LESBOS EN LINGUA ESPLENDOROSA

Para dicir abril

Xosé Vázquez Pintor

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páginas.

 

O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor, honrado no ano 2008 coa letra E da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. Foi un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que lle fai xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído,  hai pouco máis de vinte anos,“de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social.

A reivindicación real chegaralle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a  dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha  tese de doutoramento sobre o escritor de Melide presentada na Universidade da Habana.

Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que no ano 2008 nos agasallou o escritor, Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.

A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

 

Xosé Vázquez Pintor

Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos -a sabenza das estirpes – e orixinais e atrevidas figuras literarias converte a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia.

NAS GADOUPAS DO AZAR

Na maleta

Xurxo Borrazás

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 217 páxinas

(Libros de fondo)

 Malia que Na maleta é unha novela de lectura doada que chega moi ben a quen se atreve a lela, non resulta fácil  dar conta do núcleo diexético e da idea central que dirixen os fíos cos que Xurxo Borrazás (Carballo, 1963) ganduxa esta novela publicada no ano 2000, editada no seu día por Sotelo Blanco, xunto cun caderno non venal no que Inmaculada Otero estuda a narrativa do escritor, con especial atención a dúas das súas novelas anteriores, Criminal e Eu é. Todo iso debido ás especiais querenzas narrativas de Borrazás: un creador moi ambicioso, moi minucioso -non son óbice as declaracións do autor nas que manifesta ter escrito esta novela dunha tirada-, vangardista (paradigma da estética posmoderna máis transgresora, como ven definido en Wikipedia), verbalmente minimalista, que pescuda o fragmentarismo e que acostuma ateigar as súas novelas de referencias culturais.

Consecuencias desas teimas narrativas, son algúns dos trazos  que se acostuma a catalogar como propios da posmodernidade, tales como a carnavalización, a ironía, o relativismo, a irrepresentabilidade. Con todo, e tendo en conta ademais o feito de que o autor nunca se presenta aos certames literarios, fuxe do pequeno carrusel mediático que xa leva anos botando raíces  no sistema literario galego, e non acredita “na gran novela galega”, as obras de Xurxo Borrazás (Cabeza de chorlito, Criminal, Eu é, Contos malvados, Ser ou non) acostuman ter o aval daqueles lectores que na súa escrita contemplan a obra dun creador preocupado pola trama, polas historias que se destilan das experiencias vitais dos seus personaxes. Non en van, unha novela súa, Criminal, mereceu no ano 1994 o Premio da Crítica Española e o Premio San Clemente outorgado polos estudantes dos institutos galegos, e non polo quiñón das lecturas obrigatorias. No presente caso, a novela de Borrazás é un traballo narrativo, á vez complexo no referente ás mensaxes, teses ou ideas directrices que agocha o seu argumento, e ao mesmo tempo moi simple desde a perspectiva puramente formal.

O núcleo diexético da novela érguese arredor dunha viaxe, unha constante no rexistro narrativo do autor. Unha novela de itinerancia na que se ven pillados os dous principais personaxes da fabulación, tan do común coma os seus propios nomes. Pepe e Carme forman unha parella con moitos anos de noivado; son curmáns ao comezo da narración, e moito máis ao seu remate. El traballa para unha empresa que remunera de xeito espléndido o seu traballo delirante a  cambio de obediencia mental. Ela exerce de mestra nun lugar afastado no Courel. A trama dispárase no intre no que el atopa casualmente unha maleta acugulada de cartos. Desde ese instante, o relato convértese nunha fuxida-busca polo labirinto das serras do Courel. Primeiro o personaxe masculino, máis tarde a parella ao completo foxen cara a ningures; a primeira vista polo medos aos cartos, aterrados polo golpe de sorte que eles interpretan como unha verdadeira maldición.

