HEROES MALIA SEREN DERROTADOS

O exército de fume

Manuel Gago

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 447 páxinas

 

   O exército de fume é a segunda incursión de Manuel Gago na ficción galega. Unha novela de longo alento e quizais tamén longa de máis e cun título certamente intrigante e enigmático cuxo verdadeiro significado descubrirá o lector no remate da mesma; e que forma parte dun proxecto refundador desa caste de novela que ganduxa, e non de xeito provisional, realidades históricas,lendas e ficción. Unha novela de guerra, espías e accións trepidantes, e que nun país no que nunca se fixo xustiza cos que se rebelaron, cos torturadores e asasinos, cos que cooperaron, cos que cooperaron co nazismos, cos que deron a súa vida pola liberdade, cumpre, xunto con outras, ese papel. É unha das funcións da literatura: non cambiar o mundo, mais si combater o conformismo e facer imposible a desmemoria. O exército de fume faino dun xeito sobranceiro, sobre todo porque permite que saian á luz, con esa mestura de historia e ficción, moitos acontecementos do noso pasado franquista.

O pulo temático central da novela é a resistencia e a loita antifascista neste recuncho peninsular, o rescate do mundo da resistencia armada e daqueloutra que, sen armas, soamente con transmitir o que ve, tamén loitou contra a presenza dos nazis en Galicia durante a Segunda Guerra Mundial: control das minas de volframio, as torres de comunicación e algún aeroporto agochado instalados no interior, o espionaxe e a organización que o nazismo argallou en Galicia e nomeadamente o abastecemento de combustible e as reparacións dos submarinos U-Boot que recibían ou atopaban nos peiraos galegos. E arredor dese centro temático, varias fías narrativas, representadas por tres personaxes principais e cunha manchea de outros secundarios, así como pezas episódicas de menor entidade. Celia, unha mociña cándida, mestra nunha aldea da Costa da Morte, da que ninguén desconfía, pero á que a chegada de tres avións alemáns lle farán cambiar a súa vida ata converterse en espía a petición do seu pais. O mundo da resistencia armada en Galicia, o movemento guerrilleiro galego, representado sobre todo polo personaxe Ramallo; e as súas desavinzas internas, escasamente axudados polas potencias aliadas. Eles e elas formaron o exército cuxo fume se esvaeceu da nosa memoria histórica, reivindicado, porén, nesta novela: foron os heroes malia ser derrotados. O protagonista da terceira tesela é o retratista do océano, Urbano Lugris, un personaxe que non é de ficción que tivo que facer moitas cousas para sobrevivir, pinturas alleas aos seus universos soñados, e ao que na ficción os alemáns contratan para que pinte un mural cunha panorámica de Vigo, como agradecemento á cidade. Todos eles e outros personaxes históricos ou inventados mais esteados en persoas reais, co seu vivir cotián ou coa súa épica, conforman un grande mosaico do que foi a presenza do nazismos en Galicia e da loita de personaxes míticos, loitadores desde as marxes, que recibiron, porén o apoio discreto de labregos e mariñeiros.

 

Manuel Gago

Manuel Gago artella unha novela de calidade e á vez popular. Ese é o punto de mira que plana sobre unha estrutura non lineal, con alternancia de secuencias que dan conta da vida, da épica e do abafo dos distintos actantes, todos eles rectilíneos: non evolucionan agás a mestra moza da Costa da Morte. Outro engado da novela é un estilo de lingua forte e epopeico por veces, co emprego dunha ricaz terminoloxía e un ritmo “in crescendo” que no desenlace converte esta peza nun thríller rebordante de intriga e suspense.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 11 de outubro de 2018)

A condición celulada do mel

o-anxo-negroO anxo negro

Manuel Gago

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 495 páxinas

 

