Razoables sospeitas arredor do Camiño de Santiago

Estética e temporalización do Camiño Xacobeo

Antonio Gamoneda

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2012, 83 páxinas.

 

Unha das grandes voces da actual poesía española, Antonio Gamoneda, incorpórase á nómina de autores, todos de grande categoría intelectual e literaria, da colección “Musa pedestris” da Editorial Trifolium. E faino cun orixinal ensaístico, unha exposición verbo do Camiño de Santiago, que por expreso desexo do autor, ve luz na nosa lingua antes que en calquera outra.

As páxinas deste pequeno volume de Gamoneda refírense a algúns aspectos formais e iconográficos (arquitectura, escultura, pintura) e á escrita en función estética, relativos ao Camiño Xacobeo. A sensibilidade do escritor diante de certas formas artísticas e textos historiográficos, fixo que se aventurase a formular a hipótese, fronte a posición actualmente dominante, dunha presenza xacobea con anterioridade ao século XII, século da “institucionalización” do Camiño, vencellada á xestión impulsora de Xelmírez, á redacción do Codex Calixtinus e ao Románico desde unha perspectiva estética.

As razoables sospeitas de Gamoneda anticipan a existencia do Camiño, con toda a súa carga espiritual e estética, ao menos tres séculos. Antonio Gamoneda argumenta a súa hipótese anticipatoria na existencia de datos protoxacobeos como o Beato de Liébana que cara ao ano 786, no “Comentario ao Apocalipse” deixa constancia da existencia dun himno litúrxico en honor de Santiago. Outro dato protoxacobeo é unha dobre páxina do Beato de Burgo de Osma, datado en 1086, que reproduce un Mapamundi no que a figura de Santiago é a de maior en tamaño, dentro das representacións propias da cristiandade, sinal inequívoca dun espírito pro-xacobeo e de que ao xacobeismo  debe outorgárselle unha antigüidade anterior ao século XII. A tradición fala así mesmo de significativas peregrinacións a Santiago, entre elas a de Carlomagno, realizadas nos séculos IX e X.

Antonio Gamoneda

E xunto á tese de que o Camiño foi tal antes da súa institucionalización  no século XII. Gamoneda fai asemade unha consideración estética. Na súa estima o Románico non é a única modalidade artística representativa do Camiño. Son igualmente xacobeos o Ramirense e o Mozárabe, moi presentes na arquitectura do Camiño, tanto en España como noutros países europeos.

É sen dúbida atractiva e o mesmo tempo arriscada esta óptica anticipatoria coa que Gamoneda coida que debe de ser contemplado o xacobeismo, as peregrinacións e o propio Camiño. Con todo as consideracións e interrogantes que Gamoneda expón dunha forma sinxela, poden ser unha lectura de interese non só para os expertos e estudosos do feito xacobeo, senón tamén para un público moito máis amplo que queira informarse dun feito cultural con tantas dimensións como o Camiño de Santiago.

Exitoso precedente. A primeira novela humanista en inglés.

 Oroonoko

Aphra Behn

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 100 páxinas.

 

Aphra Behn (1640-1689), malia ser a primeira inglesa que se dedicou profesionalmente á escritura de novelas e pezas teatrais, foi, como tantas outras mulleres, ignorada pola sociedade patriarcal e a súa obra ficou durante séculos no territorio da invisibilidade, porque chocaba  desde o mesmo feito de escribir que estaba considerado como una actividade pública, cos postulados sexistas do seu tempo. Porén, A. Behn foi unha dramaturga bestseller e a súa novela Oroonoko, sobre todo logo da súa versión teatral, un éxito de público.

Boceto dun retrato de Aphra Behn

A súa versión a un galego xenuíno   narra a dramática aventura cuxa cerna é  a tráxica relación entre un príncipe negro feito escravo e unha escrava igualmente africana no contexto do colonialismo. Aínda que a autora non foi propiamente abolicionista, a súa trama  de forma lineal  e con maneiras de narrar non moi afastadas da modernidade, perfila de tal xeito a figura do protagonista que o converte en prototipo do bo salvaxe, e racha coa idea que ata entón se tiña en Europa dos pobos non civilizados, á vez que amosa o “salvaxismo” da escravitude. Oroonoko foi, xa que logo, considerada como a primeira novela humanista inglesa e un precedente da literatura que baixo esta temática se escribiu en Europa no século XVIII.

