Teatro ou historias radiadas?

Teatro radiofónico. V  Premio Diario Cultural de Teatro radiofónico

Xosé Manuel Pacho Blanco, Eva Freixeira, Rebeca Montero, Manuel Román

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 77 páxinas.

 

Confesa a dramaturga Ana Vallés que, cando Ana Romaní lle propuxo a dirección da presente edición de teatro radiofónico (V Premio Diario Cultural), o primeiro referente no que pensou, foi a radionovela. E abofé que pensou ben, porque o teatro, considerado desde sempre a arte da palabra, está escrito para ser representado. O texto teatral non esgota por si só o feito teatral, xa que unha obra dramática non é teatro hasta que é representada. A obra teatral soamente adquire plena vixencia na representación que determina ademais o carácter distintivo da escritura dramática, con respecto aos demais xéneros literarios. Xa que logo, falando en puridade, non semella moi apropiado instituír un subxénero de teatro radiofónico. A radio é incapaz de vencellar vista e oído, segundo escribe John Cage, na acaída referencia de Ana Vallés. Historias radiadas, se a palabra radionovela non for do gusto dos  editores e convocantes deste premio, penso que sería un título máis apropiado para amosar  a natureza de textos que representan historias, mais non fronte a unha audiencia e sen esa combinación de discurso, xestos, escenografía, música, son e espectáculo.

Cabe, porén, falar de teatro radiofónico cando a historia non representada, pero si radiada, se converte en libro e, xa que logo, nun xénero literario que comprende as obras concibidas para seren representadas nun escenario. É esta a perspectiva desde a que leo as páxinas deste libro.

O volume recolle os textos do gañador e finalistas do V Premio Teatro na Radio que organizou o programa do mesmo nome da Radio Galega. E chegan ás mans dos lectores acompañados dun CD coas versións radiofónicas que se emitiron no seu día.

Xosé Manuel Pacho Blanco

O texto gañador, “Paraísos”, é da autoría de Xosé Manuel Pacho Blanco, que volve reivindicarse -xa o fixera pro primeira vez coa súa novela A choiva do mundo- como un innovador que trata de buscar novas fórmulas nos procesos de elaboración creadora. “Paraísos” é un acareo entre ficción e realidade. Cal é o sentido da realidade, de qué maneira podemos influír na mesma? Fóra dos paraísos dos nosos soños, atópase a crúa realidade e eses paraísos non son senón o que nós queremos que sexan. Así podemos imaxinar que morre o rei Juan Carlos, vítima dun accidente ou dun atentado e que, mentres a emisora está á espera dos boletín informativos, emiten unha imaxinaria entrevista con Roberto Bolaño, onde o escritor chileno se amosa realmente como Bolaño, como aquel transhumante que aconsellaba roubar libros, cristalizado máis trade no demiúrgo do que falara Borges. Bolaño marcando fronteiras entre ficción e realidade, entre escritor e escribidor, que gusta de Borrazás, que non coñece suficientemente a literatura galega, pero que tivera noticia de Rafael Dieste e do seu libro Testamento xeométrico, con que dá Amalfitano nunha librería de Santiago, que non é a Librería Couceiro, como pensa a ficticia entrevistadora, senón Follas Novas (Roberto Bolaño, 2666, páxina 241). Unha interesante reflexión sobre o concepto de paraísos, sobre  a necesidade de rebelarnos fronte á realidade, sabendo, porén, que “cando pasa o tempo esa hidra que se enxergaba na nosa realidade cando novos, eses sonos van esmorecendo e fica, núa, a vida”.

Tamén recolle o volume os textos finalistas. “Como eliminar as manchas de vómito” de Eva Freixeira, “Carne de canón” de Rebeca Montero e “Señora Carme” de Manuel Román. Temáticas distintas (a bulimia, a denuncia da marxinación e da precariedade, o valor da capacidade fabuladora), conceptualizacións estéticas así mesmo persoais e privativas, proxeccións realistas ou metafóricas, pero cun leitmotiv que os unifica: o de facernos reflexionar sobre o poder subversivo da palabra, verdadeiro antídoto contra a escravitude do cotián e contra esa manchea de borranchos nos que a miúdo se converte a vida.

