Edicións Xerais: abondosa colleita para o remate do verán

Aínda que non é un feito illado, desexo salientar a abondosa e variada restra de publicacións que Edicións Xerais vén de poñer a disposición do lectorado galego neste remate do verán 2015. Un non pequeno monllo de libros de fasquía moi gorentosa e que han aledar a todos os públicos. Desde os máis pequenos cun título da colección “Sopa de letras” (Os Sabuxos divírtense no Museo Prohibido de Jaureguizar. Os que non son xa ten pequenos, cunha escolma de relatos de Manuel Rivas na colección “Fora de xogo” (Madona e outros contos de inverno) ata a narrativa para adultos (Muros de aire de An Alfaia e Interferencias, o esperado regreso á escrita de Manuel Seixas)
Tres libros da colección “Libros X” (Vento e chuvia. Mitoloxía da antiga Gallaecia de Manuel Gago, Viaxe por Galicia de George Borrow e Marcas. Signo, comunicación e consumo na era da simulación de Xavier Navaza) fan interesantes calas no ensaio e nos libros de viaxes. Tampouco falta unha mostra da lírica: un poemario de Manuel Rivas (A boca da terra) Non están todos os que son, senón os que recibín nestas datas. Na relación falta, por exemplo un estudo, sen dúbida moi interesante de Francisco Fernández Rei, Ramón Cabanillas e o mar de Arousa, publicado na colección Clásicos de Xerais.
Amoso nas liñas que seguen sinopses destas novidades editoriais, baseándome nas presentacións da casa editora. Sobre algúns deles volverei máis adiante cun comentario crítico persoal.

 

 
Os sabuxos divítense no Museo prohibidoOs Sabuxos divírtense no Museo Prohibido
Jaureguizar
Ilustracións de Matalobos
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 158 páxinas.

Nica é unha «detectivesa» que se dedica a resolver misterios no seu barrio coa axuda dos seus amigos, Os Sabuxos. O barrio no que vive é un barrio calquera, dunha cidade calquera, onde nunca pasa nada. Vaia, case nunca. Porque un día Nica atopa un lugar secreto cheo de aparellos estraños e marabillosos para facer maxia. Os catro sabuxos xogan e divírtense alí ata que descobren que quedaron atrapados dentro dun sitio que ninguén coñece: o Museo Prohibido.

 

 
Madona e outros contos de inverno de manuel RivasMadona e outros contos de inverno
Manuel Rivas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 101 páxinas.

Manuel Rivas reuniu neste libro oito dos seus contos que teñen o inverno e o Nadal como pano de fondo, tanto no presente como nas lembranzas dos personaxes. A tristeza da emigración, a experiencia límite do naufraxio, o amor que nos defende das adversidades, a resistencia durante o franquismo, a traizón que nos derrota, as consecuencias do tráfico de drogas, a ledicia de xogar un partido de fútbol, a integración das persoas diferentes e a conmoción da crise das vacas tolas artellan as tramas destes contos en que se abordan temas esenciais na literatura. Oito contos conmovedores nos cales Manuel Rivas dispuxo as pingas de humor e tenrura capaces de transformar o cotián na beleza da escrita literaria.

 

 
Muros de Aire de AnAlfaiaMuros de aire
An Alfaia
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 245 páxinas

Cora e Fidel manteñen unha relación afectiva chea de espazos grises e comparten a dirección dun gabinete sociolóxico. Reciben un encargo dunha institución académica que ten como obxectivo elaborar un estudo arredor dunha mostra de persoas unidas por un nexo común: o suicido con tendencias criminais. Fidel ocúpase dos asuntos administrativos; Cora do traballo de campo, e será a súa implicación emocional coas persoas entrevistadas o que fará remexer nela escuras lembranzas do seu pasado. Fuxindo dun ambiente opresor, e incapaz de desbotar do pensamento os testemuños inquietantes dos suicidas, Cora diríxese á cidade que a viu medrar buscando o acubillo de Remedios, a súa avoa, unha muller de personalidade castradora. Xaora, non atopará acougo, senón un mundo de falsidades agochadas no soto da súa infancia. Un mosaico de personaxes que actúan como monicreques guiados por un destino perverso que controla as súas vidas, erguendo entre eles herméticos muros de aire.