(Texto publicado o día 25 de outubro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Para espertar conciencias

Delito de silencio

Federico Mayor Zaragoza

Tradución de Begoña Combo Castro

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 71 páxinas.

 

Apoloxía dos ociosos

Robert L. Stevenson

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 48 páxinas.

 

Segue medrando a colección “Musa pedestris” da Editorial Trifolium. Desta volta coa publicación de dous breves ensaios: Delito de silencio, escrito polo ex Director Xeral da UNESCO, Federico Mayor Zaragoza, e Apoloxía dos ociosos do novelista, ensaísta e poeta escocés. Robert Louis Stevenson (1850-1894). Verten ao galego ambos os dous ensaios, directamente do castelán e do inglés, Begoña Combo Castro e Mª Fe González Fernámdez.

O texto de Mayor Zaragoza cómpre situalo no contexto das publicacións e movementos de concienciación e indignación que fixo abrollar Stéphabe Hessel. Unha chamada á implicación, á reconstitución democrática, para alén dos sistemas democráticos formais, que nos converta de súbditos en cidadáns, que nos impulse a inventar un mañá acorde coa igual dignidade de todos os seres humanos (páxina 11). Chegou o momento de pór en práctica todo iso fronte ao “gran dominio” (económico, enerxético, militar, mediatico) do mercado, dos grupos “plutocráticos”, das institucións públicas como o Fondo Monetario Internacional, o Banco Mundial e outras privadas:as axencias de cualificación de dubidosa imparcialidade que están a actuar de forma interesada e a prol dos mesmos que orixinaron a actual crise, impoñendo a súa ditadura económica e ditándolles aos Parlamentos como e cando suprimir os dereitos humanos e sociais da cidadanía, como atinadamente comenta a nota introdutoria  do editor.

Con todo, o breve ensaio de Mayor Zaragoza deixa aberta a porta da esperanza para arranxar este mundo, confiando na “incontíbel marea do ciberespazo” que amplía a capacidade democrática e fai que o tempo da resignación e do silencio conclúan de vez. Unha chamada pois, clara e ardida, para berrar basta a un sistema que desembocou na actual crise e que nos chega non dun “aloucado”  e inexperto líder revolucionario, senón en palabras reflexivas, aínda que enérxicas dun home á vez sabio e libre.

O editor galego de  Apoloxía dos ociosos presenta este breve opúsculo como un canto á vida. E a fe que tal é o texto de Robert L. Stevenson: unha apoloxía da arte de vivir e de ser felices, acubillando  a nosa existencia baixo o paraugas da ociosidade  Os dicionarios, tamén o da Real Academia Galega, definen a palabra ociosidade remitindo por unha relación de afinidade semántica á galbana, á nugalla, á preguiza ou á vagancia. Mais abonda con ler as poucas páxinas de Robert L. Stevenson para nos decatar de que a ociosidade “non consiste en non facer nada, senón en facer moitas cousas non recoñecidas nos dogmáticos formularios da clase dirixente”.

Stevenson presenta o seu breve texto á xeito dunha apoloxía, argumentando en contra da dilixencia. Pero faino non con argumentos lóxicos, senón repasando a vida dos obsesos do traballo ou a daqueles que se  consagran aos libros con dilixencia: son ríxidos diante das provocacións do azar, carentes de curiosidade, sen diversión na mente, pésimos conversadores, maleducados e pateticamente estúpidos ata o final.

Finalmente Stevenson agasállanos con seu gran teorema para vivir  a vida: se unha persoa non pode ser feliz sen estar ociosa, ociosa ten que permanecer. Un concepto revolucionario, recoñece o ensaísta, mais moi apropiado para a época na que este apólogo foi escrito: finais do século XIX cunha industrialización que escravizaba a clase obreira. Lexible asemade nos nosos días nos que os patriarcas financeiros, disfrazados algúns de políticos, dinos  que os españois temos que traballar máis horas ou empezan a suxerirnos que o modelo de traballo dos chinos é o acaído  para saírmos da crise ou cando Carla Bruni teme pola vida do seu home, Sarkozy, de tanto que traballa! A prosa, estilisticamente axustada de Stevenson e a c claridade dalgúns dos seus argumentos poden ser unha boa guía para escoller o papel que queremos desempeñar na vida.