Advertisements

Sobre fragmentarismo, metanovelas e novelas transgresoras, ( I ): A deconstrucción da novela*

A choiva do mundo

Xosé Manuel Pacho Blanco

Galaxia, Vigo 2008, 240 páxinas.

Xosé M. Pacho Blanco, avogado e profesor da Universidade de Vigo, realiza con esta novela, A choiva do mundo, o seu debut literario. E faino co aval do Premio de Narrativa Torrente Ballester e no medio dun certo balbordo provocado pola mesma natureza dun texto literario complexo e de non doada definición. O xurado que lle outorgou o galardón, cualifica a súa obra como a máis vangardista da literatura galega e, ao mesmo tempo, coma “un mosaico esnaquizado, difícil de entender”. O mesmo autor, logo de calibrar a novela coma un xogo literario que pretende recorrer todos os xéneros, reivindícase como un innovador que trata de buscar novas fórmulas nos procesos de elaboración creativa, porque, afirma, non se pode seguir escribindo como o facían Lorca ou Faulkner hai setenta anos.

Á marxe da calidade dos textos de Pacho Blanco, a súa lectura obriga ao lector a se interrogar sobre o estatuto da novela. Xa hai anos que se puxeron de moda as estructuras fragmentarias na arquitectura novelesca. Obras como 2666 de Roberto Bolaño marcan fronteiras e abren camiños. A estética da subversión convertida en hipertexto: infinitas historias, infinitamente ramificadas. A prevalencia, en definitiva da así chamada “non fiction” sobre a ficción ou narrativa tradicional. A  esta receita, selo distintivo da modernidade, apúntase de forma convincente Pacho Blanco. Sen dúbida o mérito máis salientable desta novela desde o punto de vista formal é un labor de agulla, feito da unión de fragmentos de teas e materiais de moi diversa índole. Ese lector superactivo  que demanda a novela do escritor ourensán, atopárase con trinta e nove textos de natureza moi diversa: micronovelas sen rematar, diálogos sobre a complexidade do ser humano, prosas poéticas, retallos de pezas teatrais, diarios, esbozos biográficos… e mesmo críticas literarias e títulos de crédito que, coido, teñen que ver coa mesma novela.

Todos estes materiais conforman A choiva do mundo, a historia dun editor que recolle e publica distintos relatos como unha metáfora de que o mundo se constrúe coas historias de todos nós. É unha choiva de historias o que configura a sociedade actual. ¿Algo que suture todos estes materiais? Quizais un certo aire de familia pesimista e negativo que sobrevoa sobre case todos eles e que o autor/editor define como o crisol da tristura do mundo.

Xosé M. Pacho Blanco ( Foto: La Región )

Non se cuestiona a calidade das prosas de Pacho Blanco, o perfecto xogo de voces narrativas que se alternan e xustapoñen ao longo do libro, o emprego de rexistros estilísticos tan variados. Tampouco a capacidade de encerrar nas poucas liñas dun relato arrepiante como “As tatuaxes da alma”  toda a crueldade humana. Resulta así mesmo correcta a integración de referencias literarias alleas a xeito de paratextos. Así mesmo penso que é encomiable unha audacia experimental tan heterodoxa. Pero o que se pon en dúbida é que todo isto forme unha novela. As novelas esteadas no fragmentarismo constrúense como as matrioskas: novelas encaixadas noutras novela e esta a súa vez noutra novela. Estructuras arborescentes, ramificadas, con infinitas historias que se espallan dun xeito caótico, pero arredor dun “centro oculto” que lle confire unidade a todo o texto. Esta ligazón de tanto material narrativo é o que botamos en falta na obra de Pacho Blanco. Daquela que nos atopemos con algo que o mesmo autor recoñece: “Unha novela que se nega a si mesma. A deconstrucción da novela tal como foi entendida desde que esta existe.

* Este texto foi publicado o 9 de outubro de 2008 no Suplemento “Faro da Cultura” do xornal Faro de Vigo.