda será a súa confidente cara ao alén, cara aos antípodas. Plinio é un protagonista exposto desde o seu nacemento a todos os abalos e treboadas da vida, mais nunca pedirá esmola, só un sorriso da vida, malia que viva nunha cortella. E Plinio achéganos as coordenadas do seu mundo, na cidade do mar, mergullado nos seus soños e baiuras, navegando nas gamelas da memoria, facendo inquéritos sobre o tempo de antes, sobre as biografías dos señoritos, sobre aquelas casas nas que non había case homes porque todos emigraran. E sobre o tempo de arestora, un tempo ateigado de cambios, áspero e duro, nomeadamente para os máis humildes.
No personaxe do rillote da inclusa amorea e amalgama o autor tantas experiencias da infancia nun e nun mundo ido xa para sempre. Resisten só na memoria. Evoca así os arrieiros, os antigos que labraban a terra, os sermóns de medos e pandemias, as experiencias no mar de casa e no mar océano. E coa historia de Plinio e da súa cadeliña abrollan moitas outras, como as da siña Carme de Corcubio que deita e dorme na residencia da terceira idade e carrexa na súas lembranzas todo un mundo; a da siña Xovita e as súas mans identitarias de remo e arado; a de Lois Carreño que se sinte só e fala contra as paredes; ou a do curiña don Andrés para quen o ceo nunca era galego; a de Tuno dos Monxes que sabe cousas que se din de antigo, a cerimonia das palabras; ou a de Narencio, outro que xubila o paso do tempo.
Unha trama argumental artellada, xa que logo, por aglomeración de lembranzas e vivencias. Velaí a sinxela arquitectura que a acuidade e a mestría de Vázquez Pintor converte, nun relato pouco ou nada canónico (En Antípodas non existe intriga, nó, o seu desenlace non é convencional e ademais racha cos xéneros), nunha novela engaiolante, en altísima literatura, escrita de sentimentos -non sentimental-, de resistencias da memoria e de bruídos de denuncia.
Especial atención merece o apartado da lingua desta novela. A prosa de Xosé Vázquez Pintor reloce desde sempre cunha moi intensa poetización, que se deixa sentir na súa narrativa e na súa obra ensaística. Mesmo un correo electrónico de tres liñas de Vázquez Pintor acostuma a estar pincelado con luzadas líricas. Un ballón de poesía que é moito máis que un adobío, moito máis que un verniz externo á prosa narrativa. A greca lírica constitúe a esencia, a cerna da escrita do escritor de Agolada e de Cangas. Endalí os alicerces dese estilo forte e epopeico que o autor leva dentro e que eleva o galego a unha fermosa obra de arte. E á vez, mediante técnicas narrativas tiradas da sintaxe do galego, como a supresión de artigos diante de nomes de personaxes (“Taberneiro sabe compracer”, “Cadeliña está en min”, “Ave gosta de saber”…) e outras figuras literarias do galego antigo como as interpolacións e recursos no plano fónico e sintáctico, consegue un achegamento moi natural e mesmo familiar da voz narrativa. Engádase a todo iso o uso da fala que -xa o advirte o autor na “Folla de ruta e embarque” deste libro- “non sempre está rexistrada nos dicionarios como formas dialectais”. Nesta novela, Xosé Vazquez Pintor explota, como en ningunha outra, as posibilidades do galego na súa sintaxe e nas súas formas lexicais. Esas que infelizmente xa só están na oralidade, nas bocas e voces dos avós. Novela pois que recupera vedraños termos lingüísticos a prol da súa supervivencia, as sabenzas das nosas tribos, que marcan con rúbricas de autenticidade a lingua literaria desta novela -velaí algunha mostra nos fragmentos que reproduzo-, que dá xenio ler e gorentar á vez que nos enchoupamos nas ensoñacións dese pícaro, mergullado nos seus soños.

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

                                                         Fragmentos

“O bico bica no chan da lousa grisalla” ( páxina 28)

…..

