Confesións dun depredador sexual

Son noxentoSon noxento mellor
María Xosé Queizán
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 108 páxinas

Cunha historia contada desde a perspectiva do principal personaxe, Suso, un verdadeiro depredador sexual que lembra o seu repelente pasado desde o cárcere, María Xosé Queizán, narrando con firme pulso e ao mesmo tempo cun ton hilarante, dá luz ao relato dos atropelos e abusos dun ser abominable que certamente provocan arreguizo. Nunha novela curta cuxa lectura tira do lector, non só polo tema e interese da historia que nos achega, senón tamén pola linguaxe, asemade abominable, mais enteiramente congruente xa que reproduce o rexistro lingüístico destee machista depredador sexual de calquera muller, sen excluír a súa propia filla, co agravante de que se deleita co seu propio comportamento, coa súa cruel brutalidade e coa dor dos outros, sobre todo co das mulleres.
Artella María Xosé Queizán a súa historia a través dun arrepiante e á vez tráxico-cómico monólogo interior no que Suso, o protagonista, lembra, en primeira persoa e desde o cárcere, no que sofre condena sen que o lector saiba o motivo da mesma ata o final da lectura, a súa condición de depredador sexual, oufanándose sempre da mesma. Suso considérase a si mesmo non home dunha soa femia, senón o fodedor de todas, mais tamén supernoxento, un ser monstruoso. Porén, como digo, sen ningunha atrición. Dá un braguetazo e casa cunha nena ben, consentida, filla dunha familia rica e tradicional, e aloucamente namorada del.
Alternando o relato da súa estadía no cárcere co da súa relación co seu sogro e a súa filla, a novela achéganos a arrepiante historia deste gran fodedor que é como el se ve. Por curiosidade introdúcese na pedofilia e na mesma atopa un pracer especial. É así como se converte no repelente violador da súa filla adolescente, coa colaboración do comportamento covarde e pusilánime da súa muller que atura todo e xoga a encubrilo.
A novela, xa que logo toca sen eufemismos temas tabús no ámbito privado como o da pedofilia incestuosa que a sociedade tende a ocultar. O relato de María Xosé Queizán, como non podía ser doutra maneira, é belixerante contra o comportamento desde ser amoral e repelente. Mais tampouco transixe coas mulleres que cobran vida no relato, nomeadamente coa muller de Suso e nai da filla violada. Unha muller consentidora que lle segue o xogo a súa parella masculina. A autora repúdiaa como persoa, mais como feminista manifesta que, mentres exista unha ética privada e outra pública, esa muller non pode ser xulgada coma un home.

María Xosé Queizán

María Xosé Queizán

No relato describe perfectamente a autora o clima do cárcere e as súas clases e rangos humanos. Así como a hipócrita farsa que vela as interioridades dalgunhas parellas burguesas. E a través dos abusos e da explotación dos obreiros e empregados que comete o sogro do protagonista, fai unha crúa e veraz referencia á actual crise.
O vocabulario “abominable” que a autora pon na boca do protagonista sen ningún eufemismo, non só consegue o que a escritora escribe nas palabras introdutorias, tiradas dunha referencia a Amelia Valcárcel (“a ética e a estética…neste caso invalídanse”), senón que fai innecesaria calquera sorte de pronunciamento ou condena moral explícitos desde a literatura destes comportamentos noxentos. Así pois, unha afouta novela curta, subxénero no que a autora amosa máis unha vez a súa mestría.

“A boneca de Blanco Amor”: miscelánea de ficción, ensaio e libro de viaxes

A boneca de Blanco AmorA boneca de Blanco Amor
María Xosé Queizán
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 153 páxinas

