Cartas ao faraute do Eo

 

Cartas a Fermín Penzol

Cadernos Ramón Piñeiro (XXVII)

Edición, introdución e notas de Luís Cochón

Centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades

Santiago de Compostela, 2013, 166 páxinas.

 

   Ve luz por estas datas o número XXVII dos Cadernos Ramón Piñeiro, baixo a dirección, esta vez, de Luís Alonso Girgado, Ramón López Vázquez e Xosé Luís Cochón Touriño. E co mesmo propósito das anteriores entregas: recoller determinadas achegas, practicamente descoñecidas, do noso patrimonio cultural ou histórico, espalladas en xornais, revistas, publicacións periódicas xa fenecidas, ou epistolarios como é o caso do presente volume.

   Esa vontade e propósito toma corpo nesta publicación, sen periodicidade predeterminada, cunha monografía que recolle como materia case que exclusiva, unha boa parte do legado que ocupan as cartas recibidas por Fermín Penzol. En edición de Luís Cochón, con limiar introdutorio e notas da súa autoría, este volume dos Cadernos Ramón Piñeiro ofrécenos  as cartas que Ramón Piñeiro, Ramón Cabanillas, Ben-Cho-Shey e Otero Pedrayo lle fixeron chegar ao bibliógrafo e mecenas da cultura galega, Fermín Penzol. Pechan e completan o volume unha carta de Otero Pedrayo, outra de Rodolfo Prada a Otero Pedrayo e dez cartas máis de Ramón Piñeiro a Isidoro Millán, que completan o epistolario entre ambos persoeiros publicado no ano 2009 no número XIII dos Cadernos   atopadas con posterioridade a esa data e que ilustran de xeito complementario as orixes da Editorial Galaxia e a xestación dalgún dos seus proxectos (a edición “non nata” do Onomástico etimolóxico do padre Sarmiento), temas recorrentes, sobre todo nas cartas de Ramón Piñeiro a Fermín Penzol.

   Rotulo este comentario coa palabra “faraute”, un medievalismo de orixe provenzal, como atinadamente aclara Luís Cochón, tirado do encabezamento da carta número sete que lle dirixe Cabanillas a Fermín Penzol (“Sr. D. Fermín Fernández Lavandera Penzol, no encastelado Castropol faraute do Eo”). “Faraute” significa heraldo, mensaxeiro, mais Cabanillas efectúa un desprazamento do lugar á persoa e o “faraute” é sen dúbida o propio Fermín Penzol que, como secretario xeral da Irmandade, “exerce na causa como activista orgánico no cimo do penedo” (páxina 11).

Fermín Penzol e a súa dona Blanca Jiménez Alonso

   Son, como anota o autor do Limiar, cartas previstas e previsibles: “Unha especie de parte nunha España cuarteleira”. Novas de amigos ou coñecidos, proxectos editoriais, referencias aos froitos outonizos que Otero Pedrayo agarda darlle á Universidade de Sant-Yago, na misiva seguramente máis refulxente  desde o punto de vista literario deste epistolario.

   Con bo tino transcribe o editor as cartas tal como foron escritas, mantendo a ortografía, puntuación e algún desleixo menor. Numerosas notas no rodapé dan noticia erudita de persoas, títulos ou circunstancias referidas aos textos deste epistolario que deita luz, máis unha vez, non só de vivencias e afectos, senón sobre todo de importantes fitos da nosa historia cultural e literaria de épocas recentes que, deste xeito, pode ser reconstruída a partir dos mesmos testemuños dos seus protagonistas.

Os Cadernos Ramón Piñeiro

Cadernos Ramón Piñeiro (XVII): Bibliografía e hemerografía de Ramón Piñeiro.

Cadernos Ramón Piñeiro (XVIII): Cartas de Ramón Cabanillas a Isidoro Millán en modo de antífona.

Cadernos Ramón Piñeiro (XIX): Homenaxe a Fernando Pérez-Barreiro Nolla

Edita: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.

Santiago de Compostela, 2011.

 

Foi no ano 2003 cando o Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades sacaba á rúa o primeiro volume dunha nova colección: os Cadernos Ramón Piñeiro. Recollía aquel primeiro número da nova colección dous breves ensaios sobre a obra de Ramón Piñeiro. Desde entonces, con perseveranza e unha certa irregularidade temporal, dezanove volumes, tres deles neste ano 2011, levan recollidas certas partes descoñecidas do noso patrimonio cultural, sobre todo o legado epistolar entre figuras sobranceiras das nosas letras no pasado século. Dirixen con acerto a colección os profesores Luís Alonso Girgado e Ramón López Vázquez.

