Atavismos da tribo

Terra queimada

Ramón Caride

Edicións Embora, Ferrol, 2017, 84 páxinas

 En pacífica coincidencia e convivencia con outro título da narrativa de noso, rotulado tamén Terra queimada, publicado hai vinte anos e da autoría de Xesús Manuel Marcos, ao que Ramón Caride lle dedica este libro, vén de ver luz a última entrega narrativa de Ramón Caride, editada en Edicións Embora.

Terra queimada é unha intensa novela de relatos. Relatos que se poden ler como autónomos, pero que teñen relacións uns con outros, e que, no seu conxunto, danlle forma a unha novela breve, no só por esas ligaduras que lle proporcionan os personaxes compartidos senón tamén por teren en común outros trazos seguramente máis importantes: historias que se cruzan e encontran, que fan referencia a unha Galicia rural en imparable decadencia, ensumida na desolación. As pequenas aldeas dos montes da Galicia interior, paradigma do baleiro, da soidade, nas que todo arde, tamén a memoria (páxina 8). E así mesmo, pola violencia, por veces fría e irracional que aparece con claridade nalgunhas destas historias, e noutras de forma solapada.

Novela moi intensa, arrepiante a veces, con protagonistas que son xente dura, moi rexa, e aos que a aleatoriedade da vida os precipita en sanguentos axustes de contas.

Todo comeza nunha taberna cunha partida de cartas na que participan Elixio, alcumado Chavella, un xubilado que vive coa súa sobriña Zoray que chegou de alén mar, á que nada lle falta e que lle paga aturándolle todo, no só as rarezas senón tamén máis cousas, segundo algúns dicires. O Sindo, un mercador de madeira. E dous serrachíns: Ramón do Tanxil e Vicente o Capado. Os catro forman parte da paisaxe da taberna. Semellan intemporais como as cadeiras esportilladas da mesma. Serán elles o fío condutor e o ligamento que amalloa as diferentes historias ata convertelas en novela. Ao día seguinte continúa a partida  de cartas, tamén a rutina dos serrachíns. E aparece na narracións o bar de alterne Club Colina, carecente de glamour, mais con abondosa animación a partir da solporecida, porque, como parte da carta da casa, ofrece mulleres, entre elas unha negra: Sawa, á que, por tela rescatado nunha acción de salvamento marítimo, coñece Héctor, un personaxe decisivo no desenlace destas historias encadeadas. Sawa arrastra consigo unha existencia estarrecedora, a dunha muller convertida en mercadoría.

O autor introduce unha historia que, malia ter sucedido no século XIX, non desentoa nin semella unha manobra para alongar o percorrido e as páxinas desta novela breve. O relato da gavela do Meteco, un malfeitor carlista que actuaba coa súa banda polo Paraño. Un conto relatado polo vello Elixio e que subliña que o duren dos moradores dos montes galegos vén dos devanceiros, dos arrieiros, da “xente de antes, todo cerne” (páxina 34).

Como xa dixen, nas páxinas de Terra queimada emerxen desde a dureza dos labores dos serrachíns, sanguentos mais xusticeiros axustes de contas: as violacións da nai e o asasinato do pai, escoitados no desvarío de aquela, foron purgados cun tiro na cabeza. Cóntase no relato “O piñeiro”, con suficiente substancia diexética para construír coa súa trama unha novela de seu.

O desenlace da novela é unha refoleada de optimismo nesta maldición de incendios, soamente aludidos nalgún intre ou presentidos pola presenza dos pilotos do helicópteros apagalumes. Mais na secuencia final, “A plenitude do incendio”, atopamos a historia que xustifica o título: todo arde, montes e aldeas enteiras. Un espantoso Argamedón  de lume. Un fogo maxistral e apocalíptico que reflicte o que cada verán queima os nosos montes e, por veces, as nosas aldeas.

 

Ramón Caride

Mais dunha vez teño feito referencia a que Ramón Caride se defende con igual eficacia en todos os xéneros e subxéneros, pero que é no relato curto e na novela breve onde cómpre salientar a súa mestría. R. Caride leva moitos anos agasallándonos con historias condensadas, historias crúas e acedas, negras historias case que sempre que fan saír á superficie o sentido da existencia cando se vive nun contorno abafante. Faino de novo en Terra queimada, cun pleno dominio do espazo literario do conto, ao que é capaz de dotar da tensión e intensidade que demanda o tema, que, xaora, necesita ser condensado en poucas planas. Narrativa de accións: sempre pasan cousas nos relatos de Ramón Caride. Estrutura accional perfectamente dosificada. O tempo da historia é lineal na memoria, pero no discurso aparece alterado por algunha analépse  que recupera o pasado. Personaxes perfilados moitas veces cun só trazo (Tareixa, a taberneira, é “viúva desde sempre, co seu loito perpetuo”) que transmite máis información que unha páxina enteira. Un estilo de prosa, neste caso pouco iluminado por relampos de fantasía, mais ornado pola oralidade do galego da xente desas tribos nosas da Galicia interior, ponlle  a vestidura a esta moi boa novela breve na que, máis unha vez, na narrativa de Ramón Caride hai unha primacía de historia.

