A LOITA DAS DE ABAIXO

O xardineiro dos ingleses
Marcos Calveiro
Editorial Galaxia, Vigo, 2017, 440 páxinas.

Marcos Calveiro que, como narrador para adultos nos tiña acostumado con novelas da chamada narrativa histórica, en O xardineiro dos ingleses cambia de rexistro e achégalle ao lectorado galego unha novela social e política na que homenaxea á xente do común, nomeadamente a elas, ás lavandeiras de Vilagarcía, e a súa loita, a loita dos e das de abaixo. Nunha novela na que desenvolve varias tramas, o autor a través dun documentado percorrido pola localidade rende homenaxe á vila que o viu nacer, recuperando en clave ficcional boa parte da súa historia ao longo da primeira metade do pasado século. Constrúe así un inmenso friso literario, unha novela polifónica e coral que recrea con fina textura os fíos vitais de personaxes singulares que se distinguiron pola súa inhumana crueldade, e outros, os do común, as vítimas inmoladas ou esquecidas.
Alternando pasado e presente, a novela comeza cando o narrador Modesto Filgueira profana un cemiterio en Rubiáns, o Cemiterio Naval Inglés. Nese camposanto atopa unha tumba anónima, a número 1. Ese achado será o detonante da novela. Desentrañar o misterio dese sartego e recuperar as vidas de Delia Cores e do seu fillo Edelmiro, o coidador do camposanto durante moitas décadas. O narrador faino manexando varias tramas nas que presenta a chegada das armadas inglesa e alemá á Arousa Bay pouco antes da Gran Guerra; a relación dos mariñeiros, un inglés e outro alemán, con Delia Cores, unha moza da contorna, as leas e tirapuxas dos servizos de espionaxe das dúas potencias, o nacemento de Edelmiro, froito da paixón amorosa de Delia e o mariñeiro inglés.

Marcos Calveiro

Finalmente dúas longas secuencias na que a trama se focaliza “no tempo dos vencidos”: na infamia e barbarie fascista, na morte que estragou Vilagarcía, cegándose nos más humildes, nos de abaixo. Entremedias, múltiples referencias a personaxes históricos que viviran ou estiveran en Vilagarcia, entre eles, Lorca e La Barraca, que converten esta peza de Marcos Calveiro na novela de Vilagarcía.
Mais sobre todo a novela destapa non só a barbarie falanxista que se fixo dona da vila, senón moitos episodios de altruísmo, camaradería, aldraxes e vinganzas dos que son actantes os más humildes, a Vilagarcía doente. Elas e les son os verdadeiros protagonistas da vida da vila e do romance de Marcos Calveiro. Sobre eles, a Vilagarcía dos acomodados e das madamas, as dos fachendosos falanxistas donos de vidas e corpos. O autor recupera desde a ficción, sobre todo a historia deses perdedores, e ficcionaliza o feito da súa vinganza inexorable porque non había outra forma de facer xustiza. É entón cando o estilo dunha prosa coidada mais sinxela estoura en brincos épicos que nos achegan á epopea das lavandeiras do río Con, mulleres insignificantes, afoutas na súa desgraza. Xa que logo, unha nova novela do martiroloxio galego, publicada abondos anos despois da aprobación da lei da Memoria Historica, sen que se teña feito xustiza. Son a literatura e a historia as que cumpren con esa tarefa.

(Texto publicado no suplemento ProTexta da revista Tempos Novos, en marzo de 2018)

A “novela” de Domingo Fontán

Fontán de Marcos CalveiroFontán
Marcos Calveiro
Editorial Galaxia, Vigo, 2015, 243 páxinas

