Na procura da cerna de si mesma

As entrañas horas

Emma Couceiro

Ediciós do Castro, O Castro, Sada ( A Coruña), 60 páxinas.

(Libros de fondo)

 

Emma Couceiro (Cospeito, Lugo) é unha poeta dos anos 90, promesa e realidade consolidada con dous poemarios publicados ao final da década: Humidosas (1977) e As entrañas horas (1998). No ano 2003 deu ao prelo o seu último libro: Cito. Desde entón, o silencio. As circunstancias da vida e o feito de que en Galicia resulta imposible vivir da escrita e menos da poesía, explican que nestes anos Emma Couceiro non teña publicado ningún outro libro de seu. Mais na poesía de Emma Couceiro reloce unha notabilísima calidade. Alguén ten escrito que Emma Couceiro é a mellor aínda que teña deixado de escribir.

Velaquí as razón da miña volta á poesía da poeta de Cospeito, en concreto á do seu libro As entrañas horas (1998), un poemario ganador en 1997 do Premio Eusebio Lorenzo Baleirón na súa décima edición: o engado dos seus poemas e un certo pesar, mala conciencia porque eu tamén me pregunto por que a deixamos pasar, por que non lle pedimos máis, por que non  a obrigamos a seguir enmeigándonos con seus versos.

As entrañas horas apareceu publicado na colección que leva o nome do poeta de Dodro -o poeta fenecido do Concello que se extasía nas brañas lendarias de Laiño-, en Ediciós do Castro, outra desaparición que non deberiamos ter consentido. Autora: Emma Couceiro, unha das nosas poetas novas naqueles anos e nas que alenta con máis profundidade e brío a respiración lírica, a quen entón eu vía como unha inestimable compaña para saír do século, malia que o seu nome e a súa obra no foron recollidos na antoloxía que leva a denominación finisecular. No seu día, ao ler esta proposta de Emma Couceiro, pensei que a función poética non era algo pequeno, aínda que fermoso (“Small is beautiful”). Agora, ao poder lela en letra impresa, non só me confirmo na anterior sensación, senón que son quen de descubrir as máxicas forzas propias da poesía, que a poesía é forte (Michel Deguy). Os clásicos galegos dixeron o mesmo acudindo a amavías verbais igualmente refulxentes: o grande milagre do mundo.

Onde están as verbas vigorosas que lle dan o significado de forza e enerxía a este libro ata o punto de que o poema deixa de ser, na súa escrita, unha cousa pequena? Dito de forma analítica, que non é seguramente a mellor maneira de abeirarse un ao porto feiticeiro do poema, As entrañas horas é un poemario de xinea  claramente existencial, no que a poeta anda á procura de si mesma, do eu lírico, da cerna de si mesma, a través de varias vías e itinerarios (“marcas anteriores a un embigo lunar”). A vía, en primeiro lugar do propio corpo, das entrañas viscerais e dos líquidos. A perspectiva feminina tan clara igualmente no primeiro libro de Emma Couceiro (As humidosas), co que a poeta dialoga neste.

A súa par, outro camiño: a rota das raíces, os cimentos, a súa historia, a terra sacra, a aldea de pantanos e lendas moi vellas. O corpo íntimo e inseparable, atrapado na raiceira, desandando as veas ata os piares que resisten o tempo: como a pedra, a casa, o forno granítico entre as hedras.

A poeta séntese herdeira de todo isto, da súa terra, mesmo dos vestidos dos seres queridos, e camiña cara a atrás recollendo “traxes de voda secos nos armarios”. Vivir pois coa humidade e coa pedra dentro. Mais tamén con vontade de cambio, porque en comparación co anterior poemario, en As entrañas horas o eu poético exprésase cunha nova tonalidade, máis íntima e asemade, talvez, máis dura e comprometida.

Ademais de todo isto, percibo nos versos de Emma Couceiro: outras alfaias, algunhas moi ousadas: unha rotura coa linguaxe que se amosa na modificación do léxico, na procura de novas palabras para  definir paixóns, nas audacias imaxinativas, na teimosa e consciente fidelidade a certos castelanismos (“estos”, entre outros). É así como a poeta fai renacer o poema sen demagoxias, sen mentiras, con moita naturalidade e, ao mesmo tempo con forza e radicalidade, alicerzándoo na singularidade: “Destruír a historia para conservar as historias. Emma Couceiro, como todas as poetas que desde Xohana Torres se oufanan co berro “Eu tamén navegar”, marca a feminidade dunha forma moi forte e fermosa.