LIQUIDANDO, QUE É XERUNDIO

Liquidadción de existencias de Ramón CarideLiquidación de existencias

Ramón Caride

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 147 páxinas


FIRMA INVITADA

(Hónrome de publicar hoxe nesta bitácora a presentación que do libro de Ramón Caride, Liquidación de existencias, fixo o profesor e escritor Domingo Tabuyo o pasado día 13 do mes no que andamos, en Exposalnés)

“Con LIQUIDACIÓN DE EXISTENCIAS regresa ao panorama literario, da novela curta ou dos relatos, o mellor Ramón Caride. Ese escritor poliédrico,  policreativo e multipremiado,e con cada vez, maior e merecidamente, mellor valoración na nosa Escrita.

Cunha potencia narrativa,baseada nunha realidade presentida de xeito moi doado.Unha acción contaminada de malas actitudes, e chea da ruindade cotiá daqueles que antepoñen o propio benestar, a calquera outra consideración moral, de conveniencia ou de legalidade incluso.

As historias de Caride, botan unha forte áncora nas cousas cotiás. Como se dun relatorio de novas, ou un catálogo das maldades de todo tipo e condición. Dende os veciños insolentes, como Burra Negra, ata as malas leccións exemplares recollidas en relatos como a Marca España, ou o secuestro exprés que tanto vemos nas novas das televisións o u da prensa. A actualidade máis pura, as feridas máis infestadas desta sociedade, vive nestas obras de Caride. Moitos dos protagonistas, son pobres antiheroes, aínda que algúns deles aínda non o saiban. Xentes que poñen en práctica o modelo de sacar tallada, repiten os vicios aprendidos e imitan un modelo de abusos e múltiples corrupcións, pero que acaban perdéndose pola boca, nunca souberon ser discretos.

Caride volve a experimentar. Pon en valor novas fórmulas que buscan, atraer ao espectador ao lado de sombra dunha realidade así mesmo escura. E fai unha novela divida en varias partes, ou ben  fai tres novelas, cuasi por entregas,  engarzadas no soporte vital dunha trama urbana, que comparten os arames elementais dunha acción argumental moi dinámica, coma dun guión cinematográfico.

Non son temas novos, novelas como Crónica de Sucesos ou  Os ollos da noite, teñen un fondo composto por un magma similar, pero en Liquidación de Existencias,  teñen a actualidade, o empaque e o impacto, das cousas que todo o mundo entende sen precisar explicación algunha. Son situacións  apegadas a unha realidade que coñecemos. Que vemos nas noticias ou lemos nos xornais. Dende a maraña  inevitable da corrupción, impresentable e recorrente  de cada día; ata as prevaricacións, os abusos e as inxustizas, daqueles que teñen os medios para poder facelos, repartindo os beneficios e os prexuízos, sen errar nunca no reparto de a quen vai cada cousa.Os máis diversos ángulos desta realidade unitaria e fragmentaria, ao mesmo tempo, forman parte da novela. A dobre moral do policía e os locais de alterne e o sexo  como  explotación deshumanizada, ou a escravitude laboral que, amparada nas crises, atopa o caldo de cultivo necesario, para seguir medrando na desprotección na que leva tempo instalada.

Caride manexa coma ninguén ese sentimento de desacougo, de profunda  desazón que habita no corazón dos homes, e que nunca desaparece, que quizais forma parte da condición humana… esa sensación de perigosa ameaza, con densidade case matérica,  que permanentemente, espía dende calquera ángulo e que percibimos a través da pel, pero que non somos quen de ver con claridade. E tamén a vida como a navegación entre diversas contradicións, a loita entre o vital e o ideolóxico, como no relato do vello comunista, home sempre perseguido,e a aceptación da homenaxe que lle renden no seu Concello.

Recoñecemos a voz que tece os fíos argumentais. Está construída con palabras  que escoitamos cada día. Promesas incumpridas. Desafiuzamentos. Con berros de indignación e de protesta. Con resignación tamén ante tanta inxustiza. E tamén as furgonetas con zulos camuflados; as camareiras de hotel con horarios longos e salarios breves, e coa paciencia que dura cada vez menos, e sobre todo, se é o seu recente marido o que está retozando na cama daquel hotel cunha muller da vida; o espectáculo da Mundorama e a súa cantante con  xeneroso escote, cantando O Beso en España.Recoñecemos o motel Melodía Encantada, e os motes tan ben traídos, que salpican todos os argumentos.Ás veces as cortes dos miragres, levan traxe e garabata. Tamén hai espazo para ao culturalismo, PaulAuster e as grandes editoriais aparecen referenciadas polo Andrés e o Cesariño.

 

Domingo Tabuyo

Domingo Tabuyo

Tamén cumprimos con aquilo do plurilinguismo. Moitas referencias en inglés, musicais, ou títulos de escenas que levan a marca do mundo anglosaxón. Multiculturais, off course, coma mandan os tempos. Somos xentes de hoxe, formados e viaxados.

Finalmente, penso que compre reseñar a velocidade da acción. A perfecta xestión do tempo do relato. Non hai parada supérflua. Todo flúe e nada permanece, á maneira de Heráclito. Unha sorte de aceleración uniforme, viste cada unha das secuencias, como se dun guión cinematográfico se tratara. Non hai descanso que valga. Nin tempos de lecer para ralentizar a acción. Sempre se chega a algunha parte. O tempo é ouro e non podemos deternos en minucias.

Demos as grazas a Ramón Caride porque trae hoxe a Cambados, a Palabra e máis a Música, a conxunción da terra e mailo ceo, do corpo e o espírito, fundidos nestas obras tan cheas de vidas e onde habita a vida.”

