Ben conxugada amalgama. Intriga, xograres e trobadores

A arte de trobar

Santiago Lopo

Edicións Xerais, Vigo, 2017, 217 páxinas.

 

Cunha novela máis convencional que as súas pezas narrativas precedentes, Hora zulú e A Diagonal dos Tolos, Santiago Lopo acadou con A arte de trobar o Premio Xerais de Novela 2017. A arte de trobar está moi afastada do fragmentarismo de Hora zulú, mais dálle certo acubillo a unha estratexia narrativa esteada en dualidades, nomeadamente a de Elvira/Martine e Isahort. Unha estrutura compositiva lineal mergulla o lector nunha historia que o autor coloca a comezos do século XIII, en pleno apoxeo da lírica galegoportuguesa  medieval, un certo esmorecemento do lirismo provenzal, o auxe da herexía dos cátaros e o nacemento da Inquisición no sur  de Francia. E con varios temas de fondo, entre os que sobrancean a resistencia cultural, a represión dos cátaros, a diglosia e a cuestión do xénero.

A historia desenvólvese con boa parte dos protagonistas percorrendo camiños: unha compañía itinerante de artistas, xograres e comediantes, viaxan polos reinos do norte de Península, levando a cabo espectáculos de todo tipo. Antes de chegaren a Burgos, úneselles  unha moza rubia, Elvira que escapa dos francos do norte e da persecución inquisitorial que se propón purgar de cátaros o país do sur, Occitania. En paralelo, a narración amosa a imaxe máis negra da Inquisición, representada polo personaxe Guillaume Arnaud, e o avasalamento que os francos do norte están a levar a cabo coa cultura occitana, nomeadamente en Toulouse onde actúa con brutalidade o cabaleiro flamengo Guy de Lille. A moza á que chaman Elvira, é unha brillante troibaritz de cansós occitanas, comunga coas ideas dos cátaros e fuxe levando consigo un  suposto  libro de nigromancia do que se quere apropiar o usurpador Guy de Lille. Aparece entón a figura de Isahort, un dos mensaxeiros que son enviados ás dioceses aragonesas para capturar a Elvira e apoderarse do códice que leva. Comeza así un verdadeira novela de aventuras no que salienta a fuxida de Elvira en compañía dos comediantes, acosada por ese ser astuto e desapiadado, con vocación asasina, e cuxa resolución o lector atopará  no desenlace do libro.

 

Santiago Lopo

 

A arte de trobar é unha novela amable de aventuras, na que, xaora, o autor dá no albo. Nunha aliaxe de historia e ficción, Santiago Lopo mergúllanos de cheo na Idade Media e en moitos dos seus trazos: guerras, cruzadas inquisitoriais, tratados e procesos de alquimia, menciñas, velenos, apócemas alucinóxenas, grimorios, bafordos, xoldas depravadas, persecucións e herexías. Atina ao definir os cátaros e ao sinalar as súas relacións cos maniqueos. Diferenza con acerto xograres e trobadores. Son oportunas as referencias á diglosia: a excelencia do latín, lingua do coñecemento, fronte á lingua de Oc, fala dos campesiños. Mais sobre todo a novela está centralizada en dous grandes marcos literarios: a lírica provenzal e a galega no Medievo: cantigas galegas e cansós provenzais  habitan en moitas planas do libro. As mulleres, Elvira/Martine especialmente, Isahort e María Balteira nun papel máis puntual, son personaxes determinantes na acción novelesca. No andamiaxe da novela, altérnanse capítulos breves dedicados aos comediantes e á intriga da persecución que soporta Elvira, con outros que relatan as teimas, a barbarie inquisitorial e os bacanais e procesos alquímicos do usurpador Guy de Lille. Unha prosa orlada pola naturalidade e sen demasiadas grilandas, sérvelle ao autor para narrar con firme pulso esta ben conxugada amalgama de intriga e realidade histórica.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 23 de novembro de 2017)

Dos triunfos na sombra

A diagonal dos tolosA Diagonal dos Tolos
Santiago Lopo
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 220 páxinas.

Debémoslle á inventiva de Santiago Lopo dúas pezas narrativas ben pouco convencionais: o fragmentarismo de Hora zulú (2012) e esta Diagonal dos tolos, cuxa estratexia narrativa non ten nada que ver coa narrativa fragmentaria, senón cunha estratexia compositiva esteada en dualidades: o relato dunha carreira e a irrupción dun forte onirismo que precipita ao protagonista, un informático de orixe francesa, no seu pasado de escravo. Ambas as dúas corren á par neste recente artefacto literario de S. Lopo, de novo unha peza moi arriscada que demanda lectores activos.
Un breve prólogo da autoría do mesmo escritor achégalle ao lector información verbo dunha arriscada aventura que ten lugar na Illa da Reunión, no océano Índico. A chamada La Diagonale des Fous, unha carreira ultrafondo das máis duras que existen. Nesta brutal carreira os participantes deben percorrer cento sesenta quilómetros en liña oblicua, atravesando a Illa, subindo os cumes máis altos e arriscando as súas vidas. Sobre este acontecemento cimenta S. Lopo esta novela breve. Pierre, o principal protagonista vai participar nesa tolemia por cousa dunha cláusula testamentaria. Debe correr a Diagonal dos Tolos en menos de cincuenta horas se non quere que a mansión que recibira do se pai en herdanza, pase a ser patrimonio do estado.
E Pierre inicia a carreira disposto a rematar a proba. A súa será unha competición persoal, mais nel, como en Murakami, correr nunca fora un xeito e vida. Loitará contra si mesmo, forzándose ata o límite, percorrendo as zonas inaccesibles da Illa que gardan unha morea de segredos.
Mais as páxinas de S. Lopo non só lembran a fazaña dunha persoa que corre, senón que se pon en contacto coa historia pasada da Illa. Emerxe así no protagonista branco un forte onirismo que dá lugar a esa estrutura compositiva dupla. Mentres corres, teimudas e arrepiantes analepses fano recuar a séculos pasados, a 1732, co nacemento da cuarta filla de Luís XV e co Code noir, o sanguinario código que rexe a escravitude. Entrevé así un seu alter ego, un escravo, un grand marron á procura da liberdade, que se muda de escravo perpetuo a eterno fuxitivo. E no transfondo , un cadoiro de lembranzas que é incapaz de desbotar: a escravitude como man de obra gratuíta e os brancos preñando as mulleres negras. Unha pavorosa pegada racista e colonialista na que os negros son considerados seres inferiores e que, a xuízo da Igrexa, deben de ser cazados e explotados.