 

 
Interferencias de Manuel SeixasInterferencias
Manuel Seixas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 138 páxinas.

Ela, María, traballa como fisioterapeuta na residencia Miguel Hernández, un centro privado de persoas maiores. Preparada para rehabilitar outros corpos, cansos e mallados, espíritos esgotados polo paso do tempo, ela permanece soa, tamén por dentro, onde doe, onde as viaxes son tan longas, tan pesadas e interminábeis. El, Xosé, profesor de Historia nun centro de ensino secundario, tamén só, leva un tempo agardando, mentres agoniza cada tarde de xaneiro. Interferencias é a historia de María e Xosé, dous seres humanos que atravesan os camiños da vida como poden, persoas illadas, que se mergullan entre insospeitadas interferencias. Unha novela escrita nunha longa noite de pedra psicolóxica, que supón o agardado regreso á narrativa galega de Manuel Seixas, autor de A velocidade do frío, (Premio Xerais 1996) e Bailarina (1999), dúas novelas destacadas da fin do século XX.

 

 
Vento e chuvia de manuel gago REDUCIDOOOOOOOOVento e chuvia
Mitoloxía da antiga Gallaecia
Manuel Gago
Ilustracións de Manuel Cráneo
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 252 páxinas.

Nun territorio extenso, misterioso e brutal no que aínda hoxe vivimos, os deuses conviviron cos homes, beberon da súa cervexa, participaron das súas batallas, exiliáronse nos seus montes. Nas vellas aldeas, na noite dos castros, hai máis de dous mil anos, alí onde hoxe vemos mudas ruínas circulares e murallas derrubadas, contáronse historias fermosas transmitidas de xeración en xeración. Historias de deuses que viven, que nacen, choran, aman, sangran, viaxan de monte en bosque, e das illas ás costas; historias nas que non existen fronteiras entre o real e o fantástico, porque, coma no tempo de hoxe, o mundo dos homes é sobre todo imaxinación. Deuses e homes corren baixo a chuvia, e as súas palabras son levadas polo vento e as augas, que son a cerna de Galicia. Manuel Gago imaxina os soños, as lendas e os mitos da Idade do Ferro, como un reporteiro de viaxes que leva a súa gravadora ao interior destas cabanas castrexas. Un minucioso traballo de documentación histórica foi o paso previo para deixar voar a imaxinación e entrar nun universo cultural mítico, onde o vento e a chuvia nos traen versos, memorias e a recuperación de centos de nomes de persoas, cidades e seres míticos da Galicia previa á invasión romana, ata agora descoñecidos polo gran público. As ilustracións de Manel Cráneo recrean este mundo con formas poderosas que nos fan viaxar no tempo.

 

 
Viaxe por GaliciaViaxe por Galicia
George Borrow
Limiar, cronoloxía e tradución de Salvador García Bodaño
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 186 páxinas

«A viaxe por Galicia» constitúe unha parte do libro The Bible in Spain, escrito por George Borrow, aventureiro inglés que vendía biblias polos camiños do mundo. Publicado na Inglaterra de 1842, o libro alcanzou un impresionante éxito, esgotándose sete edicións nun ano. Nel relátanse as experiencias viaxeiras do seu autor pola España de 1837. Malia a súa antigüidade, a lectura deste libro sorprenderá o lector a través dunha visión que, en moitos aspectos, non perdeu actualidade.

 

 
Marcas de Xavier NavazaMarcas
Signo, comunicación e consumo na era da simulación
Xavier Navaza
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 250 páxinas
Mitos, valores e iconas que noutrora posuían un xorne idealista, utópico ou revolucionario, forman parte, hoxe, dos mecanismos de penetración cultural dos mercados, que asolagan o planeta con ofertas máxicas capaces de resolver as carencias e soidades da xente na sociedade global. Tras as grandes marcas comerciais están os grupos financeiros que, cada vez con máis intensidade, están a colonizar os medios de comunicación de masas e ameazan con varrer do mapa as linguas minoritarias e as raíces da identidade de pobos da vella Europa como Galicia, Euskadi e Catalunya. Procuran un novo e manso cidadán considerado como un consumidor global e homoxéneo a escala planetaria.