“O galo cata. Parasitado, ecuménico, feliz, peteira en plumas, martela, non ve cos ollos, foza de peteiro en bravo e trisca, malla no insecto e engole para que o papo inxecte deseguido un último arrepío” (páxina 60)

…..

“E repetimos, repetimos, sempre repetimos ata aprehender que o corpo xa non é a ruína e sabe a petiscos de molete con xoubiñas” (páxina 90)

…..

“Noitea longo e claro pola bufarda. O sestrelo existe só en min, non cadra alén do vidro no que tecen as arás dende que a estirpe existe.” (páxina 111)

…..

“Sentamos cu na caloriña do sol e o granito agradece esta benvida. Luneda quenta cu e mobiliza a inxesta de aire no baleiro, ese ventre de folecho que sempre quer saír. E baixa os ollos do perdón.” (páxina 115)

…..

“E cando fica para nós a soidade, todo o silencio, vou e bico o rostro que me sabe tanto na mornura e no cariño contra aqueloutra miña dor, a tanta ausencia. Digo mamá, e nai. E xa me visto. E campo por de fóra e por de dentro.” (páxinas 117-118)

…..

“Entrei no desvarío. Tantas noites sen sono. Tantos días sen pan e sen palabra. Tantas tantas ata as tantas da noite en solidario abur, quero ir contigo, con tigo, con tigo, con tigoooooooo.” ( páxina 142)

…..

“E viña. E leva o rabo alzado de berbericho, esa espiral que gasta cando vai de tan calada nese garabullo da inocencia.” (páxina 147)

…..

“Namorado el da súa dama, eu soñaba nas distancias de aquemparte: as carrouchas, que as donas das carreiras do cordel sabían domear para ser máquinas do mar, aparellos, montes de alimento con rexistro nas malvinas, capetón ou terranova.” (páxina 157)

…..

“Eu só, nas tantas millas, nas tantas leguas á redonda” (páxiña 186)

…..

“Esa muller de pan centeo que amo tanto e tanto tantas veces tanto tan feliz e conformamos praia e sol, mornura e maruxía, cataventos, barco, océano.” (páxina 198)

Xosé Váquez Pintor: a memoria dos días

 

Columnas de papel 2

Xosé Vázquez Pintor

Morgante Edicións, Cangas do Morrazo, 2014, 355 páxinas.

 

   Columnas de papel 2. Na Terramar das Cousas para que a Vida siga 1993-2012 é o segundo, e semella que derradeiro volume co que Morgante Edicións recupera a obra xornalística, os artigos de opinión publicados por Xosé Vázquez Pintor na prensa escrita galega entre os anos 1993 e 2012, aínda que neste caso as fronteiras son permeables e os lectores atoparanse con artigos do ano 1991 e do 2013. Cento setenta e sete artigos, un á semana, “segundo fose a atmosfera da vida, así chovía ou escampaba”, tal como resume X. Vázquez Pintor o seu quefacer xornalístico.

   E se no primeiro volume, publicado no anos 2012, era a lingua o fío que tiraba da meirande parte das prosas xornalísticas, nestas páxinas de arestora “paira a memoria dos días que foron limiar e aviso do que agora hai de certo en desatinos”. Os ollares, andainas e lembranzas dos amigos vivos ou desgraciadamente xa desaparecidos, a “anatomía de pedra” dos edificios, a groria dalgúns acontecementos como os Xogos Olímpicos de Barcelona, a rusticidade das cousas, desde  a vella Underwood á Olivetti, renca xa de catro ou cinco trécolas, os infernos dos belicismos co seu grande aparato de guerras e derivados, a irmandade das nosas vilas, as tardes deportivas, forxas literarias abertas ao corazón do silencio en Piloño, a frescura dalgún programa da TVG,  a lembranza dalgúns libros como esa “biblia dos galegos” que é Sempre en Galiza, o unánime cabreo contra as sentenzas dos nécoras. E ducias e ducias de pequenas prosas que nos mergullan nas minúsculas  e grandes esencias dos días e que hoxe xa son memoria e forman parte de Galicia e do mundo que o autor soñaba e soña.