Santiago Lopo

Santiago Lopo

A novela de S. Lopo fai meditar verbo do que move as persoas a se forzaren ata o límite; sobre a dureza do fracaso e a importancia de ser capaces de se erguer, seguir e loitar. Os triunfos na sombra e as derrotas anónimas -cavila o informático francés- forman parte da mochila invisible da humanidade. Mais a carreira supón algo máis que o triunfo para o protagonista: unha viaxe introspectiva ao pasado que lle permite fuxir do seu status de home branco e mergullarse na arrepiante historia colonial da Illa.
O autor dosifica de forma acaída a intriga, mestura con habelencia grandes doses de onirismo, lendas locais e as lembranzas do pasado colonial. A trama desenvólvese ao ritmo da carreira e o autor é quen de expor con acuidade as dúas grandes ideas-eixo subxacentes na súa proposta narrativa: o encomio do esforzo persoal e a denuncia dun pasado colonial concreto, mais que pode ser percibido como símbolo de todos os pasados revirados da humanidade nos que o ser humano escravizou o ser humano.

(Texto publicado o día 27 de novembro de 2014, no suplemento Faro da Cultura, páxina VI  do xornal Faro de Vigo)

Apocalipse do tempo

Hora zulú

Santiago Lopo

Editorial Galaxia, Vigo, 2012, 228 páxinas.

 

 

   Aínda que este exercicio de ficción de Santiago Lopo pouco teña que ver coas propostas metaliterarias, é posible que a súa lectura faga xurdir máis dun interrogante naqueles lectores acostumados a propostas narrativas convencionais, esteadas sobre todo nos discursos compactos e lineais. Porén, a arquitectura compositiva de Hora zulú dá razón do seu caracter posmoderno, un territorio pouco frecuentado no sistema literario galego e que produce por veces certas doses de pasmo, mais cuxo mérito foi recoñecido xa hai moitos anos por escritores que traballaron desde o outro lado do espello como Henry James, Borges ou Walter Benjamin entre outros: historias fragmentadas, ramificadas, as multiplicidades, o libro rizoma  que dirían Deleuze e Guattari.

   O xurado de Premio García Barrros 2012 tivo a intrepidez  de galardoar unha novela cuxa estrutura está baseada no fragmentarismo como estratexia construtiva, unha opción que hoxe ten cabida na narrativa porque responde a nosa forma de percibir o mundo, cada vez máis fragmentado, inconexo e incoherente.

   Hora zulú é en efecto unha novela feita de fragmentos, de rexistros de moi distinta natureza, máis iso non quere dicir que careza dun centro oculto que faga cadrar as pezas desta novela-puzzle. No exercicio narrativo de Santiago Lopo relátase en efecto unha historia e eses fragmentos (poemas, informes hospitalarios, anexos dos mesmos, correos entre dous psiquiatras e cinco textos rotulados co título da novela) non denotan un caixón de xastre, senón que nos remiten a unha historia que un lector activo sabe apreixar.

   Aparentemente a trama de novela non sería outra cousa que a busca da identidade dunha persoa que aparece ferida ao pé dun acantilado na costa galega. A amnesia que semella padecer, fai que o internen nun hospital psiquiátrico. A manchea de fragmentos, pero de xeito especial os correos que unha psiquiatra lle fai chegar a un antigo compañeiro e os cinco texto nomeados como “Hora zulú”, semellan remitir á figura dun misterioso Profesor -o home nu e ferido atopado na praia galega-, cuxa enigmática figura tira da atención do lector ata o desenlace final. Mentres todo isto acontece, o texto achéganos ao ambiente dun hospital psiquiátrico, por certo moi humanizado, e a temas e a inquéritos ecolóxicos que teñen que ver co desenlace.

Santiago Lopo

   Mais o tema da novela, a idea-eixo  subxacente e que asemade lle dá sentido a  esta historia, vai moito máis alá da mesma e remítenos ás etiquetas espazo-temporais nas que se move a humanidade. O tempo, como as vidas humanas, no é lineal, non existe, aínda que o etiquetemos en fusos horarios para procurar entendelo. Somos pois escravos da súa medición. Endalí esa “Hora zulú” do título, afastada de calquera meridiano. Será o desexo de liberarse dese sistema de referencia, de parar o tempo o que induza e determine o desenlace da novela e, xa que logo, a trama da mesma, a parte visible do iceberg que esconde este artefacto narrativo, arriscado sen dúbida, mais cuxa calidade e fondura a este lector non lle ofrecen dúbidas, considerando tanto a súa coherencia compositiva como a liña de pensamento que a sustenta.