 

 
A boca da terra, máis grandeA boca da terra
Manuel Rivas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 101 páxinas

A d’A boca da terra é unha poesía de natureza insurxente. Porque aquí a natureza fala, murmura, berra ou xura con ironía no eco das campás. Tamén se agocha nas ruínas e aluca, sentinela, o pasar dos camiños. Lembra e soña: corren por estes eidos cabalos de cores insubmisas, a liña do horizonte está á espreita dun temporal de bolboretas. Esa natureza insurxente abrangue as persoas humanas e non humanas, e mesmo as máquinas: a báscula de Ohio que pesa cousas e emocións, o rancor dos tractores nas granxas abandonadas… E abrangue a linguaxe, as palabras que, como velairiñas arredor da lámpada, loitan contra a extinción, desvelan un misterio e crean outro, como corpos que se agochan en almas.

O fillo da leiteira. A autonovela de Manuel Rivas

As voces baixas

Manuel Rivas

Edicións Xerais, Vigo, 2012, 207 páxcinas.

 

A estas alturas da película coido que resulta ocioso / odioso que alguén pense que o recoñecemento de Rivas como un extraordinario escritor se debe ao feito de ter detrás ao grupo Prisa. Tampocuo penso que alleas mediocridades se teñan cebado  co escritor coruñés e menos por ese motivo. Manuel Rivas é un escritor extraordinario porque así o testifican as súas numerosas obras, case que todas rozando a excelencia literaria. De non ser así, de pouco lle terían servido eses alicerces mediáticos, nin tan sequera  as campañas publicitarias que os seus editores, sobre todo en Galicia, levan a cabo cando Rivas publica algún libro. Velaí temos a Manolo Bragado, un día si e outro tamén, pateando  vilas e cidades galegas para presentar publicacións de Edicións Xerais. Mais consideracións paraliterarias á marxe, cómpre centrase xa nesta novela memorialística, As voces baixas de Manuel Rivas que semella que se pode converter nun dos libros do ano,

A novela de Rivas é unha persoalísima  rememoración dunha vida nos seus anos de infancia e primeira mocidade, cunha manchea de voces baixas deixándose escoitar nun tempo ruín. Esas voces baixas, lémbranolo o mesmo escritor, son as voces dos nenos, da xente do común, dos emigrantes, dos mortos e dos animais… “as voces dos que nos queren dominar e alimentarse de palabras e contos”. E velaí, nese desfile de voces baixas, un escritor recuperando centos de lembranzas da súa infancia e adolescencia  e sendo capaz asemade de converter  os lugares da súa infancia (a rúa Marola no Monte Alto, Corpo Santo, o fogar do avó, a casiña e as ladeiras de Castro de Elviña) en lugares míticos, imaxinarios. E o mesmo acontece coas cousas e cos obxectos e as íntimas psicoxeografías que poboan esas coleccións de relatos do fillo da leiteira: desde os primeiros medos que lle provocaron os cabezudos, o realismo máxico da “Cucaracha”, o coche de liña, o universo de saberes que tiñan as xentes de Castro de Elviña, ata a teima polos enlaces cando comezou a traballar de meritorio no Ideal.

   Un lugar sobranceiro entre as voces baixas está ocupado polas intrahistorias familiares, esa familia pola que Rivas sente un profundo amor:o pai traballando con vertixe nos cumios dos edificios da Güaira, a nai que non podía enfermar, o sorriso da irmá María, a moza anarquista que morreu no mesmo cuarto no que pouco despois finarían pai e nai. Outro posto privilexiado entre as voces baixas é o das mulleres, as mulleres con sella de auga, con cántaros de leite, cos lotes de roupa, cos feixes de herba, as pescantinas coas súas patelas. Sen que estean ausentes entre as voces baixas as dos familiares vítimas da barbarie da Guerra do 36 (un avó nas portas da morte e outro fuxido un tempo no monte).