Robert L. Stevenson, por Sargent

As andanzas en España de Laurie Lee

Cando partín unha mañá de verán

Laurie Lee

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium

Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 228 páxinas.

 

Traducido do inglés por Mª Fe González Fernández, Editorial Trifolium sacou do prelo hai unhas semanas Cando partín unha mañá de verán do escritor inglés Laurie Lee ( Glouscesterhire, 1914-1997). O libro forma parte da colección “Fume de Leña” que lle ofrece ao lector galego relatos de viaxes. A literatura de viaxes, en cuxos inicios é posible que figuren as bitácoras dos conquistadores e expedicionarios (As crónicas das viaxes de Marco Polo, as dos conquistadores europeos por terras americanas), caracterízase por presentar a ollada do escritor que acostuma actuar como personaxe principal dunha experiencia de descuberta ou turismo dun ou de varios lugares do planeta. Na literatura de viaxes o lector atopa sobre todo informacións sobre os sentimentos, impresións e experiencias vividas polos viaxeiros. Experiencias reais, pero, por veces froito da imaxinación.

O orixinal inglés da bitácora viaxeira por España de Laurie Lee foi seleccionada no ano 2009 polo xornal inglés Daily Telegraph como o segundo mellor libro de viaxes de todos os tempos. Laurie Lee, poeta e dramaturgo inglés, aos dezanove anos abandonou o fogar familiar e marchou andando ata Londres, onde aceptou un traballo de albanel para gañarse a vida. Pero en 1934, movido polo desexo de aventuras, deixou o seu traballo e viaxou a España, percorrendo a pé o noso país durante doce meses, subsistindo grazas ao que gañaba tocando o violín, como músico ambulante. Cando estourou a Guerra Civil, foi recollido por un barco inglés. Anos máis tarde, Laurie Lee escribiría un relato das súas andanzas por España, ateigado de agudeza, colorido e grandes doses de realismo.

O periplo español do mozo inglés dá comezo en Vigo, onde escoita “os primeiros sons amortecidos de España: o ladrido dun can, os espasmos afogados dun burro, o canto delgado e agudo dun galo” (páxina 51). Tamén o reciben na noite galega ao relente os ataques dos lobos galegos e, sobre todo, un país por recorrer do que nada sabía.

Laurie Lee

Laurie Lee recorre España con fame e sede, fatiga e descanso, por camiños e rúas nos que os curas e as mulleres se persignaban ao velo pasar, nunha ruta que o leva por Zamora, Toro, Valladolid, Segovia, Madrid, Toledo, Andalucía(Cádiz, Sevilla, Málaga, Almuñecar).

O relato de Laurie Lee é un lúcido testemuño dun país, daquela pertencente ao terceiro mundo, moi diferente da súa Inglaterra natal. O lector percibirá decontado o contraste entre a luminosidade e brancura da paisaxe española e as condicións nas que viven os seus habitantes:unha vida agre, que se move entre a pobreza e a desolación. Laurie Lee desembarca en España subido nunha néboa romántica, pero o seu gusto vaise facendo cada vez máis amargo: nenos e mendigos durmindo nas gabias, cegos, eivados, enfermos, xordos, mudos, cidades silentes e cadradas como Valladolid, “dura como as súas sílabas”.

Un fresco, xa que logo, moi realista dun país ao que chega acollido pola ferocidade do sol e do que lisca entre a cruel luminaria do terror dunha guerra.

Os engados do mercado e da globalización

O Mercado e a Globalización

José Luis Sampedro

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2011, 90 páxinas.

 

Máis unha vez, Editorial Trifolium, nesa colección “Musa pedestris” na que lles dá acollida a breves, mais relevantes galanos do pensamento da modernidade, agasállanos coa edición dun breve opúsculo de José Luis Sampedro, O Mercado e a Globalización. Mª Fe González Fernández achega unha tradución ao galego correcta e exenta deses erros lingüísticos que inzan con frecuencia outros textos. O libriño de Sampedro é un ensaio non só moi actual na presente conxuntura para permitirnos entender algunhas das raíces conceptuais dos movementos a prol da democracia real, senón tamén, esclarecedor de ideas e conceptos desa filosofía do mercado, a súa estrutura e evolución recente, que leva o nome de globalización.

