“Xente ao lonxe”: edición restaurada dunha gran novela

Xente ao lonxeXente ao lonxe
Eduardo Blanco Amor
Edición e epílogo: Xosé Manuel Dasilva
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 352 páxinas.

Unha das achegas más importantes da literatura galega nos últimos meses é sen dúbida a edición, na súa versión restaurada, dunha das grandes obras de Eduardo Blanco Amor que nos ofrece Editorial Galaxia. Despois de “tanto tira e afrouxa”, como manifesta o propio autor na “Advertencia previa”, Blanco Amor puido ver editada Xente ao lonxe no ano 1972. Aquela edición, igual que acontecería coas catorce que seguiron, apareceu fortemente condicionada, ou mellor dito estragada, pola presión da censura, con anacos eliminados polos censores franquistas. As mutilacións non foron numerosas, mais a súa relevancia era importante no desenvolvemento da narración, nomeadamente no seu remate.
A cultura galega, a partir de agora, está en débeda co profesor da Universidade de Vigo, Xosé Manuel Dasilva. El mesmo nun epílogo moi interesante (“A versión verdadeira de Xente ao lonxe”) resume as vicisitudes da novela ante a censura que reflicten o clima represivo daqueles tempos. Un episodio merecente en si mesmo de que lle prestemos atención.
Dous dos censores do ano 1971 resaltaban o valor da novela, outro desprezábaa por ser unha “novelita de bastante pobreza literaria”, concordaban porén os tres en valorar como obscenas algúns parágrafos ateigados de “pasajes escabrosos, palabras oscenas (sic) y soeces con frecuente blasfemia…” (páxina 336). Por todo iso foille denegado o permiso para a súa publicación. Aconsellado por Fernández del Riego, Paz-Andrade e Basilio Losada, Blanco Amor púxose ao labor de purgar o texto orixinal que foi presentado de novo á censura en decembro do mesmo ano. O censor, nesta segunda revisión, mantiña que persistían varios fragmentos impublicables (“blasfemias, palabras y frases obscenas, conversaciones eróticas entre muchachos sumamente atrevidas…”) Propuña, con todo, aprobar a edición do libro, “en atención a que la obra está en gallego y su difusión siempre será escasa” (páxina 341). A novela desfeita e desnaturalizada ou “esfolada” como pensaba o propio Blanco Amor, saíu dos prelos de Galaxia no ano 1972. E Eduardo Blanco Amor que finou en 1979, non tivo a oportunidade de ver publicada a versión xenuína da súa obra, que arestora todos nós temos a posibilidade de ler grazas, como dixen, ao labor investigador do editor que atopou na Fundación Penzol e no Archivo General de la Administración os mecanoscritos orixinais remitidos á censura por primeira vez, que constitúen sen dúbida a versión testamentaria da novela de Blanco Amor.
Xa que logo, nesta edición que sae á luz sen as talladas desfiguradoras feitas directa ou indirectamente polas tesoiras censoras, o lectorado galego ten a oportunidade de gorentar, nun exercicio desmitificador do idioma, “desencadenado de su cursilería decimonónica…de su ruralismo choqueiro”, unha novela coral, saga familiar e crónica social, na primeira década do pasado século; un cadro panorámico de A (Auria) que recrea ambientes populares, os baixos fondos, a atmosfera da burguesía e do clero, satirizado por abondosos motivos no relato de Blanco Amor. Unha novela na que

Eduardo Blanco Amor

Eduardo Blanco Amor

estes ambientes e os acontecementos que se narran, condicionan a forma de pensar, e fan mudar asemade as maneiras de actuar dos dous principais protagonistas-narradores, o neno Suso e Evanxelina.
Todo iso, xunto coa matanza de Oseira, o clamor dun pobo oprimido que reclama os seus dereitos máis elementais, o relato, con non poucos enfoques obxectalistas, do vivir diario na cidade, con todo no que á luz do día os ás agachadas acontece na mesma (abortos, sexo, prostíbulos, os movementos sociais, a loita das mulleres polos seus dereitos, a chegada dos xinecólogos, a reacción da xente ante tal modernidade…) configuran unha peza narrativa afouta, atrevida, na que conflúen as olladas perspectivas de varias voces narrativas, para alén das dúas principais , que dan fe da aposta de Blanco Amor polo protagonismo colectivo sempre concreto, único capaz de facer avanzar a historia.
Parabenizo a Editorial Galaxia por pór a nosa disposición unha das grandes creacións novelísticas da narrativa galega de todos os tempos, agora xa na súa integridade, tal como Blanco Amor a concibiu a pariu, sen as talladuras censoras dun tempo escuro e represor.

Causa sumarísima 135.587

Proceso e encarceramento de Ramón Piñeiro

Xosé Manuel Dasilva

Editorial Galaxia, Vigo, 2011, 361 páxinas.