Centos de historias que son evocadas pola memoria, pero As voces baixas é unha novela e Rivas é capaz de converter os lugares e os acontecementos das súas historias en realidades imaxinadas que lle dan máis vida ás evocacións memorialísticas.

A estrutura da novela? A dun río que vai engordando con seu caudal de intrahistorias, coas afluentes, meandros, remuíños e fervenzas, para alén dun discurso compacto e pechado -presentación , nó, desenlace- que no responde á realidade desta creación na que a memoria arrolada pola imaxinación vai destilando pingas, as pingas da vida.

Cómpre por último facer unha referencia ao estatuto narratolóxico deste libro. Narrativa autorreferencial, do eu, con claras repercusións no plano enunciativo, exercido por un narrador en primeira persoa. Súmase así Rivas á autoficción, unha orientación importante  na narrativa de hoxe. Mais nada que ver coa narrativa narcisista ou ensemismada da que falou Linda Hutcheon. Rivas, en efecto, reivindica a súa experiencia concreta e neste libro expresa, desde o seu punto de vista o que lle acontece na súa infancia  e adolescencia. Con diversos recursos, fundindo sobre todo as súas experiencias co inventado, ten o dominio da primeira persoa. As voces baixas -collo prestadas palabras de Javier Marías-, non é autobiografía, non é un diario, memorias, actas notariais, ensaio novelado, novela pura onde todo é imaxinación. Pero é todo iso xunto, porque a literatura é o reino da liberdade, asimílao todo. E Rivas faino con gran maestría.

Manuel Rivas

Pero Rivas non é un literato solipsista, transcende o propio eu e proxéctase  nun nós. Un eu, xa que logo, disperso, fragmentado a través dunha manchea de espellos que son os seus personaxes. Quizais ninguén o dixo mellor que G. Bernard Shaw: o home que escribe verbo de si mesmo e da súa propia época, é o único que escribe acerca de todas as xentes e de todos os tempos. Moi atinado asemade para fixar o estatuto deste libro os termos que inventou un dos creadores paradigmáticos do eu, Marcel Proust: “O deber e a tarefa dun escritor son os dun tradutor”. Tradutor de todos nós.

 

 

“Contos de Nadal”, un agasallo natalicio

Contos de Nadal

Manuel Rivas

Ilustracións de Miguelanxo Prado

Xerais, Vigo 2003, 120 páxinas.

(LIBROS DE FONDO)

 

Pasaron os anos, pero non a calidade deste libro de contos de tema natalicio, actualizados recentemente polo seu autor, Manuel Rivas na antoloxía da súa narrativa breve, O máis estraño, editada recentemente por Xerais. Daquela, que Contos de Nadal segue a ser un bo agasallo de Nadal para aqueles que gorenten das boas lecturas.

Sería pouco menos que inimaxinable que a literatura desperdiciase o tema natalicio para fornecer de historias os mananciais dos creadores. O Nadal, tan útil para satisfacer a necesidade que, como diría Cunqueiro, temos os humanos de beber soños, nutre pois desde sempre as nosas fantasías. E moitas delas acharon ao longo da historia verdadeiras concrecións estéticas ou ficaron na tradición oral.

Nas súas orixes atopamos motivacións distintas: desde a simple escusa de utilizar unha data ateigada de simbolismo para vender mellor determinados produtos, ata o limpo e razoable desexo de encher de colorido e fantasía unha época do ano tan especial para cativos e adultos. É  asemade moi ampla a relación de escritores que se achegaron á literatura natalicia, e case que sempre con grande éxito. Escritores clásicos como os irmáns Grimn, Hans Ch. Andersen, Dickens, E. T. A. Hoffmann, Oscar Wilde, Becquer, Pérez Galdós, Emilia Pardo Bazán, ou narradores máis recentes como Truman Capote, Ágata Christie  ou Tolkien fixeron salientables incursións nesta sorte de subxénero de narrativa de Nadal. O sistema literario galego tampouco é alleo ao fenómeno. Como mostra, lembro dúas obras clásicas. En 1927 Armando Cotarelo Valledor daba luz a Contos de Nadal colleitos polo pobo, e en 1956 Otero Pedrayo, como tributo “á ilusión da experiencia”, escribía os relatos que serían publicados postumamente co título Contos de Santos e Nadal.

