Castelao comunista

 

Castelao na Unión Soviética en 1938

Filocomunismo e prosovietismo de Castelao nos anos da Guerra Civil

Xesús Alonso Montero

Edicións Xerais, Vigo, 2012, 213 páxinas.

 

 

Ao inxente e polifacético labor de recuperación da nosa memoria e patrimonio cultural nas súas moitas vertentes (social, literaria, política…) que ven realizando desde hai moitos anos Xesús Alonso Montero, engádese arestora este libro sobre o filocomunismo e prosovietismo de Castelao nos anos da Guerra Civil. Non se trata, ao meu ver, dun “libriño” como o cualifica o autor na dedicatoria, senón dun volume importante que recolle  a meirande parte dos testemuños verbo da experiencia na Unión Soviética (anotacións de viaxe, cartas, entrevistas, textos varios) escritos ou relacionados con Castelao que, formando parte dunha delegación española viaxou a distintas cidades de tres repúblicas  da URSS (Leningrado. Moscova, Kiev, Bakú). Porén a publicación de Alonso Montero non só recolle os textos escritos durante a viaxe ou despois do seu regreso, senón tamén unha restra de escritos do líder galeguista, interpretables desde a óptica procomunista, compostos en 1938.

Foron vinte e seis días de visita  a fábricas, kolkhoses, casas de saúde, teatros… nos que Castelao e os seus acompañantes tiveron a oportunidade de ver unicamente a cara máis positiva do réxime soviético, como tal a acertada articulación do Estado Soviético, que Castelao aplaude de xeito incondicional, carente de calquera espírito crítico, mais, como matiza o autor, Castelao e os seus acompañantes, “viaxaron totalmente alleos” ás terribles purgas de Stalin, que xa se iniciaran con anterioridade a súa viaxe.

Castelao, como é sabido foi un intelectual católico, nunca militou nun partido proletario (“Yo no soy comunista”, confesoulle a Luís Soto). Con todo, na mesma confesión Castelao admite que na súa  viaxe a URSS adquiriu o convencemento de que alí se estaba xerando unha nova vida que servirá de modelo para os demais pobos do mundo. Unha viaxe, pois, que deixou en Castelao unha fonda pegada, ata o punto de que de que algúns contemporáneo seus como Ramón Suárez Picallo falen de que despois desta viaxe Castelao estaba feito unha “piltrafa política”.

A fonda e penetrante investigación de Alonso Montero enche ou completa un baleiro non suficientemente iluminado da vida de Castelao. Con esa vontade achégalle ao lector un mollo de textos referentes á viaxe descoñecidos ou deficientemente exhumados, acompañados dun impagable exercicio de presentación e de glosa dos mesmo, contextualizador e definitivamente aclaratorio, baixo a ollada que preside  a investigación: o filocomunismo e o prosovietismo de Castelao durante a Guerra Civil, baseados na  realidade do Estado Soviético que lle foi permitido ver e que, xunto co éxito da exposición dos seus debuxos bélicos realizada e Moscova, levantaron no autor de Sempre en Galiza un fervor pro-soviético que se esvaecerá de vez despois do pacto xermano-soviético de 1939.

Xesús Alonso Montero

Os tres capítulos finais, igualmente contextualizadores verbo das viaxes a URSS durante os anos da Gierra Civil e o seu significado; o seguimento do periplo viaxeiro de Castelao na Unión Soviética; un pormenorizado estudo da posición e evolución de Castelao durante a Guerra Civil e mesmo despois de 1939; e un interesante anexo documental e gráfico completan un libro oportuno e necesario para un cabal coñecemento da personalidade e da biografía de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao.

Aníbal Otero…”anucíuse de tristura e señerdade”

Aníbal Otero. Lingüística e política na Guerra Civil e no franquismo

Xesús Alonso Montero

Xerais, Vigo 2011, 412 páxinas.

 

Dá cumprida noticia da vida de Aníbal Otero (1911 – 1974) este libro de Xesús Alonso Montero. Unha vida na que Esmoriz, o seu alter ego na novela do mesmo nome, sae da cadea, retorna á casa e alí, empregando o termo dialectal  que só se atopa no Vocabulario de San Jorge de Piquín, “anucíuse de tristura e señerdade”. Unha biografía imprescindible para entender a obra lingüística dun home moi pouco coñecido en Galicia, pero amplamente citado fóra da nosa terra polo seu labor no Atlas Lingüístico de la Península Ibérica, realizado desde o Centro de Estudios Históricos de Madrid nos días da Segunda República (1934 – 1935); polas súas enquisas lexicográficas en Galicia en no territorio portugués a partir de 1949. E mencionado sobre todo porque para eses investigadores e nas versións orais que circulan por Galicia, Aníbal Otero foi un mártir da Filoloxía durante a Guerra Civil. Unha biografía necesaria igualmente para comprender o traballo truncado polas adversidades da persoa que hoxe sería sen dúbida a maior autoridade en dialectoloxía e lexicografía de Galicia.