Os dous personaxes, verdadeiros antiheroes, non son capaces de encadrar nas súas vidas un cambio de fortuna tan serio como azaroso e, cando atopan a maleta con millóns, coa mesma descobren a sensación de culpa. Ao final, monicreques nas gadoupas do azar imponderable, decátanse de que a súa escapada non serve de nada; e un remate do relato triste e impecable fainos pasar dos soños dos mares do sur ao realismo cotián do barrio de Teis, “unha merda colgada dun pao”.

Xa que logo, a tese máis salientable que se agocha baixo a trama novelesca de Na maleta, é, sen dúbida, a idea do azar e da casualidade como administradores das accións dos seres humanos. Endalí que Na maleta, como en xeral todas as novelas de Xurxo Borrazás, son textos que obrigan a pensar, a botar unha ollada, escéptica seguramente, sobre a condición humana en todas as circunstancias que nas sociedades modernas tentan determinala.

Verbo da forma, Na maleta é un traballo narrativo que se parece pouco ás anteriores pezas ficcionais de Borrazás. Unha novela centrada basicamente nos personaxes, no que eles pensan, din ou realizan. É moi probable, na miña estima, que a historia de Na maleta xurdise a partir da invención dos seus personaxes principais.

 

Xurxo Borrazás

Na elaboración do texto, o autor espiu o relato de todo aquilo que puidese estorbar a atención do lector. Así pois, na novela non atopamos xogos metaliterarios nin pluridiscursivos, nin esa armazón, por veces impenetrable, de referencias culturais que izaban a obra narrativa anterior do escritor. O autor concentra a súa atención unicamente no ritmo narrativo que se acelera incesantemente por medio dunha estratexia narrativa baseada no diálogo e nunha linguaxe minimalista que elude as frases longas e complexas. As frecuentes mesturas de soño e de realidade, sen que por veces se saiba claramente onde se atopan os linden entre ambos, e o emprego de certos símbolos, entre eles o molete de pan que temos que aprender a comezalo e que, dalgunha maneira, equivalen a alicerces da propia existencia, non supoñen, porén, ningunha contradición desta escrita simplificada á mantenta que procura efectivamente ese estilo “desprovisto e incerto” (autopropiación que fai o protagonista dunha novela anterior do escritor), empregada como vestimenta dunha historia de personaxes perdidos e perdedores nas poutas do azar.

Entre a aventura e a Historia

A do vinte e unA do vinte e un

Hixinio Puentes

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 433 páxinas

(Libros de fondo)

 

Foi no ano 2000 cando O bandido Casanova, unha novela de Hixinio Puentes (O Porto do Barqueiro, 1952), un autor ata entón descoñecido nos eidos da narrativa, se convertía na grande novidade da narrativa galega de formato longo, e consagraba unha materia narrativa pouco frecuentada entre nós: a novela de aventuras esteada na historia. O escritor consolidou nos anos seguintes a súa vocación pola materia e as tramas aventureiras, co reto non doado de inserir a ficción na realidade histórica, que Hixinio Puentes supera dun xeito envexable, en especial cando o facho da aventura leva os seus protagonistas aos espazos do mar e das naves que o sucan, temas nos que é un experto investigador.

Desta volta, A do vinte  e un, a última achega do autor, apreixa un período  transcendental da historia española, os primeiros anos do século XIX, que serven como pano de fondo ás andanzas e aventuras do protagonista e relator en primeira persoa, Xoán Pardiñas, un mozo galego da Costa da Morte, que vai reflectindo a súa vida e é testemuña, desde o seu oficio de ordenanza dos altos mandos da Armada, da defensa do Ferrol, do desastre da batalla que tivo lugar en Trafalgar o 21 de outubro de 1805, data da que tira o título a novela, dos sucesos da Corte que rematan coa destitución de Godoy e a abdicación de Carlos IV, do troco de alianzas e da loita contra os franceses. O destino levarao finalmente a Inglaterra onde actúa como home de confianza do embaixador español e en labores de espionaxe que lle permiten pescudar as orixes dos movementos independentistas das colonias de América e mesmo o xurdimento do nacionalismo irlandés. Mais todo isto, como xa dixen, actúa como marco para  a recreación das andanzas do protagonista, nun relato de aventuras escrito co alento e o recendo dos clásicos do xénero.