En xeral os protagonistas da literatura de Nadal axústanse aos estereotipos e amósansenos como nenos pobres, avós entrañables, animais fieis, espíritos malignos. Abrolla así mesmo unha morea de seres especiais, alicerzados no folclore e na tradición, Xa que logo, se algún mérito literario ten a publicación de Xerais, Contos de Nadal, é precisamente o de se afastar dos tópicos e das contornas fantásticas e marabillosas da literatura de tema natalicio, e agasallarnos con oito historias profundas e atractivas, e ao mesmo tempo cotiás. Historias que teñen en común o feito de aconteceren nos días de Nadal. O tirón de Manuel Rivas e de Miguelanxo Prado, fai deste libro un produto destinado a colleitar excelentes resultados, xa que é un pracenteiro agasallo nestas datas de Nadal.

Manuel Rivas traduce neste volume o seu particular tipo de literatura,  a súa narrativa de sempre, logo de aquel innovador experimentalismo que foi A man dos paíños. Na liña pois doutras colectáneas de relatos como os de As chamadas perdidas ou Ela, maldita alma, o autor prosegue no suco da ficción realista, da literatura amable, sen chegar nunca a caer no sentimentalismo. A temática de Nadal é, sen dúbida, un obxectivo apetecible para a estampa sentimental. Mais Manuel Rivas, malia escribir coa tinta das emocións -“unidades de emocións” é cualificativo destes contos-, elude sentimentalismos exquisitos e introdúcenos na esencia do Nadal a través de oito historias cotiás. O autor non dispara coas súas prosas directamente ao corazón, malia que a meirande parte das mesmas agachan tras a súa face, doses variadas de épica e tamén de traxedia que nos chega da man ou dos pés dos seres humildes, convertidos en pequenos heroes da empresa do vivir cotián.

Manuel Rivas

Abre o libro o relato “O namorado de María”, un conto que se axusta no seu desenvolvemento á sentenza do rei Baltasar: “O amor que o move todo, o sol e as estrelas”. Esa mesma paixón amorosa converte o xefe dos maquis nun dócil rei mago. Péchao “A chegada de Ingrid”, un relato que nos permite recuperar a experiencia emigratoria en Alemaña de Manolo e Ramón, un enxebre Dúo Dinámico, e o regreso dun deles no Nadal, traendo na maleta a Ingrid, unha fermosa boneca que fala palabras de amor e de sentimentos. Entremedias, unha versión do afundimento en Noiteboa do “Begonia”, o mellor barco do Gran Sol, por un maldito golpe de mar; a fermosa rememoración da vaca Madona, do seu primeiro parto un día de Noiteboa, nos ollos dunha rapaza que ve de cor cálida e de verde esmeralda o leite da vaca defunta porque, aínda que morta, segue dando leite para que a cría mame  a derradeira herba que pacera a nai. Ou o estremecemento que experimentamos ao ver reflectidos nas páxinas de “O amor das sombras” os andares dun vello solitario con can na busca da namorada das súas lembranzas. O mesmo que arreguizante carreira do mozo con síndrome de Down que, no partido de Reis, xoga de titular e mete o gol do empate, conseguindo a epopea de pasar a raia.

Literatura seguramente con minúsculas dentro da obra do autor, mais transitada polo abalo das emocións e pola maxia da memoria que nos chega nesa lingua sinxela e á vez ateigada de forza poética que tan ben sabe empregar M. Rivas. A recreación visual deses oito relatos que realiza Miguelanxo Prado e as características dunha edición singular (grande formato e encadernación acartonada) fan deste volume, quizais non un marabilloso produto literario, mais si unha verdadeira alfaia bibliográfica.

 

 

“O máis estraño”, a narrativa breve de Manuel Rivas

O máis estraño

Manuel Rivas

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 485 páxinas.