Domingo Tabuyo Romero

“O soño das cores”: aposta pola imaxinación e polo mito

O soño das cores

O soño das coresRamón Caride

Ilustracións de Jaime Asensi

Edición de David Cortizo

Maquetación de Tomás González Ahola

Urco Editora, Santiago de Compostela, 2016, 42 páxinas

    Na colección Urco infantil, publica Ramón Caride a tradución feita por el mesmo dunha fermosa xoia bibliográfica, que aparecera no ano 2010 na Editorial Almadía (Oaxaca, México). Unha insólita versión bilingüe na que o castelán convive coa tradución ao zapoteco ou distee. Dende ese soño de pombas que, segundo Álvaro Cunqueiro, é a vila de Cambados e atravesando a infinda extensión oceánica  e o dilatado país mexicano, o escritor galego recreou  esta fermosa alfaia literaria, El Pájaro Arcoiris (Le Mbind Mbi’j), rotulada na nova edición de Urco Editora como O soño das cores. Mais en ambas publicacións, Ramón Caride rescata da tradición oral zapoteca-mixteca, unha lenda pertencente a súa tradición mítica. O amor polas palabras consubstancial a todas as tradicións autóctonas primitivas, e  a destreza no se uso, propia do escritor galego, son capaces de ergueren novas realidades: o nacemento das cores, mais tamén o xurdir da ambición e da cobiza que fan que a negrura e a escuridade convivan coa luz e coas cores.

A lenda zapoteca-mixteca, recreada por Ramón Caride, retrotráenos ao tempo das orixes, no que os homes vivían na escuridade dunha terra lóbrega e ninguén, nin os paxaros nin  a xente, posuían cores. Mais neste mundo no que os ollos soamente vían sombras, unha rapariga soña que, alén da fronteira do horizonte, existía un paxaro ateigado de cor. É o Paxaro Arco Iris. Cóntalle o soño ao o seu amado, Cohiztli, ao que lle pide que consiga sete plumas dese paxaro para encher de cores o mundo. Logo de camiñar durante moitos días e seguir pola auga  a senda soñada, Cohiztli acada a terra da luz. E alí estaba efectivamente o Paxaro Arco Iris, vestido co cromatismo de plumas abraiantes. Coas sete plumas que lle dá o paxaro, o feliz namorado retorna a súa terra, e o mundo negro e lóbrego vístese de cores: a violeta que lle dá nome á flor que leva o mesmo nome…aos solpores sobre o mar. A pluma azul escuro que tingue o ceo estrelado e o mar profundo. E así ata as sete cores do arco iris, encarnadas e cadansúa pluma.

Deste xeito,  a perfección e a luz estendéronse por toda a terra. Ata que a cobiza fixo que Cohztli arrancase a oitava pluma que era negra coma o chapapote. E nese mesmo intre, todo tornou a ser negro de novo. Mais o froito do amor que latexaba no ventre da moza, fixo que o Paxaro Arco Iris suspendese unha parte do seu anoxo, e dende entón o mundo ten unha metade luminosa e outra escura. Ten día e ten noite.

 

Ramón Caride

Ramón Caride

Esta exquisita e saborosa fabulación chega ás mans dos lectores co engadido dun plus editorial que nos permite gorentar unhas extraordinarias ilustracións de Jaime Asensi capaces de nos mergullar nese mundo de cores e escuridades. Un paratexto cromático que tingue cada páxina coa respectiva cor encerrada na pluma. Unha aposta, pois logo, pola imaxinación e polo mito como realidades superiores, capaces de liberar aos homes e mulleres do labirinto da súa existencia, propias das tradicións primitivas, ofrecidas arestora nunha lingua culta pola pluma de Ramón Caride, que é capaz de reducir o mítico ao cotián. Xa que logo, unha fermosa publicacións ateigada de cor e de sabedoría que gorentarán por igual pequenos e grandes.

Oito liquidacións e un secuestro exprés

Liquidadción de existencias de Ramón CarideLiquidación de existencias

Ramón Caride

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 147 páxinas

 

Volve Ramón Caride a practicar ese subxénero que, na miña estima, mellor lle acae, e que mellor nos presta aos lectores. O escritor nado en Cea é un todoterreo da literatura que se defende con igual eficacia en todos os rexistros. Sobrancea, porén nesa caste de narrativa na que, con Ollos da noite, debutara en 1990: o relato curto ou de mediana extensión, no que sabe tecer historias condensadas, case que sempre negras historias que reflicten moitos dos espantos do noso mundo. Historias crúas e accedas, salferidas dun certo saibo fatalista, nas que agroman a denuncia e o compromiso, entreveradas coa ollada humorística, irónica, corrosiva, e con eses finais case que sempre sorpresivos, marca da casa dun escritor que domina a arquitectura do relato curto.

Liquidación de existencias é unha escolma de varios relatos que confirman que Ramón Caride non perdeu o olfacto  narrativo, e segue a ser un dos narradores capaces de argallar historias ateigadas de trama, e ancoradas no noso tempo e nos seus aconteceres e realidades máis cotiáns, as que fan dos seres humanos mercadores, escravos extasiados nese gran Polígono Outlet que e o mundo. Con todo, a arquitectura do libro non deixa de ser novidosa, xa que o que realmente atopamos nesta entrega é unha novela curta, “Dous de copas”, fragmentada desde o punto de vista editorial en catro entregas, e no seu desenvolvemento, o autor vai intercalando outras historias.