 

Hixinio Puentes

Hixinio Puentes

O autor emprega a lingua dun xeito sinxelo, pero especialmente ricaz no uso do léxico mariñeiro. Describe perfectamente  a sociedade de comezos do século XIX, en especial a da cidade de Cádiz, coa súa colonia de habitantes de todas as clases e  profesións e a dun Londres dickensiano, que actúan como elementos corais dos acontecementos históricos. Hixinio Puentes mantén así mesmo con habilidade un bo ritmo narrativo, o dinamismo e a intriga propias do subxénero aventureiro, aínda que o relato nada perdería co adelgazamento dalgúns capítulos, como tal os das regueifas coas mozas gaditanas. E sobre todo, neste relato unha vez máis ametafórico, malia situar o protagonista en relación con acontecementos e personaxes históricos, inxectar ficción na realidade, co que todo queda sometido ás leis da ficción, o lector non atopará atrancos para distinguir a fabulación da historia, á que a primeira ilustra grazas a súa acción embelecedora.

Lesbos en lingua esplendorosa

Para dicir abril reducidoooooooooPara dicir abril
Xosé Vázquez Pintor
Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páxinas
(Libros de fondo)

O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor, foi honrado no ano 2008 coa letra E da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. Foi un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que deste xeito lle fixeron xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído, en tempos anteriores “de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social. A reivindicación real chegoulle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha tese de doutoramento sobre o escritor de Melide, presentada no ano 2007 na Universidade da Habana.
Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que hoxe nos agasalla o escritor de Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.
A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

 

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos – a sabenza das estirpes – e orixinais e atrevidas figuras literarias converte a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia.

Lesbos en lingua esplendorosa

 

Para dicir abril

Xosé Vázquez Pintor

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páxinas

(LIBROS DE FONDO)

  

   O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor foi nomeado no ano 2008 socio de honor da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. É un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que lle fai xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído,  hai cerca de vinte  de anos, “de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social. A reivindicación real chegaralle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a  dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha  tese de doutoramento sobre o escritor de Melide presentada non hai moitos anos na Universidade da Habana.

   Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que hoxe nos agasalla o escritor, Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.

   

Xosé Vázquez Pintor

A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

   Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos -a sabenza das estirpes- e orixinais e atrevidas figuras literarias converten a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia. 

A Trabe de Ouro, 93

 

A Trabe de Ouro

Publicación Galega de Pensamento Crítico

Dirección: X. L. Méndez Ferrín

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 2013, 142 páxinas.

    Vén sendo nos últimos vinte e cinco anos o gran referente do pensamento crítico en Galicia. Refírome á revista A Trabe de Ouro, cuxa última entrega, o número 93, corresponde aos meses de xaneiro-marzo do presente ano. Saíu dos prelos de Sotelo Blanco Edicións no pasado mes de xuño. A Publicación Galega de Pensamento Crítico que desde a súa fundación dirixe X. L. Méndez Ferrín, acode a cita co seu lectorado co mesmo espírito maledicente e revoltoso das entregas anteriores: rebelde contra os ditados fácticos do planetario dominio neoliberal. Mais unha rebeldía que sempre vai da man da rigorosa información, esteada na reflexión e na documentación.

   Logo dunha cumpridas planas editoriais que, baixo o título, “Saúde: ¿dereito ou negocio?”, nos achega una reflexión sobre o horizonte privatizador e a forma errática e inxusta pola que se encamiña a sanidade galega,  a revista nutre as súas habituais seccións (Cuestions, Acoutacións, Textos, Publicacións e Crónica) con traballos de fondo calado.