Con Chile como pano de fondo, María Xosé Queizán ofrécenos un interesante produto narrativo misceláneo, no que a escritora hibrida varios xéneros: as crónicas de viaxes, o ensaio científico e a fabulación novelesca. A novela, segundo recoñece a autora, está motivada no descubrimento dunha boneca que, durante unha viaxe a Punta Arenas (Chile) atopou na que fora a mansión de Sara Braun, un personaxe real mais tamén ficcionalizado na escrita de María Xosé Queizán. Nesta boneca quixo ver a escritora a “belida dona misteriosa do Señor de Andrada”, situada por Eduardo Blanco Amor en A esmorga na galería do pazo dos Andrada, na provincia de Ourense.
A partir deste descubrimento, a autora achéganos a Chile, en primeiro lugar cun relato da viaxe de Fernán de Magalhâes a un lugar ignoto do sur de Chile, na súa cisma por atopar unha vía náutica para as Illas das Especias, en 1519. E así mesmo, coa chegada ás invernías austrais de Charles Darwin. Chile será un lugar clave para a formación das ideas transformadoras de Darwin, un personaxe conservador na vida privada e revolucionario na pública e nas súas investigacións científicas. Son os antecedentes chilenos nos que encaixa a proposta propiamente ficcional: a historia do fidalgo ourensán Aurelio de Andrada, no que a escritora ve a decadencia da fidalgía galega, o xermolar das novas ideas progresistas fronte ao Antigo Réxime. Tras rematar a carreira de medicina, Aurelio de Andrada, fidalgo vido a menos, chega a Chile no ano 1892. A ficción relacionarao con outros emigrantes ou fillos de emigrantes, especialmente con José Nogueira e coa súa dona Sara Braun, herdeiros de familias pioneiras que, uníndose entre elas, van acumular fortuna e poder, malia o clima inhóspito de Punta Arenas. Aurelio Andrada leva o progreso ás estancias de José Nogueira. O seu namoramento da viúva Sara Braun e sobre todo a reprodución desta nunha boneca de porcelana, será fundamental -así o considera a autora- na creación de A esmorga de Blanco Amor, porque o misterio da boneca de porcelana que aparece no pazo dos Andrada, segundo a novela, que provoca a tolemia emocional do Bocas, está en Punta Arenas, na historia de amor, de covardía e definitivo distanciamento entre o emigrante galego e a herdeira alemá de ascendencia xudía.
Nas secuencias finais da novela, María Xosé Queizán reescribe A esmorga convertendo a Aurelio Andrada, seducido por unha boneca inanimada (“a fermosa dona cheia de luar”, páxina 132) nun ser implacable que fai xustiza nun final dramático da noite obscena dos esmorgantes.
O libro remata cunha nova reflexión ensaística (“Consideracións sobre Eduardo Blanco Amor”) e cun retorno á escrita de viaxes. María Xosé Queizán eloxia a Blanco Amor, as súas posturas rupturistas coas ideoloxías que configuraban a literatura galega (a mística telúrica risquiana e a influencia ideolóxica piñeirista), a súa heterodoxia e o seu xorne provocador. Mais repróchalle a súa covardía no recoñecemento da súa homosexualidade. O Epílogo refire unha viaxe real da escritora a Chile no ano 2010.