Esa novela curta ocupa a centralidade do libro, é a febra deste manxar literario. Andrés e o Cesariño son dous estudantes composteláns, máis vividores e falangueiros que dados ao estudo. Fodedores polivalentes de caixeiras de super, porque para facelo coas compañeiras universitarias cumpría ter teses de doutoramento en feminismo. E sobre todo, aprendices incautos de malandros. Argallan un secuestro exprés: o do promotor inmobiliario Tomás Monte ou don Tomás del Monte desde que se fixo rico, que é ademais un cagado. Todo sae perfecto, máis doado que de película. A celebración non se queda atrás. Unha enchente de marisco e unha visita ao putiferio de última xeración. O desenlace é tan tráxico como cómico, porén a cordura lectora / recensionadora impídeme desvelalo. Unha novela curta que abala entre o relato realista e o rexistro picaresco. Unha das pezas de Ramón Caride escrita con máis humor, ironía, desenfado e retranca, ateigada de sentenzas merecentes de seres antologadas . (“Isto de ser fillo serodio, como se dicía antes do empobrecemento léxico”, páxina 21). Mesmo as aparentes semi cacofonías (“Lembro que me pareceu normal ir rápido pola vía rápida, páxina 100) semellan eufonías nun rexistro léxico áxil, directo e, sobre todo, congruente cunha trama tan inverosímil como garuleira e un chisco carnavalesca.

¿Novela fragmentaria? É un dicir, porque aquí non existe dislocacións, secuencias desconxuntadas que o lector terá que mexer e enlear para que a narración teña sentido. Soamente una disposición editorial en catro capítulos entre os que o autor coloca oito relatos, verdadeiras liquidacións nun mundo oulet, restos de naufraxios, aduanadas, esbullos, aldraxes, podremias, abusos, traizóns, vinganzas, precariedade laboral, seres humanos convertidos en mercadorías de troque, que non contextualizan nin lle fan coro á principal, senón que teñen identidade de seu.

Relatos moi heteroxéneos, de feitura minimalista, que remiten a esa negrura, ás pequenas ou grandes traxedias do noso presente, e nos que chouta ese carimbo abraiante e inesperado, e mesmo paradoxal, do desenlace. No relato que inaugura o libro, “Terapia ocupacional”, unha romanesa pide case que rezando na porta dun hiper. Do macarra do seu chulo que lle esixe máis diñeiro, deféndea e deféndese un policía xenófobo, que logo enfila cara a un puticlub para se desafogar cunha romanesa do carallo, como rosma na súa mentalidade racista. “Ou de pé ou de xeoncllos” espella as escravitudes laborais de hoxe en día. Toca calar e apandar con horas extra no remuneradas para que non che digan onde está a porta. Mais o aguante infinito no terreo laboral non lle impide á camareira de piso -expresión fina da posmodernidade- a sanguenta vinganza co home puteiro co que acaba de casar. “Un ten aguantado abondo, pero  é que hoxe vou chea”, conclúe sen remorsos.

 

Ramón Caride

Ramón Caride

“Marca España” reflicte, con crueza e verosemellanza, a verdadeira marca do que hoxe é este país: unha corrupción tan xeneralizada que ata corrompe aos que teñen que investigala para facerlle ver a Bruselas, que é de onde veñen os cartos, que aquí se investiga a fondo. Ou os intres melancólicos do vello comunista que se ve na obriga de se adaptar, aínda que con gusto, á posmodernidade capitalista, aos seus homenaxes e mesmo ao seu viagra (“Chámalle XY”). En “A incerteza dos mariscos” atópase o lector co tema da violencia de xénero: o cocainómano de boa familia que maltrata a súa moza e que, por medo á denuncia, sérvese do seu abastecedor para que  a retire da circulación e a faga puta. O tráfico e mercado negro dos seres humanos e os seus órganos vitais lévanos, en “A consolidación do sector terciario nas repúblicas emerxentes”, á fronteira albano-kosovar para que os ricos deste mundo non perdan o tempo na espera da súa quenda nos seus países de orixe. Tamén as incompatibilidades entre un profe de instituto e un brutamontes  fraguista, con liortas e vinganzas aparecen nun dos relatos da colectánea, tinguido certamente de moito humor (“Veteranos das guerras psíquicas”). Ponlle o ramo ao volume unha trama moi ben construída en dous tempos, e moi actual (“Barra libre”): a muller desafiuzada tras o engano do seu home -“con tantos detalles amorosos como tiña”-, do notario e do director do banco, e a seguir pagando a hipoteca, porque “Á parte de burra, oito albardas”. Pasará fame pero aforrará para gozar do saibo emocional dunha arteira vinganza.

Ventamos nestes relatos, todos eles moi narrativos e nos que a evocación volve xogar un papel importante, fortes núcleos diexéticos, historias que, á vez nos estarrecen ou arrancan o noso riso, pero que dá xenio ler. Relatos de perdedores case que sempre, pero iluminados polo humor, a retranca; escritos con linguaxe áxil, “coidadosamente dura” propia do negro mundo dos abusadores, dos delincuentes, dos baixos fondos, acaroado con frecuencia con enxeñosos achados ben sentenciosos: “O soño da razón produce apnea”, é unha mostra.