   Así a rigorosa investigación de Antón Figueroa (“Sobre Margot Sponer”) verbo da personalidade da filóloga alemá Margot Sponer, “unha figura científica de notable importancia para a historia da ciencia filolóxica galega”, que no ano 1935 defendeu unha tese de doutoramento “Altgalizische Urkunden” (“Documentos do galego antigo”); seguramente a primeira tese de doutoramento sobre a lingua de noso. Antón Figueroa infórmanos dos estudos da filóloga alemá, das súas viaxes a Galicia e de que, na súa condición de docente da Universidade de Berlín, na que ensinaba español, recibiu a visita de galegos como Felipe Fernández Armensto, Luís Tobío e Vicente Rico. A profesora Sponer, unha antinazi convencida e imbuída dunha grande integridade moral, loitou contra o nazismo alemá, feito que lle custaría a vida na primavera de 1945. O traballo do profesor Figueroa non só rescata do esquecemento a personalidade dunha muller que, en anos convulsos, estudou o galego no centro de Europa, senón que lle rende o merecido tributo á memoria da hispanista e galeguista alemá.

   Emilio González Fernández asina un traballo “«Míreme ben…Báixese ben». Do enfermo como «autor» ao médico como «crítico literario»”. Un estudo de campo sobre o poder da mirada médica para o campesiñado galego, que dá razón de toda unha cosmovisión verbo do labor do médico na sociedade galega. Un traballo sobre a orixe e significado ideolóxico da globalización e o imperialismo cultural da man de Iván Olmos Ferreiro, é unha oportuna acoutación que nos ofrece este número de A Trabe de Ouro.

   Saliento pola súa importancia a versión ao galego que nos achega Manuel Outeiriño do “Poema inacabt” do poeta catalán Gabriel Ferrater. Un longo poema de

Antón Figueroa

ardua tradución, sobre todo polo propósito de M. Outeiriño de conservar na versión galega a forma rítmica dos versos orixinais cataláns.

   Completan o número unha recensión de Francisco Fernández Rei sobre  a novela Costa do solpor de Xosé Mª Lema; un comentario sobre o Discurso de ingreso na RAG de Xosé Fernández Ferreiro e a resposta de Manuel Rivas. A entrevista que o editor Olegario Sotelo Blanco lle fai ao Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria, Xesús Vázquez Abad. E o programa para a Presidencia da Real Academia galega que no pasado mes de abril presentou Manuel Fernández González.

   Xa que logo, unha vez máis e contra vento e marea A Trabe de Ouro achégase aos seus lectores con interesantes traballos que á vez que ilustran, aleitan o espírito crítico.

Friso de destrucións e derrotas

 

Todos os días

Alberto Ramos

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 2013, 263 páxinas.

 

   Alberto Ramos sabe de satisfaccións e contentamentos por conseguir premios literarios. Tres libros de seu, malia a súa xuventude, e os tres galardoados. Pero tamén sabe, porque o viviu en carne propia, das angustias, mágoas e traxedias dun despedimento laboral, iso que a terminoloxía burocrática e oficial, que forma parte do noso vivir cotián, chama eufemisticamente  un ERE de extinción. E desa sensación de desespero, culpabilidade, depresións e alienación trata esta novela, como salientou o xurado que lle outorgou  o Premio Risco de Creación Literaria o pasado ano..O paralelismo, xa logo, entre a situación persoal e a do protagonista de Todos os días semella indubidable e non só circunstancial. O mesmo autor recoñece que na novela hai elementos biográficos. Con todo, a historia de Todos os días transcende as continxencias e circunstancias biográficas e retrata de xeito moi acaído as sensacións e os pensamentos que necesariamente se incuban e acaban por estourar en calquera das moitas persoas que están a pasar por semellante situación traumática: un infranqueable muro do baleiro, da desolacións diante dos ollos e a todas as horas do día. Un valado  sen portas nin fiestras e que hoxe ten un nome tan cotián e repetido.