Cunha novela longa de intenso alento narrativo, debuta Manuel Gago na ficción galega. O autor non defrauda con esta novela complexa, cun bo monllo de personaxes, varias fías narrativas, escenarios e tempos moi afastados e unha sutura de novela detectivesca e relato histórico. Aínda que todo  é ficción M. Gago basease no roubo e venda de arte sacra que se produciu despois da proclama do Concilio Vaticano II de que a Igrexa debería desprenderse do accesorio, se ben impuña aos Ordinarios a obriga de velar para que os obxectos e obras de arte relixiosa non se vendan nin se dispersen. Bispos houbo porén que venderon toneladas de imaxes relixiosas. M. Gago reproduce a través da ficción o espolio do inxente patrimonio cultural relixioso da Costa da Morte e do interior, localizando a acción novelesca na parroquia de San Martín de Cereiro. Na igrexa do Mosteiro de San Silvestre de Cereiro intentan  roubar sen  conseguilo a imaxe de Santa Mariña de Cereiro. Lógrano aos poucos días nunha capela agochada que nin o cura da aldea coñecía. Os veciños encargan a Nicolán Bren, capitán xubilado da Mariña Mercante que se encargue de recuperar a imaxe. O seu axudante será o mozo Andreu Meis, ocasional contrabandista de tabaco. O investigador séntese un torpe aprendiz de detective. Secasí, pronto se decatan da presenza de intermediarios, dun anxo negro, o cura don Servando, un personaxe cun forte instinto depredador que “promove e defende os intereses da Igrexa onde a Igrexa non debería estar” e que traballa por encargo na venda de arte sacro.

As pescudas dos dous investigadores céntranse na historia da imaxe, xa que chegan á conclusión de que o seu paradoiro ten que ver coas orixes da mesma, coa súa chegada por mar, lenda transmitida de nais a fillos, nunha sorte de río de palabras desde a noite dos tempos. É así como a acción narrativa, en frecuentes saltos no tempo, trasládase ao século XII no bosque de Némedos onde o conde Froilaz manda levantar o mosteiro; a  1923 e 1935, anos nos que Basilio Álvarez e Castelao lles ensinan aos labregos que podían pensar por si mesmos; á barbarie do 36, data na que comeza a xenreira dos veciños de Cereiro contra a Garda Civil que asasinara a moitos mozos da aldea e contra os curas pola negativa do párroco a enterralos no sagrado. Máis tarde a Rotterdam e ao castelo de Seffield, que fora prisión de María Estuardo. Descubrirán asemade que a orixe da Santa ten que ver coa chegada da armada corsaria de Drake a Corcubión portando, sen sabelo, a Santa Mariña, imaxe do oratorio da  raíña María.

 

Manuel Gago

Manuel Gago

Un final, ao meu ver demasiado doado para os investigadores e unha recompensa inxusta para o anxo negro pon cabo a unha narración na que o autor foi capaz de encaixar, nunha arquitectura entrecruzada, con moitos saltos no tempo e intelixentemente resolta, múltiples secuencias e unha manchea de personaxes. Cumpriría, porén, adelgazar un pouco a narración, xa que algunhas desas secuencias o lector pode intuílas, sen facelas explícitas. Se o fío condutor  da novela é o roubo, a investigación e recuperación da imaxe da Santa, o verdadeiro eixo interno é o espírito  comunitario dos habitantes da parroquia de Cereiro. Os fregueses de Cereiro, especialmente as súas mulleres rexas, testudas e fortes. Romance pois logo comunal no que, máis unha vez se deixa sentir a “condición celulada do mel” que escribiu Heriberto Bens. Todo isto esteado nun bo estilo da lingua de rica terminoloxía moi autóctona; unha lingua, forte, epopeica  por veces, na que tamén salienta a habilidade do autor para reflectir o ambiente e a atmosfera dos veciños unidos, herdeiros dunha inesquecible memoria histórica.

(Texto publicado no xornal  Faro de Vigo o día 8 de setembro de 2016)