“O frío azul”: un percorrido polas lendas e pola historia

O frío azulO frío azul
Ramón Caride
Edición e revisión: David Cortizo Conde e Tomás González Ahola
Fotografía da capa e do autor: Sara Caride
Deseño da capa: Denís Fernández Cabrera
Urco Editora, Santiago de Compostela, 2015, 129 páxinas

Se cadra por un proceso de “deslocalización” editorial, Urco Editora acaba de publicar, nunha edición definitiva e cunha capa de Realidade Aumentada, a novela breve de Ramón Caride, ganadora no ano 2007 do Premio Lueiro Rey de Novela Curta e editada ese mesmo ano por Sotelo Blanco Edicións. O autor é un escritor todoterreo cunha ampla e consolidada obra literaria en todos os xéneros, e como tal está recoñecido pola crítica e os lectores. Poeta destacado, autor dunha ampla e variada produción de literatura infantil e xuvenil, (Ari e o Minotauro é a súa última achega), marcada case que sempre polos problemas ecolóxicos. Porén, na miña estima é na literatura para adultos onde Ramón Caride é capaz de lucir todos os seus bríos fabuladores e unha grande riqueza como expresión da lingua. Unha narrativa que se concentra principalmente na súa triloxía De sombras e lumes. Con todo, moitos lectores entre os que me inclúo, séntense engaiolados por algúns dos moitos relatos breves, ou non tan breves, que ten publicado Ramón Caride. Por eses desenlaces inesperados e cortantes, por esas historias profundas e doentes nas que se insiren as súas dúas grandes teimas: a continxencia da felicidade e a imposibilidade de acoutar no determinismo das leis e teorías o mundo ateorizable dos seus heroes e personaxes. Unha obra, xa que logo que reborda trama, fabulación, máxima comprensión, nomeadamente no relato curto, finais inesperados nos que o autor non agocha a súa fascinación polas trampas do azar.
Na mesma liña cómpre adscribir O frío azul, se ben nesta novela breve aborda o autor unha temática ata entón inédita na súa produción literaria: a novela histórica. No ano 1985 escribía Manuel María como parte da Portaleira, para un dos primeiros poemarios de Ramón Caride unhas liñas que nos pon nas pegadas do que moitos anos despois rematou sendo esta novela breve. Di así: “CEA DAS PANADEIRAS é unha terra sobria, fermosa, contida, amparada pola sombra tutelar da Serra Martiñá e pola lenda monástica de Oseira”. E en efecto, O frío azul é unha novela histórica, mais soamente no sentido de que está ambientada no século XVI, pero nada ten que ver con esa caste de novela histórica, produtos de consumo masivo dalgunhas editoriais, pero que non son outra cousa máis que banalidades comerciais.
O escritor mergúllase, no seu percorrido ficcional, na lenda e na historia. As lendas do Mosteiro de Oseira no medio dunha mesta nevarada. Desde o comezo o lector percibirá que hai un misterio, un enigma que se irá desvelando, como ao tirar do novelo, a medida que avanza a lectura. A amalgama de historia e lendas e a vontade de desvelar a misteriosa bagaxe, fai do relato unha novela itinerante que transcorre en distintos lugares da xeografía peninsular, e de maneira moi significativa, sobre todo polo seu valor simbólico, en Estremadura, nos pobos da fala do Val de Ellas.

Ramón Caride

Ramón Caride

Non son poucos os temas recorrentes da produción literaria anterior do escritor que están presentes en O frío azul. Nomeadamente a intolerancia e os abusos do poder, a postergación da muller e mesmo a destrución da natureza, fenómeno representado pola presenza invasora do poder eclesiástico. Xa que logo, coido que lexítimo concluír que nesta novela o autor bota man de vestimentas históricas e lendas que sobreviven, para achegarnos historias reais, verdadeiros dramas, insólitas desventuras, corazóns mancados e persoas de carne e óso, cunha biografía por detrás e un futuro aberto que, como a dita, nunca é sinxelo nin unidimensional. Atópase, pola contra, ateigado de sombras, de misterio, de inquéritos de difícil resposta.
Saliento entre os haberes da novela o alto valor literario da súa prosa, a coidada construción dos personaxes, a tensión dosificada dunha trama que viaxa a séculos pasados, a correcta contextualización do argumento na filosofía e na teoloxía (platonismo e epicureísmo sobre todo). E a homenaxe que o texto e o desenvolvemento da trama lle fai ao galego exterior, neste caso ao galego de Estremadura, á fala dos Tres Lugaris (valverdeiru, lagarteiro e mañegu). Velaquí algúns dos engados de O frío azul, unha pequena pero moi gorentosa peza literaria.

Ateigada de trama. Unha valiosa recuperación

 

O sangue dos camiños

Ramón Caride

Edicións Xerais, Vigo, 2014, 218 páxinas.

    Con pequenas modificacións con respecto a primeira edición de 2003, Xerais edita arestora O sangue dos camiños, na miña estima a mellor novela longa de Ramón Caride. Un reencontro co macrotexto de historias doentes e profundas que o autor vén escribindo desde sempre.

   A novela achéganos unha trama novelesca rica e complexa, unha historia a moitas bandas cunha confluencia final de camiños tinguidos de sangue, e que se alicerza en varias ideas-eixo. Entre elas, o saibo fatalista que engulirá con tentáculos  abafantes os protagonistas das historias que na narración corren paralelas. Desde a primeira páxina, todo na novela é un encadeamento de circunstancias azarosas, de fatalidades. Produtos do pasado ou testemuñas do destino, como Natalie, o personaxe que empeza a viaxar á deriva para facer algo que engane a súa soidade suicida. E xunto a isto, unha idea moi recorrente na narrativa do autor: a continxencia e precariedade dos paraísos. Ningún deles e eterno, todos son inestables e incertos.