O primeiro dos números monográficos publicado neste ano, o XVII, recolle a bibliografía e a hemerografía actualizadas de Ramón Piñeiro. Complétase así o traballo compilado no terceiro volume destes cadernos, publicado no ano 2003. Aquela “contribución” á produción escrita de Ramón Piñeiro era necesario poñela ao día polo feito da designación do pensador de Láncara para o Día  das Letras Galegas do ano 2009. En efecto, unha manchea de textos e reedicións das obras de Piñeiro foron publicados ao longo dese ano. Analizaban a súa figura e a súa obra nas súas distintas dimensións. Esta nova edición, corrixida e aumentada daquel Caderno III modifica de forma significativa a bibliografía pasiva de R. Piñeiro. Un equipo formado por Luís Alonso Girgado, Alexandra Cillero Prieto, Élida Abal Santoruum, María Cuquejo Enríquez, Teresa Monteagudo Cabaleiro e Montserrat Vázquez Riveiro responsabilizáronse desta compilación bibliográfica completa e, ao mesmo tempo, selectiva do ideólogo galego.

En edición, introdución e notas de Luís Cochón, o número XVIII dos Cadernos publica a correspondencia dirixida por Ramón Cabanillas a Isidoro Millán. Francisco Fernández Rei, coñecedor como poucos da vida e da obra do seu conterráneo Cabanillas, escribe un   necesario e preciso limiar contextualizador destas vinte e nove cartas de Cabanillas a Isidoro Millán que “a parte dunha constante manifestación de afecto  a un mozo lingüista, constitúen un excelente documento sobre a xeira final do Cabanillas novamente entregado á causa do galeguismo” (páxina 8). O volume recolle non só a correspondencia epistolar de Cabanillas ao humanista Isidoro Millán, fillo, senón tamén outras cartas a diversas persoas próximas a Cabanillas por razóns familiares ou por motivos intelectuais (Elisa González Pardo, Isidoro Millán Mariño, Francisco Fernández del Riego, Filgueira Valverde…). E así mesmo, un epílogo no que Isidoro Millán matina e pondera a posibilidade da creación dunha institución (“Seminarium Linguae Gallaecae Investigandae”), que tería como obxectivo a investigación da nosa lingua e a creación dun Gran Dicionario Galego.

A través desta correspondencia podemos percibir o proceso creativo de Ramón Cabanillas nos anos da posguerra, os proxectos que non pasaron diso e a decadencia física dunha persoa optimista e retranqueira mesmo nos seus derradeiros anos. Material imprescindible, xa que logo, para o cabal coñecemento dun home e dunha época da literatura galega ateigada de brétemas.

O avogado, escritor, xornalista e políglota Fernando Pérez-Barreiro Nolla (Ferrol, 1931-Lancaster 2010) é unha figura  descoñecida case que de todo entre nós, malia o seu intenso labor cultural e os premios e distincións -o último o Premio Castelao da Xunta de Galicia no ano 2009- dos que se fixo merecedor. Velaí pois a oportunidade deste volume que recupera o seu epistolario con Ramón Piñeiro, unha pequena pero significativa parte do seu pensamento (Apartado IV. Selección de textos) e os testemuños de persoas a el moi achegadas: a súa muller Teresa Barro, os amigos X.L. Franco Grande, Eduard Punset (ambos compartiron traballo nos servizos exteriores da BBC), Camiño Noia, Francisco Fernández Naval e Xulio Ríos, entre outros.

Os editores, Luís Alonso Girgado, Nicolás Vidal e Alexandra Cilleiro Prieto agasállanos cunha crono-bio-bibliografía imprescindible para achegármonos á andaina vital e intelectual dunha figura tan afastada dos dogmas e, á vez, tan próxima ao mellor da cultura europea, como de Fernando Pérez-Barreiro Nolla afirma X.L Franco Grande.

Diría por último que todos estes volumes e outras publicacións editadas pola Xunta de Galicia  ou por organismos e institucións oficiais non deben ficar amoreados nos sotos dos edificios institucionais, senón espallados entre as bibliotecas e centros de ensino do noso país, xa que son libros que pertencen a toda a cidadanía galega.