   O que no seu día escribín verbo do primeiro volume, reflicte tamén o aire, a esencia e o saibo deste segundo: xornalismo de opinión, fondamente alicerzado en raiceiras literarias que malia o seu livián soporte en papel, non o leva o vento, aínda que as súas páxinas viaxen polo aire como as pombas e as aeronaves, convertidas nunha obra aberta onde os avatares da vida, as reivindicacións, as lembranzas e mesmo as banalidades de meses e días avantan ventureiras, coma un relato aberto que segue sendo actual, por mor do seu caracter narrativo e a presenza do humor, a ironía, a retranca ou a queixa na narración da vida.

   O pracer do relato en pequenas doses, por riba de sisudos xuízos e pensamentos, sen renunciar, porén, á denuncia, como tal do belicismo ou das mensaxes represoras dos vellos Seminarios da nosa terra para os rapaces galegofalantes.

Xosé Váquez Pintor

   Xa que logo, prosas que non envellecen, que nos permiten recuperar a memoria dos días e algúns anacos do mundo. E que nos achegan ademais o engado de seren un pracer para os sentidos. Bocados que nos servirán de entrantes mentres agardamos por ese outro fillo literario do autor nado en Melide, a novela Antípodas.

O relato aberto das palabras en papel

Columnas de papel

Volume I. A lingua e outras vidas

1987-1993.

Xosé Vázquez Pintor

Edicións Morgante, Cangas do Morrazo, 2012, 210 páxinas.

      A canguesa Edicións Morgante inicia con este volume a recuperación dunha escolma de artigos de opinión publicados por Xosé Vázquez Pintor na prensa escrita galega ao longo de vinte e cinco anos, desde o xa afastado 1987 ao pasado ano 2012. Neste primeiro volume a escolma recolle colaboracións aparecidas entre os anos 1987 e 1993. Aínda que a actividade xornalística do poeta, narrador e ensaísta nado en Melide xa comezara anos atrás nas páxinas de El Ideal Gallego, é a partir de 1987 cando a  súa presenza se converte en habitual, en colaboracións en medios como Faro de Vigo e La Voz de Galicia, agás o artigo “Compostela unánime” que os fados, neste caso benfeitores,  fixeron que esta súa convocatoria feita desde o papel para celebrar o día da Patria Galega aparecese en tres xornais  (Faro de Vigo, El Correo Gallego e Diario 16 de Galicia) o día 25 de xullo de 1988.

Xornalismo de opinión fondamente alicerzado en raiceiras literarias que, malia o seu soporte en papel non o leva o vento -velaquí a utilidade desde volume-, aínda que as súas páxinas viaxen polo aire como as pombas e as aeronaves, converténdose nunha obra aberta onde os avatares da vida, as reivindicacións, as lembranzas e mesmo “as banalidades do mes de agosto” avantan aventureiras como un relato aberto que non perde actualidade por dúas razóns, ao meu ver decisivas: o seu caracter narrativo, en primeiro lugar. Como Carlos Casares, outro gran escritor cunha ampla e valiosa obra xornalística, Vázquez Pintor, máis que sisudos xuízos e pensamentos, conta nos seus artigos xornalísticos o mundo e as súas circunstancias. Na súa narración da vida no está ausente o humor, a ironía, a retranca ou a queixa, como tal, contra un ministro ruinceiro ( páxina 82). Mais todo iso non o fai Vázquez Pintor desde o ensaio conceptual.

Endalí, xaora, que o lector lendo estes artigos, goza do pracer do microrrelato. E xunto a este caracter narrativo, o gusto por esa prosa ateigada de gordura literaria, desa prosa orixinal de Vázquez Pintor, aínda que máis sinxela que a das súas novelas. Prosa orixinal a de Vázquez Pintor, que tamén nas distancias curtas sabe sorprendernos coa metáfora ou coa comparación orixinal ou sinxelamente con palabras que son o tesouro da nosa tribo e das que el é un fiel gardián.