   Mais este libro é unha novela, estamos, xaora, no terreo da ficción, esa ficción que o aproveita todo e non pode deixar de lado as pavorosas complexidades do momento presente e esa inmensa balloada de “cadaleitos” que está  a deixar a crise económica, laboral e con todos os apelativos que se lles queira engadir. Todos os días é unha das primeiras novelas que retratan as causas e os efectos desa crise maligna, convertida en despedimento, nunha persoa: a alienación, a morte por dentro.

   A materia que alimenta estas páxinas é unha das tantas “semanas negras” dun mozo xornalista de vinte e sete anos, doces meses despois de que o xornal no que traballaba, pechase por un ERE de extinción. O autor, comezando por un título moi apropiado, capta a ruindade e perversión do presente, sen elisións nin escamoteos, O protagonista no ten nada que facer, dálle igual que sexa un día ou outro. Todo é inhóspito, triste, unha aliaxe de desacougos, baleiro, ata o punto de que a  cama é o seu único aliado. Nela pasa mañás e moitas tardes de comatoso, para roubarlle horas ao tempo, a eses días que son todos iguais. Ninguén o chama para unha entrevista de traballos, non ten en que ocupar as horas. Os problemas familiares e os consellos do amigo, a voz crítica da súa conciencia, soamente acentúan a sensación de baleiro.

   A novela insiste, quizais ata a enervación, no trauma que vive un parado de larga duración no momento presente: todos os días son iguais, aquí non hai sitio para ninguén,  a información que lle ofrecen la oficina do Servizo de Emprego é intranscendente, os verdadeiros culpables do ERE seguen aí. Mais, sobre todo, a ficción de Alberto Ramos realiza unha tremenda calada no mundo interior dun derrotado neste tempo de crise: canso de todo, barco varado, sen ningunha motivación, desnortado e á deriva, un ninguén. É tal a alienación interior do protagonista que unha intranscendente chamada telefónica, cara ao final da novela, semella traer unha raiola de esperanza.

   Alberto Ramos describe o pesimismo e a derrota existencial do protagonista que troca a súa alienación laboral por outra persoal, aínda moito máis efectiva. E faino pautando as sensacións que emerxen neste mozo derrotado e os poucos acontecementos exteriores no período dunha semana, elección que me semella moi

Alberto Ramos

apropiada porque coadxuva a manter un ritmo constante. Emprega ademais con habilidade unha estrutura narrativa non lineal, con saltos no tempo, analepses  de doada comprensión para o lectorado. E bota man, de xeito moi eficaz, da descrición do ambiente exterior, xélido, con ceos grises, humedén… como perfecta resonancia da negrura e paulatina destrución interior do seu protagonista. Unha ollada realista, cunha linguaxe visual e un amoado de metáforas de natureza existencial moitas delas orlan, non con amavías, mais si con firme pulso esta convincente novela que procede desa gran tradición de ficcións que emerxen en todos os tempos, ateigadas de noticias do aquí e do agora. Mérito, xa que logo, non menor do autor é para min a súa acuidade para captar sen elisións  este tempo presente, misérrimo, que semella inmorredoiro e coas portas pechadas para homes e mulleres.

Friso da desesperación e da morte

 

Fin de poema

Juan Tallón

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 2013, 134 páxinas

     Juan Tallón é un dos narradores emerxentes da literatura de noso máis notables. Un autor moi interesante porque as súas tres novelas ata agora editadas, así como a publicada hai apenas unhas semanas en castelán, acreditan unha escrita innovadora, vangardista, fragmentaria, minimalista e metaliteraria por veces, para alén de tanta literatura irrelevante e comercial que con frecuencia asolaga o mercado.

   A novela que comento, é unha mostra paradigmática do anterior xuízo. Juan Tallón coa súa persoalísima forma de enfrontar a construción dunha novela, xúntase a esa tendencia representada por moitos grandes escritores actuais que novelan doutro xeito, convertendo a escritores, artistas ou intelectuais en personaxes de ficción, convencidos de que os lindes entre realidade e ficción andan revoltos na narrativa actual e que intres desas vidas poden ou deben de ser recreados en textos perfectamente ficcionais.