María Xosé Queizán

María Xosé Queizán

Estimo que a autora aproveita de forma oportuna, acaída e xusta as páxinas do libro para reiterar algunhas das súas teimas ideolóxicas de carácter progresista, como tal os temas feministas nas referencias que fai aos movementos das beguinas ou beatas, mulleres que pretenderon establecer unha relación directa con Deus; na crítica que lle fai a Darwin que acredita na superioridade dos cerebros masculinos e cuxas preguntas nada aportaron sobre a igualdade de dereitos e oportunidades entre homes e mulleres. A defensa da visión científica do mundo, aportada, porén, por Darwin, foi un factor de progreso e canle que permitiu que a humanidade ingresase na modernidade. A crítica do eurocentrismo e dos ideais de enriquecemento e medra que supuxeron, na América Austral, a eliminación dos indíxenas patagóns. A escrita de María Xosé Queizán é asemade un verdadeiro canto, homenaxe e celebración de Chile, da forza da paisaxe, da natureza chilena, da coraxe dos pioneiros nas terras duras austrais.
Mais, ao meu ver, a maior novidade e mérito desta proposta narrativa é o aproveitamento do debilitamento das barreiras entre xéneros e o emprego deliberado da intertextualidade. María Xosé Queizán estrutura A boneca de Blanco Amor en distintas secuencias (“revelacións” son os rótulos que ela emprega), nas que hibrida, como xa quedou sinalado, relato de viaxes, exposicións e reflexións ensaísticas e fabulación. Xéneros dispares, mais que non se estorban entre si. Ás avesas, os fragmentos ensaísticos e as narracións de viaxes encadéanse perfectamente coa trama ficcional verbo da aventura vital e as relacións profesionais e sentimentais dun grupo de seres humanos, de tal xeito que os primeiros semellan socalcos necesarios, ou ao menos oportunos, para contextualizar a trama ficcional.
A novela, cando se interna no eido ficcional, está inzada de xogos intertextuais coa escrita de Blanco Amor, en especial con A esmorga. Mais coido que a autora non fai un uso abusivo da intertextualiade. As referencias ou reproducións de textos de Blanco Amor non son enfeites eruditos nin narcisistas, senón verdadeiros diálogos cos textos dun escritor que ten un peso importante nesta novela, como figura humana e como autor de obras que teñen moito que ver coa súa estadía en Chile. Este libro confirma, pois logo, na escrita galega, a oportunidade do dictum de Bolaño: erixir as historias de escritores e poetas en todo un xénero.

 

Mausoleo de Sara Braun en Punta Arenas

Mausoleo de Sara Braun en Punta Arenas

Pazo de Sara Braun en Punta Arenas

Pazo de Sara Braun en Punta Arenas

 

Retrato de Sara Braun

Retrato de Sara Braun

 

“O solpor da cupletista”: a liberdade arrogante

 

O solpor da cupletista

María Xosé Queizán

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 115 páxinas.

 

   Ningún rótulo máis apropiado para dar razón deste libro misceláneo que María Xosé Queizán nos ofrece sobre Carolina Otero -a Carolina Otero ficcionada e aqueloutra convertida en biografía- que o que o comentarista extracta do ensaio biográfico que a autora lle engade  a esta edición dun libro que carreta consigo unha interesante historia editorial. Editado por primeira vez en 1995 por Edicións Nigra na colección  “Relatos dunha hora”, no ano 1998 reeditouno Edicións Xerais de Galicia en edición non venal, un libro agasallo, un luxo sensual, co que a Editora viguesa contribuíu  á homenaxe que a AELG e outras institucións lle tributaron a María Xosé Queizán.

   Aparece arestora en edición venal: a novela curta coa que hai cerca de dúas décadas nos agasallou a autora e un amplo ensaio (Carolina Otero, a liberdade arrogante) no que María Xosé Queizán reconstrúe as paisaxes e algunhas das coordenadas vitais da Bela Otero e que nos descobren o verdadeiro rostro daquela nena esmoleira, e seguramente ágrafa, nada en Valga.

   O solpor da cupletista, a novela breve que ocupa pouco máis da terceira parte do volume, é unha primorosa creación da literatura de noso, un verdadeiro pródomo que demanda o milagre  do bocado principal, esa edición ao alcance de todos que hoxe finalmente está ao noso dispor. O relato de María Xosé Queizán cheira en cada liña á  Belle Époque, recende a Carolina Otero, e o lector terá o convencemento de que o que se nos narra, non é outra cousa que un retallo da vida da xeitosa danzarina nada en Valga. Mais non son estas prosas de María Xosé Queizán  a biografía de A Bela Otero, senón unha fabulación con todos os trazos e marcas das leis da creación artística. O resultado: os aromas da evocación dunha vida desde o tempo actual, o presente do solpor e do eclipse existencial, retrocedendo porén a autora ata infancia da cativa, tan fermosa como pobre.

   Á par, os recendos e fragrancias da copiña de Marie Brizarde, a cerimonia de achegar aos beizos a boquilla de platino cos Gauloises. E nos parámetros das lembranzas, toda unha existencia, a recompilación

María Xosé Queizán

dunha vida de gloria e fastosidade, tamén de miseria, da figura dunha real femia, dito pola feminista María Xosé Queizán. Un corpo, un corpo psicalítico que entolecerá a medio mundo, mais a través da luz crepuscular do solpor apenas se filtraba un vestixio.

