Amalgama de historia e ficción

A maleta de Victoria Kent en JPGA maleta de Victoria Kent
Xerardo AfraFoxo
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 425 páxinas

O 16 de setembro de 1936 Xosé Romero Tubio, “O Pombeiro”, primeiro presidente do Sindicado Agrario de Oficios Varios de Cruído (Lousame), engaiolado no cárcere de Noia, foi covardemente asasinado nunha “saca” organizada polos camisas azuis máis reaccionarios e representativos da vila. Foi o asasinato dun obreiro das canteiras, un sindicalista comprometido co movemento sindical anarquista, do que nunca renegou, e cuxo único delito foi defender a legalidade republicana. Sobre os derradeiros días da vida desta vítima do odio e da intolerancia dos falanxistas, oligarcas e caciques da comarca, tece Xerardo AfraFoxo a súa cuarta achega ficcional á memoria histórica, naqueles días nos que a sublevación militar no Protectorado de Marrocos, ateigou de vinganzas e asasinatos as cunetas e cemiterios das nosas aldeas, vilas e cidades.
A maleta de Victioria Kent volve ser unha novela social, un tipo de literatura absolutamente necesario na nosa escrita, malia o considerable número de pezas narrativas ou monografías e ensaios que nos últimos lustros recrean aqueles días, meses e anos de terror, odio e crueldade. Necesaria porque, xa que non o poden facer os tribunais de xustiza, a investigación dos historiadores, mais tamén a literatura están axudando a esgazar o manto da desmemoria, permitindo que saian á luz moitas cousas, moitos aldraxes e crimes do noso pasado franquista. Aquí -e cómpre non esquecelo- nunca se fixo xustiza cos que se rebelaron, cos torturadores, cos asasinos e xenocidas. Esta peza ficcional que rescata do esquecemento os últimos días e o calvario dun humilde sindicalista comprometido, chéganos da man dun escritor avalado pola súa condición de reputado historiador, precisamente da Guerra Civil en Noia e Lousame e das memorias do franquismo nesas comarcas.
A novela vertebra a súa trama argumental, como digo, arredor da figura e peripecias de Xosé Romero Tubio, na narración Liberto, aínda que polas letras iniciais, X.R.T. que aparecen en dous parágrafos da novela (páxinas 233 e 279) fica claro que foi el a vítima do paseo organizado polos falanxistas de Lousame e Noia. Unha acaída mestura de trazos persoais e familiares do protagonista, así como da súa etapa na emigración cubana, cos sucesos históricos da sublevación fascista e a súa repercusión en Liberto e na súa familia danlle corpo á primeira parte da narración: a súa conciencia de vivir nunha aldea sen memoria; a morte tráxica do fillo que o protagonista engulirá como unha condena perpetua; as súas loitas contra Serrabal, o temido contratista dono das canteiras e máis tarde xefe da Falanxe local; o estoupido do golpe de estado; a súa defensa da legalidade marchando cara a Santiago e a Coruña; o frustrado intento de fuxir para América…
Na segunda parte, sen dúbida a máis arreguizante, o relato narra a detención e o engaiolamento do protagonista, a súa persecución, mesmo estando preso no deposito municipal; as torturas ás que foi sometido e o asasinato que o lector atopa no desenlace pero que presente desde as primeiras páxinas.
Xerardo AgraFoxo emprega con mestría e acuidade a información histórica, suturándoa coa ficción nun relato no que, con exactitude, nos traslada o que vai acontecendo, mais dosificando

Xerardo AgraFoxo

Xerardo AgraFoxo

oportunamente a tensión. Bo retrato dos ambientes previos e posteriores á rebelión militar tanto en Campanle (Cruído), a aldea de Lousame, como na vila de Portomaior, facilmente identificable con Noia. Así como o perfil psicolóxico dos personaxes que máis peso teñen na novela: o protagonista Liberto, Xoana a súa muller, Serrabal, o xuíz Balboa, Matilde Gasset, muller do boticario, Marcelino, rico empresario madeireiro e novo alcalde falanxista e outros oligarcas e caciques da comarca. Tamén personaxes de menor categoría que, non entanto, queren conseguir o seu botín: a morte do humilde e á vez afouto sindicalista. Non faltan tampouco acaídas e ata intrigantes doses de aventura que o lector atopa sobre todo no entobamento e intentos de fuxida do protagonista. E algo moi salientable: unha secreta relación sentimental que revelan unhas cartas comprometedoras e que, de xeito indirecto, condicionan o tráxico desenlace.
Unha boa novela baseada no relato de accións, nos diálogos, con poucas pero ben artellados trazos descritivos; e na habilidade do autor para enxertar a historia na ficción. Xerardo AgraFoxo non é desleal coa historia. Toda a barbarie que atopamos nas páxinas da novela, aconteceu, mais A maleta de Victoria Kent non é historia. Os elemntos ficcionais inxectados na realidade histórica e nos personaxes reais anulan a historia. Con todo, tamén a iluminan de xeito fermoso. O rigor histórico achámolo nas investigacións nas que X. AgraFoxo estuda e escudriña aqueles días de barbarie e de terror, mais tamén de enerxía e carraxe.