   A trama de Fin de poema fabula vidas, concentrándose en momentos cruciais de catro grandes poetas do pasado século: Cesare Pavese, Gabriel Ferrater, Alejandra Pizarnick e Anne Sexton. En concreto, nas súas últimas horas con vida, ás portas do suicidio, o que dota á narración dunha especial intensidade, por veces agónica. Unha trama pois que recrea ficcionalmente anacos da vida persoal, literaria e mesmo editorial, as angueiras, medos, os seus infernos (cancro, alcohol, psicoses, paranoias) destes catro poetas, as noites das súas vidas, as súas experiencias vitais, o seu camiño pola cerna da angustia ata chegar a esa fenda definitiva: o suicidio que por fin conclusivo ao poema das súas existencias. O texto busca narrar esa fenda que se produce nos suicidas, o que ten moito de reto literario, mais tamén de reto existencial, porque ninguén sabe o que pasa nesa premorte pola cabeza das persoas que se dispoñen a pór fin as súas vidas.            

Juan Tallón

  Catro relatos suturados por un finísimo vínculo, malia tratarse de catro vidas independentes que ademais non tiveron relacións persoais entre si. Novela fragmentaria, mais non carente dun centro oculto que une eses fragmentos de vida, o que lle confire unidade ao texto, de maneira que, ao final, os diversos fragmentos son como teselas dun gran friso da desesperación e da morte como única saída posible.

 (Texto publicado o día 4 de xullo de 2013 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI do xornal Faro de Vigo)

“Fin de poema”: as noites e as fendas da vida

 

Fin de poema

Juan Tallón

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 2013, 134 páxinas.

 

   Juan Tallón (Vilardevós, 1975) é, na miña estima un dos narradores emerxentes máis relevantes da literatura galega, e tamén da que se pode ler en castelán porque as súas obras están comezando a ser traducidas e editadas en español. Un autor moi interesante porque as súas tres novelas ata agora editadas (A autopsia da novela, 2007,  A pregunta perfecta, 2010 finalista do premio Lueiro Rei dese ano, e Fin de poema, 2013, obra gañadora  do devandito premio o pasado ano) acreditan unha escrita innovadora, vangardista, fragmentaria, minimalista e metaliteraria por veces, que nada ten que ver con tanta (pseudo)literatura, irrelevante e comercial que con frecuencia alaga o mercado.

   A novela que comento, recentemente saída dos prelos de Sotelo Blanco, é unha mostra paradigmática dos anteriores xuízos. Mais con esa forma de enfrontar a construción dunha novela, Juan Tallón non se converte no último mohicano, senón que se xunta a esa tendencia representada por moitos dos grandes escritores actuais que novelan doutro xeito, convertendo a escritores, artistas ou intelectuais en personaxes de ficción, convencidos de que as fronteiras entre realidade e ficción andan revoltas na narrativa actual e as vidas ou intres desas vidas poden ou deben ser recreadas en invencións perfectamente ficcionais.

   A trama de Fin de poema, malia que se concentra en momentos da vida de catro grandes poetas do pasado século, non é biografía, fabula vidas. Fin de poema preséntanos, nunha ollada moi perspicaz, un fragmento da vida de catro poetas (Cesare Pavese, Gabriel Ferrater, Alejandra Pizarnik e Anne Sexton). En concreto, das súas últimas horas con vida, o que dota á narración dunha especial intensidade, ás veces agónica. As súas obras, as súas atroces tempestades, ganduxando todo iso tendo en conta circunstancias tanto familiares como culturais, políticas e históricas. O autor contextualiza o tempo narrativo co tempo histórico a través de pinceladas sutís, ás que cómpre estar atento. Unha trama, pois, que recrea ficcionalmente anacos de vida persoal, literaria, mesmo editorial, as angueiras, medos, os seus infernos (cancro, alcohol, psicoses, paranoias…) destes catro poetas, as noites das súas vidas, as súas experiencias vitais, as súas torturas, as súas tendencias suicidas, o seu camiño pola cerna da angustia ata chegar finalmente a esa fenda definitiva: o suicidio.