   Un relato esteado nun argumento sinxelo, mais adubado co elementalidade das cousas máis fermosas. Equilibrado, moi lineal, aínda que seguindo as fías dese xogo lineal que, coas lembranzas, é capaz de argallar o cerne da nosa memoria.

   Como xa quedou dito, esta edición completase cun suxestivo ensaio, fermosamente ilustrado, no que autora, seguindo o ronsel dos anos de madureza e vellez en Francia, reconstrúe  as andainas dunha das mulleres máis famosas da Belle Époque.

O da muller, sexo do saber

Festa da Palabra Silenciada, número 27

Dirección. María Xosé Queizán

Vigo, 2011, 178 páxinas.

 

Chega puntual á cita cos lectores este número 27, correspondente ao pasado ano 2011, da Festa da Palabra Silenciada, revista das Feministas Independentes Galegas, que dirixe e anima desde hai case que tres decenios María Xosé Quiezán. Contra vento e marea, Festa da  Palabra Silenciada segue a ser a publicación de referencia obrigada do pensamento feminista libre e independente que se enforna e se coce nos fogares intelectuais da nosa terra. Unha desas fendas que aínda non entupiu o sistema, a engrenaxe uniformizadora que pretende someter o planeta.

E chega, como case sempre, cun monográfico dedicado desta volta ás Nobel científicas. Lembra María Xosé Queizán que, desde a primeira concesión do Nobel no ano 1901 e ata 2010, só trinta e nove mulleres foron galardoadas fronte a máis de oitocentos homes. Unha proba da tardía incorporación da muller aos estudos universitarios, e da súa ocultación nos distintos campos do saber. No eido científico foron quince as mulleres recoñecidas co Nobel. Seis destas científicas están afortunadamente vivas  e activas, ocupándose de diferentes investigacións con achados dunha grande repercusión no benestar da humanidade. Elas convértense en paradigmas para as mulleres que pretenden realizarse no eido da investigación científica, nun contexto dunha certa misoxinia que aínda actúa de barreira ideolóxica e que dificulta, xa que logo, os estudos científicos de autoría feminina. “Estas traballadoras infatigables -escribe María Xosé Queizán- demostran que o sexo do saber pode ser feminino”, malia que a redución á esfera privada lles teña negado ás mulleres capacidade de razón, chegando mesmo a establecer unha dicotomía irredutible entre ovular e pensar, que é unha manifestación máis da oposición natureza-cultura.

Rita Levi Montalcini

Un percorrido polo desenvolvemento das investigacións das seis mulleres Nobel vivas dálle forma e substancia á cerna deste número da Festa da Palabra Silenciada. Son elas Rita Levi Montalcini, Nobel de Medicina en 1986, que aos 102 anos segue activa, esculcando na xungla do sistema nervioso, mais movida  tamén pola arela integradora de ciencia e artes. A biografía de Ada E. Yonath, Premio Nobel de Química en 2009, que se dedicou á ciencia sen pensar se era muller ou non, e estudou  a estrutura e función dos ribosomas. Christiane Nüsslein-Volhard, Premio Nobel de Medicina no ano 1995 polos seus traballos de investigación na influencia da xenética no desenvolvemento embrionario, é a  outra das mulleres obxecto e análise neste monográfico. Completan o número, na súa parte monográfica, tres estudos sobre Fraçoise Barré-Sinoussi, Linda B. Buck e Elizabeth H. Blackburn, Premios Nobel no campo da medicina nos anos 2008, 2004 e 2009 respectivamente.

A tradicional sección “Actualidade” que acolle textos de natureza variada  (obituarios, o “espertar árabe”, un traballo sobre ciencia e pseudociencia, achegamentos a diferentes figuras femininas, a prostitución como como escaparate mediático, recensión de libros, premios a mulleres galegas…) pon de manifesto que nada do que acontece neste mundo, sobre todo no mundo de noso, é alleo a esta publicación galega feminista.

María Xosé Queizán