Ramón Caride

   A arquitectura formal da novela é un verdadeiro reto para o lector. O autor escribe esta peza na lingua de sempre: un realismo iluminado con relampos de fantasía e de presenza do estraño. A gran novidade reside na estrutura interior da novela, congruente coas técnicas narrativas máis actuais: dislocacións temporais, distintas fías diexéticas, suturadas, porén, no mesmo discurso ficcional. Un verdadeiro cóctel de voces. Varios niveis semánticos, unha certa propensión á fragmentariedade e ao experimentalismo que permiten a participación activa do lector que  pode inventar a súa propia lectura. Estrutura aparentemente caótica, mais que non impide unha boa congruidade na vertebración interna do relato. Recuperación pois dunha valiosa novela.

(Texto publicado o día 22 de maio de 2014, no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Novela de estradas e de ventos fatalistas

 

O sangue dos camiños

Ramón Caride

Edicións Xerais, Vigo, 2014, 218 páxinas.

    Con lixeiras modificacións con respecto á primeira edición publicada no ano 2003 en Sotelo Blanco Edicións, O sangue dos camiños, a que é na miña estima a mellor novela longa de Ramón Caride, ve de novo luz esta vez nos prelos de Edicións Xerais. O sangue dos camiños é unha prolongación e un reencontro con ese gran macrotexto que Ramón Caride vén escribindo desde sempre, nesas historias profundas e doentes nas que pairan as súas grandes teimas e obsesións: a continxencia e eventualidade da felicidade -a incerteza dos paraísos, por dicilo coas palabras dun seu título- e a imposibilidade de encerrar no determinismo de leis e teorías o mundo dos seus heroes e personaxes. Porque o azar que o goberna todo con man mestra, é quen en última instancia decide sobre a nosa vida. Un mundo, xa que logo, no que podemos esculcar, mais é en si mesmo ateorizable.

   Sen revelar a esencia dunha trama  novelesca moi rica e complexa, unha fermosa historia a moitas bandas, cunha confluencia final de camiños, camiños ensanguentados, detereime, neste percorrido, nas grandes ideas centrais que, ao meu ver lle serven de alicerce a esta novela de dores metafísicas que nos lembra a algunha das novelas daqueles escritores do azar como Paul Auster.

   Xa no punto de arrinque das historias que corren paralelas na narración ata a confluencia final, atopamos o saibo fatalista que engulirá con tentáculos herméticos e abafantes os protagonistas. Os ventos fatalistas instálanse xa na primeira páxina: “A fin de contas, ninguén pode fuxir do seu destino, nin sequera do seu pasado” A partir de aquí todo será un encadeamento de casualidades. Por puro azar un dos protagonistas da narración presenza un accidente ou persecución automobilística e, tamén por mesma circunstancia azarosa, decide meter no peto a chave metálica que perde un dos automóbiles. Faino sen saber moi ben por qué, “(…) ignorante de que aquel sinxelo acto de me agachar, premer o chavín e levala comigo ía cambiar para sempre a miña vida” (páxina 20). Influxo pois da azarosa fatalidade “que vai tendendo trampas aos nosos pés; trapelas ou lazos onde, tarde ou cedo, tropezaremos para vir dar cabo cos noso ósos a esta banda da vida, a da sabedoría e a do desengano”( páxina 20).

   Somos pois produto do pasado, vítimas casuais da súa audacia…meros e simples cronistas do azar ou testemuñas do seu destino. Tamén para Natalie, o personaxe que empeza a viaxar á deriva, para facer algo que engane a súa soidade suicida, e sen saber moi ben por qué enfila o seu coche na rota do Camiño, todo (o sexo, a vida, a morte) terá o mesmo valor: cero. A única valía é a da casualidade, o aleatorio, a fugacidade do tempo, que deixa apenas instantes fuxidíos de pracer ou de noxo. Máis nada. Ata o mesmo itinerario virá determinado polo azar, porque os camiños do mapa son intercambiables. E nesta novela de peregrinaxes e rememoracións, de viaxes interiores -a única e verdadeira viaxe- todos os que na mesma participan teñen a mesma conciencia de estaren nas mans do azar, fortuna antolladiza e  efémera, coas partidas contra a mesma perdidas, xa de antemán.

   Partidas perdidas no absurdo desafío ao destino, usando as regras da aleatoriedade, que tamén actúa ao final do traxecto  mediante unha concatenación de accidentes, sucesos fortuítos e desgrazas, que rematan co gume cortante segando, cal lóstrego invisible, as arterias, enchoupando de sangue os camiños e conducindo a peregrinaxe cara á meta de sempre: o Océano, a fin do mundo que servirá á vez de cadaleito e de espello do transvase e asunción de identidades entre almas xemelgas.

   E xunto a isto, outra idea recorrente na narrativa do autor: continxencia e a precariedade dos paraísos. Ningún deles é eterno, todos son precarios e incertos.