Xosé Vázquez Pintor

Non envellecen, xa que logo, estas prosas voandeiras, nin “caducan na noite de mañá”. Aquí, neste ramallete de textos fican recollidos os relatos abertos cos que Vázquez Pintor nos conta a súa maneira o mundo neses anos que van desde1987 a1993. Algúns deles como o escrito “con toda a miña devoción de carne branca” para a esposa de Nelson Mandela que tivo resposta do embaixador de Sudáfrica e Vázquez Pintor, co ritintín da ironía, aproveitou o “amábel  exemplo de lector da nosa lingua” do embaixador do estado do Apartheid como verdade rotunda “para todos cantos aínda seguen a crer que o noso idioma non serve senón para o suburbio ou para as loucas minorías”( páxina 42).

Velaquí, pois, a faceta do escritor de xornais de Xosé Vázquez Pintor que dalgún xeito prolonga a das súas obras literarias xa pechadas e na que podemos ollar os parámetros cos que o escritor olla algúns anaquiños do mundo.

Os versos de Vázquez Pintor*

 

Unha salutación, antes de máis, para este libro-compilación de corenta anos de dicir poético que chega en sazón, maduro, nostálxico, tenue por veces, claramente combativo as máis delas, ao que me achego á vez temeroso e conmovido, porque acercarse á voz lírica de Vázquez Pintor significa acaroar  esa grande verdade/milagre do mundo que dirían os nosos clásicos. Este polifacético domador de palabras que labra cada liña que escribe cun rexistro literario vigoroso, ateigado de tensión, emotividade e sorpresa, ergue, no eido da lírica, “a memoria que reconstrúe un mundo” como rotulou a súa tese verbo do escritor da Terra do Medio e da beiramar a profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo. Velaquí pois, editados con galanura por Espiral Maior, os versos de media vida, escritos coas palabras que o poeta máis quere, para turrar sempre dos soños contra as esperas.. Dez poemarios amalgamados polo título “Seara”, a palabra que nos fai pensar no país, sendo como é de terra de montes, pero que une as dúas xeografías vivenciais do escritor: a Terra do Medio, a do seu Deza natal e a da beiramar.

Lemos os versos das primeiras andaduras: Gándaras, Terra e pan, O espertar tamén é noso, vítimas de inxustas sentenzas pronunciadas polos que pretenden señorear o canon. Son, porén, “a primeira illa dos soños”, “a partida de nascemento” como escribiu o prologuista do primeiro, Varela Buxán. Tamén os poemas de Ofidios de diario co que se produce a viraxe na forma e no contexto dun quefacer poético que agora asenta a súa cerna nas isóbaras dun  mundo fantástico, ensoñado e cicelado  ao ritmo das imaxes brunidas con palabras. E os tres últimos poemarios, No corazón mancado, Rotación violeta e Banzados que significan unha volta a outras etapas vitais, ateigadas de ousadías, rachando os medos da luxuria e camiñando por veces no territorio dos loucos e do destempo.

Xosé Vázquez Pintor

Completan o volume dous inéditos: Anuncian as aves e Os versos do zapateiro. Exercicios de habilidade escritural e diálogo con pezas de pintores e escultores do Deza, bebendo o granitos e os óleos. Os versos do zapateiro son a memoria dos últimos anos dun dicir lírico que manifesta sempre con habilidade as lembranzas da infancia,  a ollada sobre os amigos, obxectos e acontecementos. Tamén as arelas, soidades e illamentos e os saberes e querenzas da nosa tribo. Mergullarse neste libro compilatorio de Vázquez Pintor confírmanos nesa seguranza de que función poética, algo pequeno na súa configuración gráfica, é paradigma de fermosura. E o que é máis relevante: que a poesía é forte (Michel Deguy), sobordante de fulgores e bríos máxicos.

* Texto publicado o día 28 de febreiro no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, pinchar aquí