   Unha novela que quere estar a altura da riqueza interna dos personaxes elixidos, todos eles poetas cultos que sementaron unha enorme influencia nos seus contemporáneos e nas xeracións posteriores. Xa que logo, Juan Tallón novela fragmentos de vida de persoas, transformadas en personaxes, deambulando entre o soño e a vixilia, entre a vida e a morte, ata que chegan ao límite, ao muro onde todo comeza a fender. O texto busca narrar esa “fenda” que se produce nos suicidas, o que ten moito de reto literario, pero tamén de reto existencial, porque ninguén sabe o que pasa nesa premorte, nos instantes finais, pola cabeza das persoas que van poñer fin as súas vidas. Mais, secasí, o libro é unha declaración de amor á poesía por parte do autor e por parte dos personaxes que mesmo nos intres finais das súas existencias tratan de afondar nas consecuencias que motivaron, nalgún dos casos, o seu silencio poético. Novela pois, malia  a súa brevidade, complexa, rica, de varias lecturas.

   Fin de poema non é unha novela lineal senón fragmentaria. Porén hai nela un fío condutor, un centro oculto, que une estes fragmentos: a experiencia vital, enteiramente humana, destes personaxes, que lle confire unidade ao texto e que impide que eses fragmentos de vida se espallen dun xeito caótico. De maneira que ao final os diversos fragmentos son como teselas dun grande friso da desesperación e da morte como única saída posible. Estrutura sen dúbida moi acertada, dividida en cinco secuencias por autor e disposta de tal maneira que a intensidade se reparta ao longo de todo o texto. Un relato lineal motivaría que o desenlace vital de cada un dos catro poetas se producise ao final, mais a disposición elixida polo autor favorece que o desenlace se produza ao longo de toda a obra. O autor consegue, co tratamento temporal do relato, que cada unha das cinco partes nas que se divide o conxunto, estea dotada dun comezo, un desenvolvemento e un desenlace. Esta proposta literaria favorece a vertixe do texto, que acada regularmente puntos de grande intensidade. Non hai caídas no ritmo narrativo, e iso, en boa parte, débese ao modo no que se estrutura o relato.

   Existe, de por parte, un finísimo vínculo, chamémoslle fío, entre os catros relatos, malia tratarse de catro vidas independentes e pertencentes a xeracións distintas de poetas, que ademais non tiveron relacións persoais entre si. Por exemplo, na historia de A. Pizarnik aparece referido un libro de Gabriel Ferrater que lle envía desde París Julio Cortázar. No texto hai asemade metaliteratura. Poño por caso o proceso de creación poética de Alejandra Pizarnik. Trae asemade a conto o texto a presenza doutros moitos escritores do século XX. Pero a novela non está afogada en textos poéticos, aínda que os hai, mais son moi oportunos. Por exemplo os versos de Alejandra Pizarnik: “Como non extraio as miñas veas / e fago con elas unha escada / para fuxir ao outro lado da noite”

Juan Tallón

   Coido ademais que o autor describe perfectamente os ambientes, sobre todo os ambientes humanos, os pensamentos, a corrente de vida e de morte que circula polas veas destes poetas. Reflicte así mesmo un bo número de anécdotas que fan que a súa lectura sexa mesmo entretida.

   É salientable o emprego que se fai nesta novela da técnica minimalista, ou mellor dito quizais, da elisión, porque aquí non hai un editor que, como fixo Gordon Lish cos relatos de Raymond Carver, pode o texto. Pero o autor, polo que xa dixen, soamente relata dunha forma explícita no peche da novela, o suicidio de Gabriel Ferrater. Con todo, ao longo do desenvolvemento do texto, vai deixando suficiente información para que o lector, sen narralo explicitamente e sen nos estarrecer cos outros suicidios, saiba perfectamente cal foi o dramático final de Cesare Pavese, Alejandra Pizarnik e Anne Sexton, poetas que un día ficaron sen versos, nun negro silencio, nun insoportable baleiro que os precipitou de xeito irreversible nesa estremecedora fenda. A calidade do texto de Juan Tallón mergullará o lector nesa agonía, sen tremeduras nin sentimentalismos, e ao mesmo tempo amosaralle o seu anverso: a forza da vida.