 

Á marxe do xuízo que a cadaquén lle mereza a súa acción política na orientación do galeguismo e as súas ideas filosóficas (esa frouma irracionalista da vivencia sentimental na captación do home, tirada da súa interpretación do existencialismo), non será difícil concordar que Ramón Piñeiro foi un personaxe relevante da segunda metade do século XX e ata moitos coincidirán co piñeirólogo  Xesús Alonso Montero que o define como un cidadán heroico, un “diamante moral”, reinventor da cultura galega en tempos de miseria espiritual e de pauperismo nas ideas. No ano 2009, polo feito da dedicación do Día das Letras Galegas a honrar a súa memoria e para achegarnos a súa obra, publicáronse varias monografías sobre Ramón Piñeiro. Unhas simplemente divulgativas, outras como a do amentado Alonso Montero (Ramón Piñeiro ou a reinvención da cultura galega), ateigadas de erudición.

En todos eses estudos existe, porén, unha notable lagoa. Ramón Piñeiro foi detido no ano 1946 por conspirar contra o réxime franquista e condenado o 25 de outubro de 1947 á pena de seis anos de cárcere, dos que cumpriría tres. Polas mesmas memorias de Piñeiro, sabiamos que, mentres estivo detido nos sotos da Dirección Xeral de Seguridade, “afortunadamente non recibiu malos tratos físicos” e a súa condena pode ser considerada como “leve”, malia ter sido o instrutor da súa causa o fanático e sanguinario coronel Enrique Eymar. As hipóteses e as mesmas palabras de Piñeiro apuntan ao seu anticomunismo, que a policía coñecía sen dúbida, e á circunstancia de que, con Piñeiro, fora detido e xulgado Koldo Mitxelena, militante do PNV, partido político que mantiña excelentes relacións con Estados Unidos. Xa que logo, a detención de Mitxelena puxo en marcha xestións diplomáticas por parte dos americanos, das que se beneficiarían todos os acusados nesa causa sumarísima 135.587.

Con todo, como recoñecía Alonso Montero, a causa militar seguida contra Piñeiro ficaba oculta e sen a necesaria investigación e análise os documentos que a compoñen. Esa foi a razón de que o estudo do proceso de detención, xuízo e encarceramento de Ramón Piñeiro estivese practicamente ausente nas publicacións a el dedicadas no ano 2009. Cumpría remediar esa ausencia e foi Galaxia a editora que lle encomendou tal tarefa ao profesor Xosé Manuel Dasilva, especialista nas represións efectuadas pola ditadura franquista sobre as publicacións galegas. Este libro é pois o froito da súa pescuda: a causa xudicial, identificada como causa sumarísima 135.587, e o expediente penal de Piñeiro, gardados respectivamente no Arquivo Xeral Histórico da Defensa e no Arquivo Xeral do Ministerio de Interior.

A obra despexa todos os inquéritos e enigmas que foran xurdindo ao longo dos pasados anos. O volume, froito da investigación do profesor Dasilva, é amplo e non deixa lugar ás insidias e ás mitificacións. Estrutúrase en dúas grandes partes. Na primeira parte, expositiva, despois da crónica dun misterio inexistente, o investigador analiza a causa xudicial: o atestado policial no que se dá conta da detención de Piñeiro e doutras persoas, entre elas os irmáns Saco López e Koldo Mitxelena, nunha cafetería de Madrid, acusados de pertenceren á Alianza Nacional de forzas democráticas e á CNT; a instrución da causa, efectuada polo xuíz especial contra os delitos de comunismo e espionaxe, Enrique Eymar, un personaxe sinistro que actuou nunha manchea de causas e que pode exhibir o “trofeo”  de que máis dun milleiro das mesmas acabaron con condenas de morte. O consello de guerra,  a sentenza e o expediente penal de Piñeiro que cumpre na prisión de Ocaña e Yeserías.

Xosé Manuel Dasilva

Acompaña a relación expositiva dos feitos a correspondencia que Piñeriro envía ou recibe desde o cárcere (Isabel Algarra, muller de Ben-Cho-Shey, Fernández del Riego, compañeiros galeguistas, así como referencias doutra misiva enviada a Castelao “por conduto dos sindicalistas”).

O 26 de febreiro de 1949 concédeselle a Piñeiro a liberdade condicionada. O autor desminte documentalmente a afirmación de Borobó sobre a intervención de Antonio Rosón para que Piñeiro saíse do cárcere antes da data que lle correspondía.

Na segunda parte achega Xosé Manuel Dasilva a transcrición dos documentos da causa xudicial e inclúe un epílogo asinado por Xesús Alonso Montero no que o piñeirólogo salienta os aspectos máis importantes do proceso xudicial, nomeadamente o papel protector que, na vida de Ramón Piñeiro, tiveron os irmáns Antonio e Luís Rosón, que moveron os fíos para que a sentenza de Piñeiro fose relativamente benigna, tendo en conta as actividades políticas (“conspiración posterior”, “rebelión posterior”) da que era acusado.

Xa que logo, a obra de Xosé Manuel Dasilva é unha achega imprescindible para podermos ter un coñecemento cabal  dun episodio importante na vida de Piñeiro. E así mesmo unha contribución importante para profundar na represión exercida en España no período da posguerra.