José Luis Sampedro, cuxa categoría intelectual como economista, narrador, humanista… é indubidable, escribe estas páxinas para desenganar da liberdade do mercado ás persoas de boa fe. E faino cun sutil manexo da linguaxe, que ofrece ademais claridade e sinxeleza, sen renunciar, porén, á densidade e á intensidade do texto. É moi importante entender esa linguaxe, eses termos, as ideoloxías que agochan a estrutura complexa do mercado e da globalización, porque canto máis medra o desencanto, o desinterese político e a crise global que nos azouta, máis engorda a nómina dos políticos que nos presentan o mercado libre e a globalización económica como un ben indispensable e irrenunciable para a humanidade.

Os pensamentos e as teses de Sampedro significan, porén, e malia a brevidade do texto, un dos mellores e máis luminosos exercicios de crítica ao vulgar e mentirán sistema político e económico no que somos gobernados.

No opúsculo, José Luis Sampedro, despois de expoñer as teses opostas dos Foros de Nova York e do Foro Social de Porto Alegre, dedica unha primeira parte a analizar o mercado e a súa evolución  e outra segunda na que explica a globalización. Sampedro acércanos aos funcionamento do chamado mercado “libre”, baseado na oferta e na demanda, segundo as teorías liberais clásicas, así como as neoliberais de máis actualidade. A doutrina smithiana da “man invisible” como misterioso axente regulador dos mercados, que desemboca  nunha das manipulacións máis frecuentes dos nosos días é a equiparación terminolóxica entre liberalismo político (cada persoa encarna un voto) e liberalismo económico (o voto corresponde a cada unidade monetaria e non a cada cidadán).

José Luis Sampedro

A razón racionalizadora neoliberal de aspiracións prometeicas considera a globalización como a mellor forma de mercado, por mor da grande facilidade de comunicacións que existe no mundo e os constantes avances tecnolóxicos. Sampedro concede que o termo globalización é certamente moderno e moi atractivo, ao suxerir algo global, común a todos. Unha humanidade solidaria. Mais desgraciadamente non é a solidariedade a actitude predominante por parte dos globalizadores: “..na barca do globo non se eleva máis que unha minoría de globalizadores, mentres que en terra fican os millóns de globalizados que dependen deles” (páxina 61). Esta abismal desigualdade confirma que a globalización económica é totalmente antidemocrática. A conclusión que necesariamente se tira de todo isto, é que outro mundo é posible e esoutro mundo é ademais seguro.

A mellor carta de garantía da racionalidade e do acerto deste libriño é o feito de estar considerado como o “libro pésimo” por revistas ultraliberais, como La ilustración liberal que agasalla ademais a Sampedro e as súas teses con cualificativos como “fatal reducionismo”, “torpe ignorancia, “unívoco discurso” que anda á procura dunha orde mundial de goberno único, de coacción e do pensamento único, no ronsel do máis puro e descarnado nazismos: Ein Volk, ein Reich, ein Führer. As desvantaxes do ensaio de Sampedro, poucas pero desafiuzadoras: infelizmente todo o que o autor afirma é verdade.

A ateoloxía de Bertrand Russell

Por que non son cristián

Bertrand Russell

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás – Oleiros 2011, 67 páxinas.

 

Un minilibro de Editorial Trifolium, editado dentro da súa colección “Musa pedestris”, permítenos gorentar en galego dun inapreciable galano, froito do enxeño dun pensador de primeira liña, unha icona do racionalismo para moitas  xeracións. Seguramente o filósofo máis influinte do século XX, ao menos nos países de fala inglesa. Trátase da tradución  que Mª Fe González Fernández fai de Why I am not Christian, o texto dunha conferencia que Bertrand Russell impartiu en marzo de 1927 en Battersea e que fai que debamos considerar a Russell como un dos grandes agnósticos ou ateólogos da modernidade. Penso que son máis apropiados estes apelativos que o de herexe en moral e relixión, empregado polo compilador dos seus escritos en temas relixiosos, Paul Edwards. O mesmo pensador, aínda que coidaba que a relixión era pouco máis que unha superstición, en 1949 amosaba nun discurso as dificultades verbo de chamarse a si mesmo ateo ou agnóstico. Diante dunha audiencia filosófica, comenta, tería a obriga de describirme como agnóstico, mais fronte á xente común da rúa tería que dicir que son ateo, “porque cando digo que non podo probar que non existe Deus, debería igualmente agregar que non podo probar que non existen os deuses homéricos (Collected Papers, vol.11, páxina 91).