Edicións Xerais: abondosa colleita para o remate do verán

Aínda que non é un feito illado, desexo salientar a abondosa e variada restra de publicacións que Edicións Xerais vén de poñer a disposición do lectorado galego neste remate do verán 2015. Un non pequeno monllo de libros de fasquía moi gorentosa e que han aledar a todos os públicos. Desde os máis pequenos cun título da colección “Sopa de letras” (Os Sabuxos divírtense no Museo Prohibido de Jaureguizar. Os que non son xa ten pequenos, cunha escolma de relatos de Manuel Rivas na colección “Fora de xogo” (Madona e outros contos de inverno) ata a narrativa para adultos (Muros de aire de An Alfaia e Interferencias, o esperado regreso á escrita de Manuel Seixas)
Tres libros da colección “Libros X” (Vento e chuvia. Mitoloxía da antiga Gallaecia de Manuel Gago, Viaxe por Galicia de George Borrow e Marcas. Signo, comunicación e consumo na era da simulación de Xavier Navaza) fan interesantes calas no ensaio e nos libros de viaxes. Tampouco falta unha mostra da lírica: un poemario de Manuel Rivas (A boca da terra) Non están todos os que son, senón os que recibín nestas datas. Na relación falta, por exemplo un estudo, sen dúbida moi interesante de Francisco Fernández Rei, Ramón Cabanillas e o mar de Arousa, publicado na colección Clásicos de Xerais.
Amoso nas liñas que seguen sinopses destas novidades editoriais, baseándome nas presentacións da casa editora. Sobre algúns deles volverei máis adiante cun comentario crítico persoal.

 

 
Os sabuxos divítense no Museo prohibidoOs Sabuxos divírtense no Museo Prohibido
Jaureguizar
Ilustracións de Matalobos
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 158 páxinas.

Nica é unha «detectivesa» que se dedica a resolver misterios no seu barrio coa axuda dos seus amigos, Os Sabuxos. O barrio no que vive é un barrio calquera, dunha cidade calquera, onde nunca pasa nada. Vaia, case nunca. Porque un día Nica atopa un lugar secreto cheo de aparellos estraños e marabillosos para facer maxia. Os catro sabuxos xogan e divírtense alí ata que descobren que quedaron atrapados dentro dun sitio que ninguén coñece: o Museo Prohibido.

 

 
Madona e outros contos de inverno de manuel RivasMadona e outros contos de inverno
Manuel Rivas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 101 páxinas.

Manuel Rivas reuniu neste libro oito dos seus contos que teñen o inverno e o Nadal como pano de fondo, tanto no presente como nas lembranzas dos personaxes. A tristeza da emigración, a experiencia límite do naufraxio, o amor que nos defende das adversidades, a resistencia durante o franquismo, a traizón que nos derrota, as consecuencias do tráfico de drogas, a ledicia de xogar un partido de fútbol, a integración das persoas diferentes e a conmoción da crise das vacas tolas artellan as tramas destes contos en que se abordan temas esenciais na literatura. Oito contos conmovedores nos cales Manuel Rivas dispuxo as pingas de humor e tenrura capaces de transformar o cotián na beleza da escrita literaria.

 

 
Muros de Aire de AnAlfaiaMuros de aire
An Alfaia
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 245 páxinas

Cora e Fidel manteñen unha relación afectiva chea de espazos grises e comparten a dirección dun gabinete sociolóxico. Reciben un encargo dunha institución académica que ten como obxectivo elaborar un estudo arredor dunha mostra de persoas unidas por un nexo común: o suicido con tendencias criminais. Fidel ocúpase dos asuntos administrativos; Cora do traballo de campo, e será a súa implicación emocional coas persoas entrevistadas o que fará remexer nela escuras lembranzas do seu pasado. Fuxindo dun ambiente opresor, e incapaz de desbotar do pensamento os testemuños inquietantes dos suicidas, Cora diríxese á cidade que a viu medrar buscando o acubillo de Remedios, a súa avoa, unha muller de personalidade castradora. Xaora, non atopará acougo, senón un mundo de falsidades agochadas no soto da súa infancia. Un mosaico de personaxes que actúan como monicreques guiados por un destino perverso que controla as súas vidas, erguendo entre eles herméticos muros de aire.

 

 
Interferencias de Manuel SeixasInterferencias
Manuel Seixas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 138 páxinas.

Ela, María, traballa como fisioterapeuta na residencia Miguel Hernández, un centro privado de persoas maiores. Preparada para rehabilitar outros corpos, cansos e mallados, espíritos esgotados polo paso do tempo, ela permanece soa, tamén por dentro, onde doe, onde as viaxes son tan longas, tan pesadas e interminábeis. El, Xosé, profesor de Historia nun centro de ensino secundario, tamén só, leva un tempo agardando, mentres agoniza cada tarde de xaneiro. Interferencias é a historia de María e Xosé, dous seres humanos que atravesan os camiños da vida como poden, persoas illadas, que se mergullan entre insospeitadas interferencias. Unha novela escrita nunha longa noite de pedra psicolóxica, que supón o agardado regreso á narrativa galega de Manuel Seixas, autor de A velocidade do frío, (Premio Xerais 1996) e Bailarina (1999), dúas novelas destacadas da fin do século XX.