   O sangue dos camiños é, claro que si, unha novela chea de trama, de argumento, de verdadeira historia. Un núcleo diexético forte que non se deixa engulir polos trazos formais novidosos da narración. Unha historia que mantén sempre a primacía, o interese, a verosimilitude e nos obriga a reflexionar sobre o sentido das nosas vidas e as súas continxencias. Novela de estradas, de peregrinaxes, de fuxidas dun mesmo, de identidades cambiantes. Tamén de pesadelos, alustros  e frialdades. Con doses selectas de erotismo, de onirismo, desas querenzas pola  ciencia ficción, tan arraigada na narrativa de Ramón Caride. De intres no que o relato se converte nun verdadeiro thriller psicolóxico. Novela á vez cosmopolita e enraizada na nosa terra que, como tal, nos obriga a penetrar na verdadeira esencia do Camiño de Santiago.

  

Ramón Caride

Desde o punto de vista da súa configuración formal, O sangue dos camiños é un verdadeiro reto para o lector e imaxino que tamén o foi para o autor. Ramón Caride escribe esta peza  na lingua de sempre: un realismo iluminado con flashes de fantasía e de presenza do estraño. A súa gran novidade reside, na miña estima, naquelas características que teñen máis que ver coa arquitectura interior da novela, congruente coas técnicas da literatura de vangarda europea. Unha peza literaria que amosa un gran dominio da escrita e das técnicas narrativas máis actuais, menos convencionais e, xa que logo, máis arriscadas.

   Un verdadeiro cóctel de voces narrativas, rachaduras e dislocacións temporais, distintas fías diexéticas, amalgamadas, porén,  no mesmo discurso ficcional. Varios niveis semánticos, unha certa tendencia á fragmentariedade e ao experimentalismo, que lle permite a cada lector inventar a súa propia lectura. Xa que logo, unha novela de estrutura caótica. Caos , con todo, soamente aparente e perseguido á mantenta e que non impide unha gran congruencia na vertebración interna do relato. Versatilidade, complexidade arquitectónica e asunción de moitos riscos compositivos que, ao meu ver, converten  O sangue dos camiños nun dos produtos  máis interesantes da literatura galega do comezo de século, mais non nun peperete apto  por aqueles que se contentan cunha escrita aboida na levidade e na intranscendencia.

 (Este texto é un extracto, con lixeiras modificacións, da recensión publicada no número 55 da revista A Trabe de Ouro, Tomo III./Ano XIV./2003, páxinas 395-397)

“Endogamia 0.2”, Retratos do presente (Dous)

 

Endogamia 0.2

Ramón Caride

Ilustracións de Manuel Busto

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 103 páxinas.

 

   Prosegue Ramón Caride no ronsel de Exogamia 0.3, publicado hai apenas dous anos, coa ficcionalización de problemas decisivos para a humanidade, que teñen que ver cos dereitos humanos, coa ecoloxía ou cos retos da tecnoloxía, iniciados  naquela súa primeira entrega Perigo vexetal (1995) á que seguiron outros títulos que deron lugar a serie As aventuras de Said e Sheila.

   A ficción científica, a temática ambiental, a tecnociencia e outros problemas da actualidade como a violación dos dereitos humanos ou os comportamentos machistas están así mesmo presentes en Endogamia 0.2, que continúa, como xa dixen, a serie que tivo o seu comezo en Exogamia 0.3.

   Desta volta, Ramón Caride recolle tres relatos cos que continúa a debuxar, dun xeito enxeñosamente crítico, e por veces retranqueiro, o momento presente. R. Caride, pois logo, desde a ficción, aínda que  con relatos non estritamente literarios, tenta defender o espazo humano tanto dos fundamentalismos relixiosos ou ecoloxistas como das temeridades tecnocráticas, sobre todo cando fan que os dereitos humanos fiquen esquecidos ou nun lugar secundario.

   Rotula o autor o primeiro relato deste pequeno libro cun título ben expresivo: “Tan lonxe, tan preto”. Unha trama que se desenvolve entre  Bangladesh, onde un xornalista intenta pasar  un pendrive con imaxes do suplicio ao que foi sometida unha rapaza condenada por un tribunal islámico e ten dificultades coa policía de control de pasaxeiros, e España (Compostela e Madrid). O relato salta dun espazo a outro para facerlle ver ao lector que esas imaxes estarrecedoras da rapaza matada a lategazos, desfilan en paralelo cos comportamentos machistas e a violencia de xénero que se producen entre nós. Tan lonxe e tan preto acontece o mesmo: asoballamento dos dereitos e da dignidade das mulleres.

   No segundo relato da escolma, “Mecánica da apocalipse”, o narrador achéganos aos perigos da radioactividade provocada por un accidente nuclear con tráxicas consecuencias de contaminación radioactiva. Porén, a defensa do ecoloxismo nos lles semella cousa seria aos delegados das centrais nucleares. Tampouco aos políticos que mesmo deciden intervir en conflitos internos dos países veciños para que se deixe de falar do accidente nuclear. O relato reflicte dous escenarios: o dos miles de refuxiados nun pavillón que intentan protexerse do escape radioactivo, e o dos políticos e directivos das compañías nucleares, movidos soamente polo imperativo económico.

   Pon cabo a escolma o relato, “Alto rendemento” que nos debruza sobre o drama familiar que “a deteriorización neuronal progresiva” (eufemismo piadoso do Alzheimer) de Gustavo causa no seu contorno familiar. Mentres os

Ramón Caride

familiares sofren duros calvarios, os políticos enchen a boca con ampulosas terminoloxías relacionadas coa biotecnoloxía e a biomedicina. Mais todo fica niso: en palabras para a galería. O rendemento mediático das inversións en programas deportivos gáñalle unha vez máis a partida ás vítimas do Alzheimer  nesta sociedade na que manda o espectáculo e a “palanquita”, como din nalgúns países latinoamericanos. Imposible entrar en nómina sen o padriñado do cacique provincial.