No panfleto no que se distribuíu o discurso de Russell, para algúns analistas un exemplo do “estragador do poder da fría lóxica”, discútese  a validez de diferentes argumentos a favor da existencia de Deus. O da causa primeira, un argumento moi antigo, con precedentes en Aristóteles e Avicena entre outros, pero formulado como tal por Tomé de Aquino, é para Russell unha falacia; o da lei natural, favorito de Newton, ao que desbota porque para a ciencia actual non existen leis naturais, senón simples medidas estatísticas que xorden  do azar. A idea, por outro lado, de que as leis naturais implican un lexislador débese á confusión entre leis naturais e leis humanas. O argumento do plan descualifícase  con tan só acudir a parodia da que falaba Voltaire: o nariz deseñouse para soster os lentes! De xeito semellante rexeita Russell os argumentos morais, nomeadamente o que se presenta na formulación kantiana, e o argumento do remedio das inxustizas. Con todo, neste discurso, Russell pasa por alto o argumento ontolóxico que lle semellaba coherente nos seus anos de estudante.

Debido a que o panfleto comeza cunha discriminación dos elementos esenciais e diferenciais  do cristianismo, e un deles é a crenza en Cristo como ser divino ou, ao menos, como o mellor e o máis sabio dos seres humanos, Russell efectúa así mesmo unha lectura, baseada na hermenéutica da razón, dos evanxeos e conclúe  que certas máximas ou preceptos de Cristo nin son novidosos, nin semellan proceder dunha persoa moi sabia, Ademais, algúns deles, como o anuncio da súa segunda vinda, non se cumpriron. Cristo, por outra banda, non pode ser o mellor e o máis sabio dos homes posto que cría no inferno.Unha persoa profundamente humana non pode crer nun castigo eterno. Asemade, a figura de Cristo que describen os evanxeos, é a dun ser reiteradamente vingativo e cruel. A súa doutrina sobre o castigo por ter pecado é cruel e ademais trouxo a crueldade ao mundo ao longo dos séculos.

Bertrand Russell

A conclusión que tira Russell, é que a xente acepta a relixión non en base a argumentos, senón por factores emocionais. “A xente non cre en Deus debido a argumentos intelectuais, senón porque se lles ensinou a facelo dende a súa máis tenra infancia” (páxinas 38 -39).

Rexistro unha conclusión de Russell que non se axusta de todo á verdade. O pensador acusa a Igrexa católica de ter declarado como dogma que a existencia de Deus pode probarse mediante a razón sen axuda. É certo que o Concilio Vaticano I anatematizou, xustamente contra os librepensadores,  a todos aqueles que defendesen que Deus non pode ser coñecido con certeza coa luz da razón mediante as cousas que foron feitas. Porén, o mesmo Concilio afirmou que a revelación divina resulta moralmente necesaria no estado actual da natureza caída do home. O tema pois da existencia de Deus é algo que pertence ao campo da fe e non ao da razón. Polo demais, este pequeno texto amosa a clarividencia dun eximio intelectual, a súa fina ironía, a intelixencia dun home cuxa linguaxe é facilmente comprensible, pero que non se arreda de afirmar, por exemplo, que canto máis intensa foi a relixión en calquera período e máis profunda a crenza dogmática, maior ten sido a crueldade e peores as circunstancias.

Cartas de amor intransitivo

Benquerido Diego, abrázate Quiela

Elena Poniatowska

Tradución: María Fe González Fernández

Editorial Trifolium, A Coruña 2010, 67 páxinas.

 

   A escritora mexicana Elena Poniatowska, que ten acadado algúns dos máis importantes premios das literaturas latinoamericanas ( o Alfaguara de Novela, o Rómulo Gallegos e recentemente o Premio Biblioteca Breve ), acostuma escribir a partir de feitos e circunstancias reais, dos que tira os temas para as súas fabulacións. Elena Poniatowka, en efecto, tenlles dado voz nas páxinas das súas obras aos sen voz no seu pais, como tal a Josefina Bórquez, na ficción Jesusa Palancares de Hasta no verte Jesús mío (1969), unha lavandeira e medium que participa na revolución mexicana e que lle permitiu á escritora coñecer a verdadeira pobreza do México real. Mais a xornalista, dramaturga e narradora tamén lles presta a súa voz a outras mulleres non mexicanas ás que admira. Unha desas mulleres foi Angelina Petrovna Belova, máis coñecida como Angelina Beloff, exiliada rusa en Francia, pintora e parella durante dez anos do muralista mexicano Diego Rivera.

