A paixón que conduce á morte

Romeo e Xulieta o Rei Lear reducidooooooooRomeo e Xulieta
O rei Lear
William Shakespeare
Tradución de Miguel Pérez Romero
Editorial Galaxia, 2003, 291 páxinas
(Libros de fondo)

No haber da Editorial Galaxia figuran sen dúbida, moitas boas colleitas e merecementos. Máis de quince Bibliotecas de Autor e a versión sistemática ao galego das grandes obras da literatura occidental de todos os tempos. Coa colección “Obras Universais, a editorial fíxonos chegar algunhas das principais obras da narrativa europea do século XIX. Ao mesmo tempo a editora viguesa converteu en realidade un proxecto monumental: os nove volumes da “Biblioteca Sherlock Holmes” que nos permitiron gorentar algúns dos froitos máis exquisitos da narrativa detectivesca. A finais do ano 2003 Galaxia agasallounos con outro luxo: a “Biblioteca Shakespeare” que botou a andar tirando do prelo dous volumes que inclúen, nun deles os disfraces e enredos da comedia Noite de reis e o mundo túrbido de A tempestade, quizais a derradeira obra xenial do dramaturgo inglés. No outro volume, Galaxia achegounos a tráxica historia de Romeo e Xulieta, xunto cunha das grandes obras de madurez de Shakespeare, a traxedia O rei Lear. Posiblemente por culpa da crise que tamén afecta ao sector editorial, a “Biblioteca Shakespeare” non tivo continuidade.
Emprego a palabra luxo para referirme á versión galega das obras de Shakespeare e cómpre precisar o emprego do termo. Cando unha parte importante dos libros que cada anos se verten son títulos xeralmente febles e insubstanciais, aínda que rendibles cara a satisfacer o mercado de lecturas obrigadas, atopar unha colección dedicada a un dos grandes xenios da creación literaria de todos os tempos, convértese nun acontecemento magnificente, pero imprescindible. Porque, se non lle negamos ao galego moderno a categoría de lingua de seu, cunha elaboración forte e ricaz, ten que se converter nunha lingua de cultura, proceso que se está a consolidar desde o Rexurdimento. E unha lingua de cultura aléitase non só na produción interior, senón tamén nos mananciais das grandes obras da literatura universal e tamén na tradución daquelas novidades importantes que suscitan a apetencia lectora. Endalí que, fronte á versión demasiado frecuente de obras secundarias e prescindibles, celebremos a política editorial de Galaxia de lle ofrecer ao lector galego as grandes obras da literatura universal, patrimonio de toda a humanidade.
Como froito desa política editorial, podemos saborear desde hai quince anos a William Shakespeare en galego.
Resulta sobexo e ata presuntuoso falar, na insignificancia destas liñas, do dramaturgo inglés, hoxe considerado un dos grandes creadores de todos os tempos. Non entanto, ata o século XVIII, Shakespeare era considerado unicamente coma un xenio difícil, e a chamada “Cuestion Shakespeare” fixo abrollar non poucas teorías segundo as cales as súas obras terían sido escritas, non por un actor teatral, senón por alguén cunha educación superior, como tal o filósofo Francis Bacon, o conde de Southampton ou polo mesmo dramaturgo Christopher Marlowe. Malia a controversia, as obras de Shakespeare, tanto poéticas como teatrais, xa foran admiradas no seu tempo polo seu rival, Ben Jonson e por outros autores que percibiron nas mesmas unha brillantez e profundidade destinadas a sobrevivir. Como dixo Ben Jonson, Shakespeare non era dunha época senón de todas as épocas. Mais a apoteose de Shakespeare chega na modernidade, con xuízos como o de Harold Bloom: a obra dramática de Shakespeare, xunto con Don Quixote de Cervantes, son as únicas que acadan universalidade. Pero para Shakespeare, continúa o crítico americano, precisamos un termo máis borgiano que universalidade, porque “Shakespeare é o canon occidental”.
A maioría das trinta e oito obras do dramaturgo continúan a ser representadas hoxe en día e son fonte de inspiración para numerosos experimentos teatrais, porque destilan e comunican un profundo coñecemento da natureza humana, exemplificado na perfecta caracterización dos seus personaxes. A súa habelencia no emprego da linguaxe poética e dos recursos dramáticos, capaz de crear unha unidade estética a partir dunha multiplicidade de expresións e accións non ten parangón dentro da literatura universal.
De todos estes trazos esenciais participan Romeo e Xulieta e O rei Lear. Romeo e Xulieta é a paixón que conduce á morte. A paixón encerrada entre o desexo, o odio e o destino, vencellados aos apelidos Montesco e Capuleto. Unha historia de amor que agroma como algo imposible e que remata coa morte dos amantes. Tamén o paradigma da traxedia amorosa, porque os dous adolescentes de Verona, que reavivan a xenreira entre as dúas familias e subverten a orde da cidade, danlle corpo á paixón por excelencia, aquela que non se axusta ás ordes e consellos e quere configurar o mundo á medida dos seus desexos.
A densidade emotiva da peza, a potencia e fermosura dos seus versos,

William Shakespeare (retrato Droeshout)