 

 
Vento e chuvia de manuel gago REDUCIDOOOOOOOOVento e chuvia
Mitoloxía da antiga Gallaecia
Manuel Gago
Ilustracións de Manuel Cráneo
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 252 páxinas.

Nun territorio extenso, misterioso e brutal no que aínda hoxe vivimos, os deuses conviviron cos homes, beberon da súa cervexa, participaron das súas batallas, exiliáronse nos seus montes. Nas vellas aldeas, na noite dos castros, hai máis de dous mil anos, alí onde hoxe vemos mudas ruínas circulares e murallas derrubadas, contáronse historias fermosas transmitidas de xeración en xeración. Historias de deuses que viven, que nacen, choran, aman, sangran, viaxan de monte en bosque, e das illas ás costas; historias nas que non existen fronteiras entre o real e o fantástico, porque, coma no tempo de hoxe, o mundo dos homes é sobre todo imaxinación. Deuses e homes corren baixo a chuvia, e as súas palabras son levadas polo vento e as augas, que son a cerna de Galicia. Manuel Gago imaxina os soños, as lendas e os mitos da Idade do Ferro, como un reporteiro de viaxes que leva a súa gravadora ao interior destas cabanas castrexas. Un minucioso traballo de documentación histórica foi o paso previo para deixar voar a imaxinación e entrar nun universo cultural mítico, onde o vento e a chuvia nos traen versos, memorias e a recuperación de centos de nomes de persoas, cidades e seres míticos da Galicia previa á invasión romana, ata agora descoñecidos polo gran público. As ilustracións de Manel Cráneo recrean este mundo con formas poderosas que nos fan viaxar no tempo.

 

 
Viaxe por GaliciaViaxe por Galicia
George Borrow
Limiar, cronoloxía e tradución de Salvador García Bodaño
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 186 páxinas

«A viaxe por Galicia» constitúe unha parte do libro The Bible in Spain, escrito por George Borrow, aventureiro inglés que vendía biblias polos camiños do mundo. Publicado na Inglaterra de 1842, o libro alcanzou un impresionante éxito, esgotándose sete edicións nun ano. Nel relátanse as experiencias viaxeiras do seu autor pola España de 1837. Malia a súa antigüidade, a lectura deste libro sorprenderá o lector a través dunha visión que, en moitos aspectos, non perdeu actualidade.

 

 
Marcas de Xavier NavazaMarcas
Signo, comunicación e consumo na era da simulación
Xavier Navaza
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 250 páxinas
Mitos, valores e iconas que noutrora posuían un xorne idealista, utópico ou revolucionario, forman parte, hoxe, dos mecanismos de penetración cultural dos mercados, que asolagan o planeta con ofertas máxicas capaces de resolver as carencias e soidades da xente na sociedade global. Tras as grandes marcas comerciais están os grupos financeiros que, cada vez con máis intensidade, están a colonizar os medios de comunicación de masas e ameazan con varrer do mapa as linguas minoritarias e as raíces da identidade de pobos da vella Europa como Galicia, Euskadi e Catalunya. Procuran un novo e manso cidadán considerado como un consumidor global e homoxéneo a escala planetaria.

 

 
A boca da terra, máis grandeA boca da terra
Manuel Rivas
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 101 páxinas

A d’A boca da terra é unha poesía de natureza insurxente. Porque aquí a natureza fala, murmura, berra ou xura con ironía no eco das campás. Tamén se agocha nas ruínas e aluca, sentinela, o pasar dos camiños. Lembra e soña: corren por estes eidos cabalos de cores insubmisas, a liña do horizonte está á espreita dun temporal de bolboretas. Esa natureza insurxente abrangue as persoas humanas e non humanas, e mesmo as máquinas: a báscula de Ohio que pesa cousas e emocións, o rancor dos tractores nas granxas abandonadas… E abrangue a linguaxe, as palabras que, como velairiñas arredor da lámpada, loitan contra a extinción, desvelan un misterio e crean outro, como corpos que se agochan en almas.