Asómome a esta obra de Alonso Montero coma un pagano, alleo ás tarefas lingüísticas, mais penso que esa condición non impide ler este libro, así como os outros cos que Xesús Alonso Montero ten documentado a nosa memoria histórica dos últimos cincuenta anos. Ler este libro con desconcerto, con emoción e cunha grande xenreira diante da barbarie e o infortunio do que foi vítima Aníbal Otero.

Xesús Alonso Montero

Como se dunha crónica novelada, e ao mesmo tempo atormentada, se tratase pero alicerzada nunha inxente documentación, Alonso Montero agasállanos cunha biografía paradigmática, dificilmente superable nos vindeiros anos. O estudo biográfico propiamente dito vén precedido por una cronoloxía, unha autoetopea, unha etopea e unha crestomatía  de xuízos sobre Aníbal Otero como lingüista, recolledor de romances, poeta e novelista. A continuación, unha primeira parte que nos traslada á orixe de Aníbal na aldea de Barcia (Ribeira de Piquín), fillo de solteira e pai atípico que nunca casou coa nai, malia os nove fillos que con ela tivo; os estudos e o inicio da súa carreira como dialectólogo, vencellado a Ramón Menéndez Pidal e a Tomás Navarro Tomás, dúas autoridades da Filoloxía Hispánica, na elaboración do Atlas Lingüístico de la Península Ibérica. As súas incursións na poesía e na narrativa, a novela Esmoriz fundamentalmente.  Unha segunda parte que Alonso Montero rotula como se dun cantar de cegos se tratase: a arbitraria detención en Portugal,  entrega aos sublevados franquistas en Tui, “ a súa indefensión e o seu calvario xudicial na Galicia dos vencedores,…onde se resumen as  lendas orais que circularon na posguerra, sobre  os motivos da condena a pena de morte; onde se examinan as 207 páxinas da Causa  809/36…”. As investigacións de Alonso Montero e sobre todo o seu acceso á causa xudicial desmontan de vez moitas lendas  e versións orais que sobre o proceso de Aníbal Otero circularon por Galicia. Aníbal Otero foi secuestrado pola policía salazarista  por escribir nun caderno as transcricións fonéticas das súas enquisas lexicográficas que interpretaron como a linguaxe críptica dun espía ao servizo da República. Transferido de inmediato aos militares españois rebeldes, foi condenado en consello de guerra, mais non a morte, senón a “reclusión perpétua”. Os cargos contra el non foron os signos do alfabeto fonético, senón outros, polos que o consideraron desafecto ao novo Réxime. Indultado  aos cinco anos, regresa a Barcia e foi alí onde “se anucíu de tristura e señerdade”. “Sin medios de investigación y lejos de toda biblioteca, yo lo único que puedo hacer es lo que hago: traballar os meus leiriños” (Carta a Otero Pedrayo, rexeitando o ofrecemento para escribir un resumo da gramática histórica do galego para a Historia de Galicia)

Colaborará, porén, na continuación do Atlas Lingüístico, investigando en pobos do norte de Portugal. Na súa comarca e noutras de Galicia recolle así mesmo material léxico. Elixido membro numerario das Real Academia Galega, Aníbal Otero, o lingüista – labrego, magoado e deteriorado psiquicamente e sen posibilidades de consultar nas bibliotecas, carece de azos para redactar o preceptivo discurso de ingreso.

Este é Aníbal Otero, un lexicógrafo galego de primeira magnitude que “non se esforza en emitir signos galeguistas de ningunha índole,… que responde en castelán a cidadáns galeguistas que lle escriben en galego”(páxina 308). A réplica á biografía coa que Alonso Montero remata o seu traballo, é un soño do que puido acontecer e non aconteceu, debido a tres datas fatídicas: o 5 de agosto de 1936 (detención, secuestro, incomunicación); o 5 de marzo de 1937 (consello de guerra no que o fiscal solicita a pena de morte); 9 de decembro de 1949 (nacemento do seu fillo cunha doenza incurable para a ciencia da época).