O asasinato do Cantino: os seus autores intelectuais

 

Quen matou o Cantino

O 36 no Concello de Noia

Xerardo Agrafoxo

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 157 páxinas.

 

   Malia que nunca tivo nada que ver coa política, Manuel Mayán Ramos, coñecido como o Cantino, foi executado o 10 de outubro de 1936, acusado de rebelión  militar. Tiña  daquela vinte e seis anos e segundo Xerardo Agrafoxo, o historiador que reconstrúe a súa dramática historia, matárono por se atopar nos primeiros días do alzamento militar contra o goberno da República no lugar equivocado.

   A personalidade de Ramón Mayán Ramos parécese moi pouco á versión que co nome de Dombodán nos ofreceu no seu día Manuel Rivas en O lapis do carpinteiro: un rapaz retrasado e de poucas luces. Segundo a documentación que manexou X. Agrafoxo, o Cantino era unha persoa humilde que traballaba como camareiro, mais espelido, que defendeu o réxime constitucional e ao día seguinte do alzamento militar foi capaz de subir a un camión para requisar peixe en Muros, cargar os camións dos mineiros de San Finx con dinamita e escopetas. Logo estivo fuxido durante uns días ata que viñeron por el.

   Xerardo Agrafoxo levaba desde o ano 1982 investigando a figura de o Cantino e as circunstancias que provocaron o seu fusilamento no cemiterio de Boisaca. Mais non atopou a resposta a pregunta de quen o denunciou e de quen o acusou diante do tribunal militar ata que tivo aceso nos arquivos militares á causa 294/36, un sumario completo no que aparecen os nomes das persoas que o acusaron  o Cantino duns actos que non cometeu  e polo que perdeu a vida nun abraiante acontecemento. Xerardo Agrafoxo, coa afouteza que merecen os inxustamente inmolados na represión e crimes contra a humanidade cometidos en Galicia durante a Guerra Civil, non agacha os nomes dos que participaron na condena a morte do Cantino: membros do consello de Guerra e testemuñas sobre todo.

   Un breve percorrido polos poucos anos de vida do Cantino -infancia nun fogar humilde, pais analfabetos, dúas irmás que levaban unha vida miserable, recadeiro e finalmente camareiro dun hotel- X. Agrafoxo leva o lector ata os días de desconcerto: a rebelión militar e Ramón Mayán Ramos unido aos traballadores da cunca mineira de San Finx, dispostos a defender  a República, ata que o rebeldes controlaron Noia e a Garda Civil detén a Ramón Mayán no seu domicilio de Noia. Botando man de testemuños orais e da documentación da causa sumarial que dá fe do consello de guerra contra o Cantino, Xerardo Agrafoxo describe concisamente o ambiente político e social de Noia antes e despois da rebelión militar e, sobre todo, reproduce a documentación do consello de guerra contra o mozo noiés, sen ocultar, como dixen, os nomes e apelidos dos represores: comandante militar de Santiago, o xuíz instrutor, o fiscal e o avogado defensor, as declaracións das testemuñas, especialmente estarrecedora a do apoderado do Banco Pastor, Luís Pier Pasarón. Mais

Xerardo Agrafoxo

tampouco foron inocentes os informes presentados por Jesús Garea, cabo da garda Civil e as declaracións de Alfonso Carreño e de  Fermín Álvarez, nomeado alcalde de Noia polos sublevados . Todos eles son os culpables, os autores intelectuais do asasinato do Cantino.

   É arrepiante así mesmo o relato que Agrafoxo fai dos derradeiros días da nai de Ramón Mayán, a vella Cantina, vagando polas rúas da vila e das vexacións das que foron vítimas as súas irmás por parte dos falanxistas, mentres o Cantino estaba no “saladero”.

   Xa que logo, un libro necesario que deita luz e faia xustiza sobre un episodio conmovedor: a insustiza que levou a un mozo inocente, humilde e pobre, ao paredón de Boisaca. Un libro que recupera, unha vez máis, a realidade do que foi o 36 en Galicia, unha época negra que non pode quedar esquecida no silencio.