Con Fontán, a súa última novela, súmase Marcos Calveiro á tendencia da narrativa contemporánea de converter a persoas reais en personaxes de ficción. Nos últimos tempos, os escritores e en xeral os intelectuais, interesan cada vez máis aos narradores. Nas dúas últimas décadas, tense producido unha gran floración de novelas nas que o protagonista é un escritor ou un personaxe con intereses intelectuais, convertidos así en “dramatis personae”. O fenómeno non é estraño á literatura galega, nin sequera á narrativa de Marcos Calveiro, nomeadamente na súa primeira novela para adultos, Festina lente (2008), un percorrido pola vida do encadernador Ambrosio Cavaleiro, no marco da Compostela dos séculos XVI e XVII, a época dos primeiros textos impresos en galego. Tamén a súa segunda novela, Settecento, partilla trazos da chamada novela histórica, con Antonio Vivaldi como personaxe referencial, no fresco dunha Venecia, á vez teatro e espazo de intriga.
Neste contexto no que se suturan realidade e ficción, nace Fontán, novela gañadora da IX edición do Premio de Narrativa Breve Repsol. Fontán é unha recreación ficcional dos avatares vitais do xeógrafo e matemático Domingo Fontán, unha figura histórica dos séculos XVIII e XIX, autor dun labor moi relevante, sobre todo no eido científico como matemático e topógrafo, autor do primeiro mapa topográfico de Galicia realizado con bases e criterios científicos, mais relativamente esquecido. Retrato pois e recuperación dun científico liberal, cuxo labor foi fundamental para a cultura de noso, no seu tempo e nos séculos posteriores.
Desde a ficción, recrea Marcos Calveiro o nacemento e a infancia de Mingos Fontán, na aldea de Portas do Conde; as experiencias como estudante bacharel en Compostela no Colexio de San Xerome; o maxisterio do catedrático Xosé Rodríguez, partidario da ciencia con praxe e que lle amosa os vimbios para medir o mundo; a interrupción dos estudos debido á invasión napoleónica; o acceso ás cátedras universitarias; o labor docente como profesor de Matemáticas Sublimes; as envexas e denuncias de compañeiros; o nomeamento como celador da Universidade, co encargo de vixiar o comportamento e a vestimenta do licencioso alumnado compostelán. E sobre todo, a aposta polo emprego dun método científico, baseado na experimentación para trazar un mapa que reflicta a verdadeira Galicia. A triangulación xeodésica de Galicia para levantar a súa Carta xeométrica, percorrendo durante dezasete anos centos de leguas e ascendendo outeiros. Un traballo inxente, entre incontables atrancos, que lle impide facerse cargo da súa familia. Por riba da mesma, estivo o seu afán de medir o mundo para comprendelo. E ese mundo, o Mundiño, é Galicia. En fin, as dificultades para a impresión da Carta; o seu labor como deputado en Cortes no fragor da loita política combatendo o absolutismo, ou a participación na creación da primeira fábrica de papel en Galicia construída en Lousame, e no deseño da primeira liña férrea Cornes – Carril, ata que ten lugar o seu pasamento no ano 1866 en Santa María dos Baños de Cuntis.
Marcos Calveiro, mesturando ficción e abondosa documentación histórica, recrea, como xa sinalei, a vida e boa parte da obra de Domingo Fontán, retratando con habelencia a súa personalidade e o seu extraordinario labor, tomando como guía a ciencia, a razón e o traballo experimental, verdadeiros alicerces do método científico.

 

Marcos Calveiro

Marcos Calveiro

Na arquitectura da novela, atopamos capítulos moi curtos que reconstrúen, nunha visión xeral e quizais un pouco superficial, os principais socalcos da vida e da obra de Fontán. Secuencias digresivas que pretende reproducir o pensamento e os ensimesmamentos do personaxe. E escenas que se desenvolven fóra do percorrido vital de Domingo Fontán, sobre todo en Francia e Inglaterra, e que reflicten os coñecementos científicos daqueles anos e que, dalgún xeito, contextualizan a propia obra científica de Fontán como adiantado ao seu tempo, ao tempo que especialmente se vivía en España.
Desde a Fundación Domingo Fontán tense censurado a falta de rigor histórico de Marcos Calveiro, nomeadamente na elaboración do perfil e da personalidade de Domingo Fontán e da súa aventura intelectual e política. Crítica, ao meu entender, sen fundamento, xa que, malia que a novela tenta recrear o periplo vital dun personaxe histórico, faino desde a ficción. Como novelista -non biógrafo- ten toda a lexitimidade para inxectar ficción na realidade histórica. E cando se ficcionaliza un contexto ou personaxe histórico determinado, todo fica sometido ás leis da ficción. Xa que logo, en rigor, non existe ningunha novela histórica. A ficción, como marcador semántico, anula a historia, se ben é capaz de ilustrala de xeito fermoso.