Na existencia do pintor, Angelina Beloff ocupou sempre un espazo minúsculo. Ela, non obstante, foi a súa primeira muller e con ela tivo un fillo en 1916 que finaría un ano despois. A súa vida ao carón do artista, e nomeadamente despois do regreso de este ao seu pais, foi moi amarga e dolorosa naquel París frío, gris e pobre da posguerra. O mesmo Diego chega a confesar: “Angelina deume todo o que unha muller lle pode brindar a un home. Pola contra, ela de min recibiu toda a miseria que un home lle pode infrinxir a unha muller”. Diego Rivera marcha de París en 1921 e Angelina escríbelle cartas que nunca obterán resposta.

Elena Poniatowca recrea o ficticio epistolario que ten  a súa orixe en Angelina. Un epistolario esteado en restos de escritura histórica. A dimensión temporal da comunicación, se así se pode chamar, vai desde o 19 de outubro de 1921 ao 22 de xullo de 1922. Dez meses sen ter noticias de Diego. Nin unha soa liña. Só remesas de diñeiro. Intercambio de palabras de amor por moedas, feito que contradí a simetría dos suxeitos emisor e receptor. Na única carta verdadeira escrita por Angelina, a do 22 de xullo, tomada por Poniatowka da biografía que do muralista escribiu B. Wolfe, a pintora rusa dille que preferiría unha soa liña aos cartos, pero sobre todo preferiría  o seu amor.

Angelina Beloff, retrato de Diego Rivera

Trátase, xa que logo, dun caso patente de amor non correspondido, de amor intransitivo. Quiela atópase aloxada na carencia: do fillo, de calor, de diñeiro, do amante. A súa voz melancólica convértese na escrita de Elena Poniatowka nunha parodia do sufrimento a través da pasividade e mesmo dese renderlle un culto case que fetichista aos papeis e pinceis do pintor (“… benquerido Diego, os teus pinceis érgense no vaso, moi limpos como a ti che gusta. Atesouro ata o máis mínimo papel no que esbozaches unha liña” , páxina 13).

Ao longo da correspondencia recreada en forma de ficción, o abalo afectivo amosa un carácter cambiante. Hai, porén, un denominador común que atravesa estas cartas: a lembranza nostálxica e doente e a imaxe idealizada do amado ausente, do que nunca recibe respostas, mais ao que incluso lle pide permiso e perdón por telo substituído pola pintura, por crear un espazo propio que ocupe o do outro. Desde as primeiras liñas, Quiela amósase como una muller alienada, ocupa o lugar da non – existencia fronte á evocación da figura xigantesca de Rivera que alimenta a sociedade patriarcal mexicana. Diego Rivera encarna  o modelo do artista revolucionario, o macho mestizo de sexualidade desbordante, que esixe mulleres “mexicanas” de perfís exóticos ( Frida Kahlo, Lupe Marín ). Fronte a elas, a “doce” e “esvaída” Angelina é a estranxeira, vencellada a un período gris da pintura de Rivera na “escura” e bárbara Europa. Así pois, na recreación da súa personalidade, esteada na biografía do personaxe histórico, Quiela,  a lánguida muller azul, tal como a pintou Rivera, identifícase cos trazos atribuídos ao perpetuo estereotipo feminino: submisión, dozura, dependencia, impotencia, melancolía, bondade, entrega absoluta. Non é de estrañar, en consecuencia, que o libro fora atacado pola crítica feminista.

O desenlace desta novela – epistolario fragmentaria é certamente cruel. Sabemos, grazas á Nota final, que Angelina viaxou á terra que tanto arelaba. Pero alí non buscou o muralista e cando se cruzou con el nun teatro, Diego Rivera pasou ao seu lado sen a recoñecer. O amor incomprendido aguilloaría os últimos días da pintora. A súa dor obsesiva, a súa melancolía, as súas nostalxias foron recreadas con man mestra e un estilo de grande calidade poética, fuxindo, porén, do lirismo gratuíto, por unha das principais escritoras mexicanas, nesta ficción que demanda ser lida como verdade.