William Shakespeare (retrato Droeshout)

coa moda do soneto incorporada, fixeron que Shakespeare acadara un cumio literario inigualado dentro do xénero dramático. Pero Romeo e Xulieta non é soamente teatro de sentimentos, unha peza dramática verbo das relacións amorosas; é tamén, como xa o viu W.H. Auden, o vivo retrato dunha sociedade na que os seus integrantes regulan e xulgan a conduta segundo a parámetro da “fermosa e bruta figura”.
O rei Lear foi escrito no terceiro período do dramaturgo inglés, o período no que compuxo as súas mellores traxedias. É sen dúbida a máis radical e estarrecedora das obras shakesperianas. A máis fonda reflexión sobre os abismos da natureza humana que teña producido o teatro. Shakespeare narra con extrema crueza unha experiencia extrema de loucura, dolor e destrución. E á vez realiza unha reflexión sobre a verdade e a mentira, e unha denuncia sobre a maquinación das mentes polo poder. Endalí a súa contemporaneidade. Unha gran peza dramática considerada por Matin Amis como a máis angustiosa e á vez a máis inspirada das obras de Shakespeare.

Edición modélica dos Sonetos de Shakespeare

Sonetos de Shakespeare impresos por primeira vez en galego

Tradución e edición de Ramón Gutiérrez Izquierdo

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 779 páxinas.

 

Xa hai abondos anos que veño repetindo, con voz modesta mais reiterada, que ou lles damos aos clásicos a pel e o zume da nosa lingua, ou ficamos marxinados nas beiras, na exterioridade de calquera normalización lingüística e cultural. Cómpre traducir non só os clásicos, senón tamén as obras clásicas en todos os eidos do saber, aínda que non sexan lidas ou o sexan escasamente, porque esas obras son os piares e os mananciais de reserva dunha lingua, o substrato cultural imprescindible para que a cultura galega poida considerase que vai polo camiño correcto cara a súa normalización.

Contribúe, xaora, a encher lagoas, e faino ademais dun xeito encomiable, a recente tradución e edición que dos Sonetos de Shakespeare vén de facer Ramón Gutiérrez Izquierdo. Os Sonetos de Shakespeare, eses 154 sonetos escritos ou atribuídos ao dramaturgo inglés, malia os inquéritos, conxecturas  e comentarios que seguen suscitando, constitúen un cumial dentro da lírica occidental de todos os tempos. Ademais, a súa proxección abrangue a existencia humana en toda a súa riqueza e complexidade. Como acertadamente escribe o editor, “nos Sonetos de Shakespeare podemos contemplar as nosas experiencias vitais e o noso coñecemento do mundo” (páxina 13). E dun xeito especial, as experiencias sentimentais, porque, se hai algo que identifique o seu temario, este é o amor, a análise dos trazos da sensualidade e da amizade. O amor eterno e o amor metafísico, esa loita perdida, xa antes de comezar, contra o tempo e a morte. Shakespeare achéganos a súa imaxinería  insistindo verbo desa condición amorosa, co tempo como fronteira infranqueable.

Retrato de W. Shakespeare, con 46 años (1610)

A estrutura dos Sonetos segue en xeral a do modelo inglés ou “soneto shakespereano”, composto en pentámetros iámbicos cun pareado final.  Pero máis importante que a arquitectura é o seu significado  na historia e no contexto da lírica occidental. Shakespeare sitúa a súa produción no final da tradición sonetística petrarquiana  e como paradigma e comezo dunha nova forma de construír a moderna poesía amorosa. Limitado aínda pola coordenadas renacentistas, Shakespeare é, con todo, capaz de imprimirlle a súa lírica un acento podente que presaxia a lírica dos poetas metafíscos – John Donne sobre todo-, comparable así mesmo con certos sonetos de Quevedo. Unha vitalidade que se botará de menos na posterior lírica barroca. A importancia e influencia dos Sonetos de Shakespeare queda demostrada polas incontables traducións a todas as linguas importantes, mesmo ao latín.

A versión, e sobre todo a edición, que agora nos agasalla Ramón Gutiérrez Izquierdo é exemplar. Unha versión que non só contradí o tópico de que a boa poesía é introducible -éo a mala-, senón que nos permite comprender cabalmente o texto vertido e recolle ademais unha manchea de suxestións do orixinal. Por iso os versos de Shakespeare seguen sendo en galego “unha canción de palabras”. Ramón Gutiérrez Izquierdo non lle furta ao lector galego nin o sentido do texto orixinal, nin a súa música. E ofrécenos ademais un impagable aparato crítico (“Notas e comentarios dos Sonetos de Shakespeare”) que se estende ao longo de mais de trescentas páxinas. Notas e comentarios que contextualizan cadanseu soneto, ofrecen interpretacións e aclaran aspectos terminolóxicos. Todo isto converte esta versión bilingüe, na que degustamos un saboroso galego, nunha edición modélica dunha obra importante do escritor inglés.

………………..

Extracto

“From  fairest creatures we desire increase,

That thereby beauty’s rose might never die,

But as the riper should by time decease,

His tender heir might bear his memory;”

 

“Queremos que procreen as belas criaturas,

e que non morra nunca a rosa da beleza,

senón que cando murche, co tempo xa madura,

nun tenro herdeiro dela reviva e permaneza”

(Soneto, 1, primeira estrofa, páxina, 27)