Pequenas racións do decorrer literario de Caneiro

 

A máscara de Ulises

Xosé Carlos Caneiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2013, 217 páxinas

 

   É ben certo que a literatura en xeral sempre estivo vencellada á ideoloxía política e nun país pequeno como é o noso, as amizades, as filias e fobias déixanse sentir, sobre todo no eido da recepción crítica. A finais da década dos noventa, unha “famosa” recensión (que alguén opinaba que debería converterse na pedra angular da crítica galega) dunha novela de Xosé Carlos Caneiro (Un xogo de apócrifos), consideraba ese texto superior a El Quijote. Hoxe que Caneiro critica ferozmente o nacionalismo, defende o partido gobernante en Galicia, que lle responde con certos privilexios, e como columnista de La Voz de Galicia emprega case que sempre o castelán, a crítica galega, con contadas excepcións, ignora as últimas publicacións de Caneiro, entre elas esta colectánea de relatos, ou despáchaas nunhas poucas liñas neutras. Sempre mantiven que as circunstancias extraliterarias deben permanecer fóra á hora de valorar unha obra literaria. Con esa mesma determinación achégome arestora a este libro de relatos do escritor de Verín.

   O libro de Galaxia dálle acubillo a un feixe de relatos, dezaseis en total, escritos e publicados por Caneiro entre 1984 e 2002 en diversos libros e publicacións. Reflicten, xa que logo, as evolucións estilísticas do autor e, en menor medida, as argumentais, ao longo destes anos. Na presente antoloxía, Caneiro non segue a orde cronolóxica á hora de situar os relatos, porque á mantenta procurou unha mestura de épocas e estilos. Endalí que este recompilatorio de relatos non decepcionará nin pola súa temática, nin por ese seu estilo barroco, recargado de adxectivos aos lectores fieis de Caneiro, eses que non o “desqueren moi ben”, mergullados xa no “mundo Caneiro”.

   Todos estes relatos están enchoupados por esa arela que sempre defendeu o escritor verinés: a literatura, de condición inútil, é dicir, obra de arte que nada ten que ver co bolo ou co fío dos simples relatos de eventos, cos produtos “desárticos” (emprego un neoloxismo tirado  dunha obra do propio autor). Relatos, pois, afastados da literatura divertida, millonaria en vendas se cadra, mais orfa dese celme que converte a certos produtos literarios nunha necesidade, nunha obra de arte. Así pois, nesta antoloxía que é A máscara de Ulises, atopará o lector o mellor Caneiro, aínda que sexa en doses reducidas, entre outras razóns porque certos personaxes que xa tiveron vida noutras obras do autor, recóbrana nestas pequenas ficcións.

   Personaxes, case que todos eles, perdedores, seres na procura da felicidade, esa “lagarta espuria” (páxina 19). Unha mostra paradigmática é xa o primeiro relato, “A última memoria de Oliverio Twist”. O protagonista aos setenta anos olla o seu pasado no que ten postas as súas esperanzas! Fillo dun pai lector de Dickens, feito ao que debe o nome de Oliverio Twist. Desde o bautizo fica programado vocacionalmente para ser delincuente. Enche a súa amatoria adolescencia unha costureira de tetas gargantúlicas  e procura na bebida o seu destino, a felicidade última e primeira. Ao final do seu tráxico devir, todo o seu capital é un frasco de pastillas e unha copa de viño.

   No segundo relato, “As flores de Irlanda”, a protagonista, a través dunha historia de amor, abandono e recriminacións, reflexiona sobre o estatuto da literatura: a literatura, os libros co seu fardel de soños e fantasías, vólvena infeliz porque na literatura non podemos atopar outra cousa que non sexa literatura e a vida está noutra parte. Secasí, no relato que pecha esta antoloxía, a infortunada, desgraciada e fabulosa historia de Blandina, a literatura, ese vicio de escribir “palabras invisibles imposibles” aparece como o remedio para sobrevivir.

   Entremedias, máis dunha ducia de relatos nos que o lector atopara a quintaesencia deses personaxes tan caros a Caneiro: seres derrotados ou en tránsito cara ao fracaso, tocados por algunha caste de tolemia ou exclusión social. Personaxes solitarios, perdedores, conflitivos e mesmo vítimas dalgunha psicopatía: asasinos en serie de mulleres (“Eu son o  salvador”); seres con arroutadas de tolemia que devecen por seren nenos (“O caso de Horacio Solveira, que quería ser neno e non o deixaron”). Outros relatos tematizan historias de malos tempos, na posguerra española (“As cartas marcadas de

Xosé Carlos Caneiro

Dolores a Morte”), ou o terror provocado pola ditadura arxentina, por aqueles homes que se empeñaron en ser “oportunos redentores da patria”, aniquilando as palabras ao mesmo tempo que eliminaban as vidas de miles de cidadáns con fusís importados (“Carmela Vijande, miña bolboreta”).

   O mellor e o máis puro Caneiro en doses reducidas. Relatos de fina literatura, erguidos con esa linguaxe inconfundible do escritor verinés, que traspasa os lindes do ortodoxo e axiomático. Exceso de adxectivación e barroquismo. Unha escrita que á vez aloumiña, viola e convulsiona a lingua, á que estira en arriscados neoloxismos, enumeracións, acumulación de sinónimos, recursividades. As incontinencias dun ourive visceral da palabra que traballa a lingua á que acariña con fermosas metáforas. Xa que logo, pequenas pezas de ficción que reiteran ou lembran todos os trazos e marcas da literatura de Xosé Carlos Caneiro, que acaba de prometer que no que arestora está a escribir, eliminará o ouropel de máis que ten a súa literatura anterior.

Advertisements