 

 Cun esforzo loable sen ningunha dúbida Edicións Xerais reúne neste volume practicamente toda a narrativa breve de Manuel Rivas. Desde 1989, o ano no que viu luz Un millón de vacas ata hai uns meses cando na  terceira edición, corrixida e ampliada de  Ela, maldita alma aparecen dous novos relatos, “O espertar da criada” e “O misterio de Uz”, que completaban a edición. Nesta xeografía da alma -“psicoxeografía” é o termo que emprega a presentación editorial- M. Rivas esculca e pon a proba todos os rexistros, tanto da narrativa breve como de ese ser estraño, á vez sabio e demente, arrolado pola razón e a paixón, polo mito e a maxia e á vez polo “logos”, un ser polifónico e hipercomplexo. Todo iso, o máis estraño e o máis cotián, o riso e as bágoas, o erro e a desmesura, a ledicia e a tristeza é o que o lector atopará neste groso monllo de contos do máis coñecido escritor galego.

En efecto, con Un millón de vacas deu comezo o “fenómeno Rivas”, esa particular viaxe do escritor cara á fama e á universalidade dunha obra traducida a máis de vinde idiomas. Aquí están os dezaoito contos da primeira edición, ampliada con engadido do relato “O Sir” que tampouco aparecía na reedición de 2001. Relatos amables, politicamente correctos que seguen reflectindo a maxia da vida cotiá, o humanismo, as emocións, o urbanismo, a retranca, o xorne aventureiro e utópico, a nostalxia coa que os cativos enfían os seus soños. Inxenuidade, optimismo, ironía, escrita áxil que reflicte a épica do cotián dunha Galicia  que no ano 1989 vivía  á carón das vacas.

E aquí atopamos tamén “A lingua das bolboretas” da escolma Que me queres amor?, seguramente o máis célebre  dos contos de Rivas, no que o narrador, con mestría e sinxeleza, nos enfronta coa épica dos humildes e coa natureza fráxil da condición humana. Outros, porén, eses contiños de cinco ou seis páxinas non soportan o criterio primario e elemental de tirar con forza da atención lectora, porque son fracas as historias que argalla o narrador, malia esa orixinalidade ao presentarnos o mundo coa luminosidade e os feitizos da ollada pictórica e mesmo os finais abertos que permiten e demandan lectores activos.

Están igualmente presentes na antoloxía doce dos trece relatos da primeira edición de Ela, maldita alma. Contos unificados polo título dun deles e por esa persistente e témera pescuda da zona secreta á que lle chamamos alma. Relatos de desigual calidade, que nada lle engaden á narrativa do autor, aínda que no seu conxunto danlle corpo e forma  a unha colección digna e, por veces, engaiolante, na que se aposta polos valores, pola ambrosía do amor, mesturando ficción e realidade. Salientaría, por riba dos demais, o que no seu día rotulou o libro. Un relato ateigado de forza e tremor, como se a alma se fixese visible en certos momentos para pedirlle contas á protagonista e no que, de lonxe, semella que ecoan  a marea carnal e os pesadelos da narrativa de Julien Green.

Da ampla escolma de As chamadas perdidas tampouco están presentes nesta edición dous relatos que foron publicados en Contos de Nadal e aparecen baixo ese rótulo. Nos relatos de As chamadas perdidas, Manuel Rivas mantense na canle da ficción realista e sutura as súas prosas con eses fíos que suxire o título: a existencia humana concibida como un encadeamento de chamadas, destinadas moitas veces a se perderen no aire. E, máis unha vez, unha aliaxe de voces amables, variadas doses de traxedia e de épica que nos chegan da man de personaxes humildes que a forza do destino converte en pequenos heroes da vida cotiá.

Manuel Rivas

Na achega de Manuel Rivas á literatura natalicia, o autor racha cos estereotipos da literatura de Nadal, alicerzada no folclore e na tradición. Os relatos dese fermoso libro que é Contos de Nadal afástanse de contornas fantásticas e marabillosas, tópicos da narrativa de tema natalicio, e agasállanos con historias profundas e á vez cotiás, que teñen en común o feito de aconteceren nos días de Nadal. A estampa sentimental acostuma colonizar a temática do Nadal. Porén, M. Rivas, malia que escribe coa tinta das emocións, elude sentimentalismos exquisitos  e introdúcenos na esencia do Nadal con prosas que agachan tras a súa face boas doses de épica e tamén de traxedia. Mágoa que a natureza desta edición prive ao lector das engaiolantes ilustracións de Miguelanxo Prado que recrean de xeito visual os relatos de M. Rivas na edición orixinal.