A Trabe de Ouro, 92

 

A Trabe de Ouro

Publicación galega de pensamento crítico

Dirección: X. L. Méndez Ferrín

Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 2013, 146 páxinas.

 

   Contra vento e marea e facendo fronte a dificultades e atrancos dos que soamente son coñecedores a dirección da revista, o consello de redacción e a empresa editora, pero que nós podemos intuír, A Trabe de Ouro, esa publicación galega de pensamento crítico, acode á cita co seu lectorado, acadando así o número 92, que corresponde ao último trimestre do ano 2012. Vinte e tres anos de pensamento crítico, nunha época pouco propicia ao pensamento e aínda moito menos a esas revoltas lóxicas que, invocando a Alain Badiou, presente neste número, son consubstanciais con función de pensar de xeito crítico.

   Porque A Trabe de Ouro segue a ser maledicente e crítica nun mundo que confunde a universalidade coa uniformidade do pensamento, que menospreza o diálogo e marxina a aqueles que falan de pluralidade ou se rebelan contra as identidades impostas e tamén afirmadas e loadas polos poderes fácticos, é dicir polo planetario dominio neoliberal.

   Logo dunhas esclarecedoras liñas editoriais sobre os territorios da crise (reducida a Europa e aos EE.UU. países cen por cen capitalistas, e sobre a desfeita de Galicia), a revista nutre as súas habituais seccións (Cuestións, Acoutacións, Textos, Publicacións e Crónica) con traballos de fonda entalladura. Francisco Sampedro (“A urxente subxectivación política”) reflexiona, máis unha vez, sobre marxismo e cuestión nacional, chegando á conclusión de que o comunismo do século XXI ten a súa vixencia diante e non detrás e todo por ganar. Marx e o comunismo non pasaron polo mundo “como unha teoría e ideoloxía de superficie”. Están inscritos na historia, na forma dun discurso inédito, imprescritíbel. O filósofo Alain Badiou proponnos unha sorte de autoconfesión, feita non ao xeito dun autorretrato, senón con imaxes e viñetas biográficas. Dez viñetas que retratan as súas orixes -agregado de filosofía que é a única posibilidade de asumir a dobre filiación: a maternidade literaria e a paternidade matemática-, a súa formación e andadura ata desembocar na literatura. Verbo da identidade feminina  escribe Manuel Fernández Blanco (“Identidade feminina, amor, violencia e feminicidio na actualidade”). No ronsel sobre todo de Lacan, o autor analiza a feminidade na época actual, a violencia sexual, o feminicidio e a situación que se produce cando a muller deixa de ser obxecto para se converter en suxeito, cunha depreciación do amor no discurso de moitas mulleres. Xosé Ramón Pena achéganos a segunda parte do seu traballo “A occidentalización do cantar trobadoresco”. Un dos nosos medievalistas máis rigorosos e sobranceiros analiza as coordenadas onde emerxen os cantares de amor galego-portugueses.

X. L. Méndez Ferrín, director de A Trabe de Ouro

   Dúas recensión de publicacións con achegas de Víctor Campío Pereira sobre a novela A noite branca de Francisco X. Fernández Naval, e de Francisco Sampedro sobre o pomeario transmuta de Xabier Cordal e unha lembranza de Xan González Millán aos dez anos do seu pasamento e o desastre do Prestige, asinada por Francisco Fernández Rei, pon cabo a este número de A Trabe de Ouro, no que sigo botando en falta o espazo final “Censura democrática”. El será que a censura desapareceu das nosas coordenadas ou só está temporalmente adormecida?