Ulises fala galego

 

Ulises

James Joyce

Tradución de Eva Almazán, María Alonso Seisdedos

Xavier Queipo e Antón Vialle

Introdución de Víctor Freixanes

Editorial Galaxia, Vigo, 2013, 1001 páxinas.

 

   En 1926, catro anos despois da súa edición orixinal en lingua inglesa, Ramón Otero Pedrayo traducía ao galego e publicaba na revista Nós algúns fragmentos da novela Ulises de James Joyce, introducindo por primeira vez nunha lingua peninsular textos dunha das obras que están na cumieira da narrativa contemporánea. Mais o Ulises, a que é para moitos escritores e críticos a mellor novela en lingua inglesa do século XX, seguía sen ter unha versión íntegra na lingua de noso. Ata arestora. Porque un equipo de catro persoas con perfís complementarios acaba de traducir para Editorial Galaxia este “opus magnum” da literatura universal. Xa que logo, desde hoxe Leopold Bloom, Stephen Dedalus e Molly Bloom falan galego. E todos nós podemos gorentar na lingua propia ese 16 de xuño de 1904 no que os tres personaxes arquetípicos percorren Dublín, invertendo e subvertendo de xeito antiheroico os temas típicos homéricos.

   No trazado de Ulises, ese libro que nunha primeira ollada semella caótico e desestruturado, do que o seu mesmo autor confesaba que introducira no texto tantos enigmas e quebracabezas que os críticos estarían ocupados durante séculos discutindo sobre o mesmo, cómpre salientar, por riba de todo, a consagración do que o mesmo Joyce chamou “parole intérieure”, o monólogo interior,  a expresión do pensamento de cada personaxe, como se fose gravado en directo. Engádase a todo isto o simbolismo épico; a atmosfera naturalista coa que o autor retrata a capital irlandesa; a habelencia coa que fai xurdir fermosura desde as tebras da sordidez; o papel protagónico da linguaxe neutral que fai posible que internamente poidamos convivir con seres mediocres que reflicten acaidamente a natureza indixente da condición humana.

   De certo, neste libro recoñecémonos todos como pobres seres, sempre parlantes por dentro  ou por fóra, aínda que inseridos, non no noxo e na angustia, senón na compaixón da linguaxe e na música da fermosura. A publicación na lingua de noso deste clásico moderno contribúe a que o sistema literario galego poida considerase culturalmente normalizado. As grandes obras da literatura universal deben formar parte do noso patrimonio cultural. Como un dos grandes mananciais de reserva, o Ulises de Joyce estará desde agora ao noso dispor en intres de penuria ou fartura.

 (Este texto foi publicado o día 26 de decembro de 2013, no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, pinchar aquí)

“O libro negro”, a arañeira literaria de Orhan Pamuk

O libro negro

Orhan Pamuk

Tradución de María Alonso Seisdedos e Bartug Aykam

Editiorial Galaxia, Vigo, 211, 577 páxinas.

 

Cando no ano 2006 o escritor turco Orhan Pamuk foi galardoado co Premio Nobel de Literatura, a Academia Sueca baseou a concesión do galardón en dous motivos: Pamuk atopara novos símbolos para reflectir o choque e os vencellos entre as culturas, e ademais soubera amosar a alma melancólica da súa cidade natal, Istambul. Pamuk en efecto está considerado como o grande esculcador das pegadas de Oriente en Occidente e viceversa, a ponte, desde o eido da literatura, entre dúas culturas.

Todo isto e a calidade literaria intrínseca do seu corpus narrativo motivan que as obras de Pamuk vexan a luz en galego, editadas na colección “Biblioteca Compostela” de Galaxia. A última, polo de agora, é O libro negro, unha novela do ano 1990, aínda que a edición galega semella vertida dunha reedición do ano 1994.

O libro negro, outra novela do escritor ambientada en Istambul, fixo medrar a popularidade de Orhan Pamuk en todo o mundo e converteuno nun escritor á vez experimental e popular, capaz de escribir sobre o presente e o pasado coa mesma intensidade. O libro negro é un texto que agocha tal riqueza e cobiza literarias que iso mesmo o converte nunha novela complexa. O pretexto argumental é extremadamente convencional: a busca da esposa desaparecida. Non falta, xa que logo, quen a teña rexistrado como novela negra. Con efecto, Orhan Pamuk, parodiando unha intriga policial, envólvenos nun xogo de espellismos  no que os personaxes desdobran a súa personalidade para volvérense ir, arrolados por un mundo de fábulas e de microhistorias, abeiradas entre a realidade e os mundos imaxinarios. A silueta do absurdo e do contrasentido circula pola novela, pero esconde razóns ocultas.

Nunha excesiva redución argumental podería afirmarse que a temática desta novela é a cuestión transcendental da identidade: dous homes seméllanse tanto que acaban intercambiándose entre si. Porén, a rica complexidade do texto de Pamuk vai moito máis alá desta procura dunha imposible identidade, procura iluminada pola introdución  de referencias históricas ao misticismo sufí. O libro negro é unha arañeira literaria, unha armazón de historias e de verdades que nos constrúen  como habitantes dunha cidade tan colorista, heteroxénea e labiríntica como Istambul. Unha incursión nun universo cabalístico, nun mundo de misticismo e de maxia, no que todo fica relacionado e cuxo agochado significado é preciso desentrañar.

Orhan Pamuk

Unha novela, pois, con millóns de fiestras, como quería Henry James ou na que se opta polas infinitas historias infinitamente ramificadas, como prognosticara Borges. Atopa así o lector esa arañeira literaria construída de pretérito e de presente, cos tixolos do pasado da nación turca, cos soños incumpridos, cos pesadelos, pero tamén con algo máis tanxible: as rúas, os edificios, os barrios, as tendas, as fiestras iluminadas, as noites da cidade dese Istambul intensamente evocado. Endalí que O libro negro sexa tamén outra novela de Istambul.

Texto, xa que logo, construído cun claro propósito metaficcional, con estrutura arborescente, copiosa itertextualidade coa literatura e a cultura islámicas e no que Pamuk emprega o recurso do artigo xornalístico para se dotar dunha dobre voz narrativa: unha que fala con sensibilidade oriental e outra coa occidental -como as que acubilla a cidade que o viu nacer-, que rachan coa linealidade dun texto polo que circulan personaxes que, sen chegar a ser planos, teñen pouca entidade. Están na novela porque alguén ten que lle dar pulo a acción, pero semellan atenazados, espetados como efixies na peaña. E unha arquitectura narrativa que amalgama diversos xéneros e artella unha manchea de elementos que van desde a intriga amorosa ata o tema do dobre, que enriquecen un texto no que unha polifonía de voces antagónicas fan posible que podamos explicar a realidade e os feitos desde distintas perspectivas.