Logo do lido e do andado, a conclusión é obvia: un inmenso broslado de historias de gordura, feitura e calidade desigual, transidas polo abalo das emocións e unidas pola liame dunha lingua ateigada de forza poética, de bríos expresivos ao servizo da narratividade. Literatura seguramente con minúsculas dentro da obra do autor, sacada a singularidade dalgúns deses relatos amplamente popularizados, pero que, no seu conxunto, forman un libro ben apetitoso para hedonistas ben temperados e para toda clase de lectores.

Alén dos homes*

Elisa y Marcela. Más allá de los hombres

Narciso de Gabriel

Prólogo de Manuel Rivas

Libros del Silencio, Barcelona 2010, 478 páginas.

 Alén dos homes forma parte do título co que o catedrático da Universidade da Coruña, Narciso de Gabriel, rotulou a que, en palabras de Manuel Rivas, constitúe unha das máis extraordinarias historias de amor de todos os tempos. A historia de amor e o matrimonio entre Elisa Sánchez e Marcela Gracia, que tivo lugar na igrexa coruñesa de San Jorge. Foi, sen dúbida, o primeiro precedente de matrimonio homosexual en Europa do que se ten constancia. E non aconteceu nos tempos actuais, senón en 1901. Elas foron as pioneiras  en casar, más de cen anos antes de que a lei o permitise, para se adaptaren á normalidade daqueles  tempos. O seu caso deu a volta ao mundo, aínda que xurdiu a polémica verbo se a prensa debía informar sobre este tipo de sucesos. A máis conservadora optou polo silencio, pero os grandes xornais informaron cumpridamente e rivalizaron por reproducir a fotografía de Sellier que retratou á parella trala voda. O caso prestábase a grandes titulares: noivos de contrabando, voda sáfica, matrimonio sen home. Ata Emilia Pardo Bazán interveu na polémica, eloxiando a personalidade de Elisa e recoñecendo que nunca tería sido capaz de imaxinar unha novela semellante.

A historia ten aparencias de novela, pero non o foi. Marcela e Elisa coñecéranse mentres estudaban  maxisterio na Coruña. A súa amizade deu paso a unha relación máis íntima, ata que decidiron vivir xuntas na aldea de Calo e despois en Dumbría, onde Marcela exercía como mestra superior. No ano 1901, Elisa, sen dúbida hermafrodita, adoptou un aspecto masculino e inventou un pasado ateo en Inglaterra. O párroco de San Jorge, preocupado pola difusión do protestantismo na Coruña, bautizouna co nome de Mario e posteriormente casou á parella. A investigación de Narciso de Gabriel demostra que o casamento tivo lugar para darlle un pai a un neno, pois, como froito da vida marital en común, Marcela Estaba embarazada. Descuberto o engano, a parella foxe primeiro a Portugal e posteriormente a Bos Aires. A partir de 1904,  a prensa deixou de ocuparse do caso e pérdeselles a pista.

Foi a raíz da aprobación dos matrimonios homosexuais en España cando Marcela e Elisa comezan a ser reivindicadas como as grandes precursoras das unións matrimoniais entre lesbianas. Precursora, porén, dunha historia non tanto de sexo como de xénero. Narciso de Gabriel deu coa historia sen buscala, e froito de longos anos de investigación é este libro, publicado orixinalmente en galego e hai uns meses en castelán por Libros del Silencio, a editora barcelonesa que amosa unha especial querenza por Galicia e as súas letras.