   Sen apenas treitos digresivos e baseándose sobre todo en áxiles diálogos, Ramón Caride mergúllanos con habilidade neste retrato dun desacougante  presente, sen ter que anticipar desta volta o futuro.

O equipo Aspanitas en defensa das Burgas

 

O Capitán Aspanitas e o misterio das Burgas

Ramón Caride

Ilustracións de Jaime Asensi

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 93 páxinas.

 

 

   A historia da literatura infantil e xuvenil galega é, como escribiu un indiscutible mestre do xénero, a crónica dun agromar difícil (A. Fernández Paz, A literatura infantil e xuvenil en galego, páxina 9). A súa invisibilidade, sobre todo para a crítica, foi manifesta durante moito tempo e o seu recoñecemento social, pouco menos que nulo. Mais, afortunadamente o panorama ten cambiado nos últimos anos. Nos poucos medios impresos dos que dispón a crítica galega – “Faro da Cultura” é un dos poucos que aínda resisten- a literatura infantil e xuvenil non está esquecida  nin é marxinal a súa presenza, ao menos no medio citado. Ten así mesmo medrado o recoñecemento social dos autores e autoras que escriben libros que tamén poden ler os cativos. Nestas datas temos mostras evidentes de todo iso. Refírome ao ben merecido doutoramento honoris causa de Agustín Fernández Paz e á elección como membro numerario da RAG de Fina Casalderrey.

   Un dos escritores que máis teñen contribuído a que ese difícil  agromar sexa hoxe unha realidade, é Ramón Caride. Un poeta e narrador para adultos que escribe sabendo como se fan os relatos e as novelas e que non por iso crea subprodutos, contradicindo as recentes e moi polémicas opinións de Jaureguizar. A ampla e abondosa produción do escritor de Cea e Cambados -dezanove libros de literatura infanto-xuvenil- soe gustarlle os seus destinatarios naturais  pero tamén aos adultos que os len, porque os seus libros non conteñen febles historias para nenos que semellan subnormais.

   Unha mostra de canto estou a dicir é o desenvolvemento desta historia de O Capitán Aspanitas e o misterio das Burgas, un libro escrito, como todos os seus deste xénero, porque sinxelamente lle apeteceu. Un libro, con todo, especial dentro da súa traxectoria porque o escritor tivo que enfrontarse a un personaxe non inventado por el, senón polos membros da Asociación Aspanas, ambientado  a través dun roteiro urbano da cidade de Ourense e chamando a atención sobre un recurso ambiental e de lecer como é o termalismo, cada vez máis explotado e co perigo de ser estragado.

   Ambientada, como digo, na cidade de Ourense, a novela está protagonizada  por catro cativos, sendo o Capitán Aspanitas unha extensión deles, unha sorte de “superheroe corporativo”. Narrada en primeira persoa por Sabela, a más espelida do equipo e tamén un chisco resabida, cóntanos, nun relato lineal, uns fenómenos raros que están a acontecer na fonte das Burgas e en todas as termase pozas de auga quente de Ourense que forman parte dun plan de sabotaxe de todas as termas ourensáns. Detrás deste plan está unha banda de malfeitores encarapuchados.

Ramón Caride

   O roteiro pola  cidade de Ourense, polas súas rúas e prazas máis emblemáticas é un valor engadido desta publicación á que  a versatilidade e a experiencia como ilustrador gráfico de Jaime Asensi enriquecen cun estilo moi de seu, mais, sen dúbida, actual. Debuxos que corren parellos coa prosa sinxela e natural de Ramón Caride.

Negras historias

Sarou / Louzós

Ramón Caride

Edicións Xerais, Vigo, 2012, 181 páxinas.

 

 

Baixo o rótulo dos seus topónimos míticos -Sarou nas Rías Baixas e Louzós na Galicia interior-, retorna Ramón Caride aos andeis das novidades editoriais ofrecéndolle ao lector o máis representativo da súa narrativa breve, relatos amalgamados neste caso por pertenceren á serie negra.

Nesta escolma de Xerais achéganos en efecto a novela breve Sarou (1997), máis doce relatos recollidos dos non poucos libros de narrativa breve, subxénero no que R. Caride é un verdadeiro mestre, nomeadamente cando se enfronta con narracións de violencia a través de historias profundas e doentes, adobiadas co realismo e a negrura, que asolagan existencias enteiras, tanto nas traxedias da Galicia interior como nos crimes e delitos, igualmente dramáticos, das Rías Baixas.

Ramón Caride

Saliento a singularidade destes relatos porque a escrita “criminal” de R. Caride, ademais de considerables cotas de calidade literaria, supera os parámetros do relato detectivesco, tan frecuentado nos últimos tempos na literatura galega. O decisivo nesta narrativa breve non é a habilidade detectivesca na investigación do delito, senón a axeitada representación no espello literario, de personaxes, ambientes e comportamentos relacionados coa mala vida, así como o retrato crítico da sociedade e a introspección psicolóxica. Negras historias, xa que logo, de escuro e violento realismo e de naufraxios existenciais.

(Texto publicado o día 27 de setembro no suplemento Faro da Cultura, paxina VII do xornal Faro de Vigo)