* Este texto foi publicado o día 21 de maio de 2011 no xornal  El Correo Gallego. Para ver o orixinal, pinchar aquí

Narciso de Gabriel diante da igrexa coruñesa de San Jorge onde tivo lugar o casamento de Elisa e Marcela

As feituras da alma e as súas xeografías

Ela, maldita alma

Manuel Rivas

Editorial Galaxia, Vigo 2011, 158 páxinas ( 3ª edición)

Editorial Galaxia acaba de reeditar Ela, maldita alma, aquela escolma de relatos, publicada en 1999, que contribuiría a facer do escritor coruñés un dos máis importantes do panorama narrativo galego. Esta terceira edición aparece corrixida e ampliada polo mesmo autor. En efecto, dous novos relatos, “O espertar da criada” e “O misterio de Uz” completan esta edición. O primeiro literaturiza o fragmento do cadro de igual nome de Eduardo Sívori (1887) que ilustra a capa. A brevidade do segundo ten o seu intre de sedución  no remate do mesmo.

   Reproduzo a seguir, corrixindo algún erro, o texto co que comentei a primeira edición de Ela, maldita alma, publicado no suplemento “Revista das Letras” do xornal O Correo Galego o día 22 de xullo de 1999.

……….

Ela, maldita alma é unha compilación de relatos unificados polo título dun deles e por unha persistente e témera pescuda desa zona secreta do ser humano que lle chamamos alma e que rebule e se estremece coas súas mil faces nas páxinas deste libro. Innumerables almas a boquexar os aires e os bríos das prosas de M. Rivas. Unha alma larpeira que habita no estómago, e non no corazón, pola súa amplitude. A alma de Demócrito que é como una mota de po  e deixase ver grazas ao dardo da luz de Ana, a muller que vivira fraternalmente feliz durante anos con Fermín, un cura progre, guía dunha comunidade de base, que pensa a alma como val verde con río cinguido de bidueiras, mentres, sentado no leito do motel da estrada, espera que Ana se lle desvista por primeira vez. E logo, á media noite, ao fuxir coma marido puteiro acosado por un remorso viscoso, a alma convérteselle nas pedras amoreadas da catedral. E finalmente, ao beber do sangue de Cristo, na maldición que fai tremer o seu labio inferior.

Trece relatos de desigual calidade, claro que si, pero que, no seu conxunto, lle dan corpo a un libro moi digno e por veces engaiolante, aínda que non lle engada nada novo á narrativa de M. Rivas. Salientaría, por riba de todos os demais, o que lle proporciona o título ao libro. Un relato no que, de lonxe, semella que ecoan a marea carnal e o drama do pecado de Julien Green. Un relato ateigado de forza e de tremor, como se a alma se fixese visible nos momentos cruciais para pedirlle contas ao protagonista, e no que o lector atopará intres narrativos que conxelan o vento. Como cando o petrucio lle espeta ao bispo de Fermín: “Temos un bo cura, señor bispo. Mágoa que non estea capado como os bois.

Manuel Rivas

Bos relatos, moi líricos, moi sentimentais son igualmente “A barra de pan”, “O Mero”, “Charo A’Rubia” e “A rosa de pedra”, o relato máis étnico da colección, pero á vez moi moderno. Outros, para reencher o libro. Mais, como diciamos, nas prosas de Ela maldita alma non vai o lector atopar un Manolo Rivas descoñecido e inédito. Á avesas, o Manolo Rivas deste libriño seméllase a si mesmo, ao autor de textos narrativos precedentes, cos mesmos tics e as mesmas teimas narrativas de sempre: a maxia do cotián, a nostalxia, a tenrura, o lirismo, o humor, a axilidade e contemporaneidade descritivas.

Relatos moi sentimentais, pero frescos, nos que se aposta forte polos valores, pola ambrosía do amor, que mesturan ficción e realidade, cheos de vida, de fermosas frases, de linguaxe poética, de formalidades estilísticas da lingua, ofrecidas en forma ricaz e, ao mesmo tempo, intelixible.

Contos intranscendentes algúns, de pouca trama e gordura, pero que xuntados cos máis rexos, forman un libro apetitoso, porque a gran máquina imaxinativa de Rivas e o seu dominio do oficio converten os relatos de Ela, maldita alma en literatura para hedonistas ben temperados.