 

Emma Couceiro

E por último sutura o pensamento ou unha certa concepción da existencia coa beleza, como fixeron os poetas da “idade dos poetas” (Celan, Hölderlin…). Como mostra este gromo de ouro: “Que bonito ir até o fondo na na / que bonito non ser nada / que se dormes non hai nada / na na nada / e ademais / teño os pés tan fríos…”

En decembro de 1997, nun acto emotivo que o Concello de Dodro repite todos o anos convocando os veciños co arrebato da poesía, e na memoria de Eusebio Lorenzo Baleirón, Emma Couceiro recibía e agradecía o  Premio cun texto primorosos no que a poeta facía a mellor esexese da súa obra. Tiradas do mesmo estas liñas que se brindan a todas e a todos aqueles dispostos a iniciarse nos deleites das palabras meigas: “Destrucción do tempo, memoria, espazo, historia, para a reconstrución. Un eu no centro da nada, un corpo. E entrañar, adentrar, afondar no corpo. Ser un corpo, percorrelo, asumilo e posuílo. As raíces do corpo. A patria que é a terra e o corpo atrapado nas raíces…A historia que se proclama, a que se constrúe coa palabra. E nacerse.”

Lesbos en lingua esplendorosa

Para dicir abril reducidoooooooooPara dicir abril
Xosé Vázquez Pintor
Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 238 páxinas
(Libros de fondo)

O autor de Para dicir abril, Xosé Vázquez Pintor, foi honrado no ano 2008 coa letra E da Asociación de Escritores en Lingua Galega, como recoñecemento ao labor desenvolvido na súa ampla traxectoria como escritor todoterreo que aborda a poesía, o ensaio, o teatro e a narrativa. Foi un recoñecemento formal por parte dos seus colegas que deste xeito lle fixeron xustiza a un escritor felizmente rescatado para a nosa escrita, logo de ser “canonicamente” excluído, en tempos anteriores “de calquera atención ou xuízo valorativo reseñable” por cousa dos seus primeiros libros de poesía social. A reivindicación real chegoulle da man das súas obras posteriores tanto no eido lírico como na prosa cando se decidiu a contrastar esa madeira de gran narrador que leva dentro e que produciu importantes froitos, en especial A memoria do boi, na miña estima, unha das grandes novelas galegas de todos os tempos. A obra de Vázquez Pintor é a dun activista da lingua que reconstrúe o mundo coa memoria, como acertadamente interpreta a súa produción, a crítica e profesora cubana, Yanelis Velazco Fajardo nunha tese de doutoramento sobre o escritor de Melide, presentada no ano 2007 na Universidade da Habana.
Tamén o lévedo da memoria está presente nos xermes da peza narrativa coa que hoxe nos agasalla o escritor de Para dicir abril. Porque hai, sen dúbida, un memorial do amor diferente, do amor entre mulleres, tan deostado dende sempre e cuxa representación literaria atopa en Galicia a invisibilidade e o esquecemento, posiblemente pactados. A afouteza do escritor e a orixinalidade da súa novela consiste, xa que logo, en esquecer os principios culturais dominantes sobre a representación das relacións entre mulleres, achegándonos ao mundo lésbico desde o respecto, a reivindicación e o intimismo dun percorrido vital. Este itinerario acércanos ao mundo que unha nena recupera a través das súas lembranzas. Unha nena que gastaba rizos pero agochaba moitos medos e que pronto tivo consciencia de que vivía nun mundo onde ser muller e lesbiana era unha dobre falta sen recurso. As súas intemperies de infancia desenvólvense entre o cariño protector da nai e o amor alén de toda norma do pai. O corpo pídelle o asasinato dese “meu” que tanto manca, pero faise maior en permanente descuberta e querendo ser ela mesma e sen culpa. Mais deberá facer fronte ás incertezas que están no silencio e ao cansazo das esperas.
A novela vai esmiuzando en alternancias e nun xogo de intertextualidades os medos da nena muller e as medras dun amor que abrolla con inmensa forza e que se ten que enfrontar ás dificultades do amor entre os/as diferentes. A protagonista busca precisamente esas certezas da diferenza e, como tributo para acadalas, deberá sufrir non poucas catástrofes emocionais e verdadeiras vivencias límite.

 

Xosé Vázquez Pintor

Xosé Vázquez Pintor

Para dicir abril é sen dúbida unha novela sobre o erotismo diferente, pero está inmensamente afastada de calquera lambetada ou produto xenérico. Riqueza temática, complexidade formal, un perfecto xogo de planos espazo temporais e unha estrutura pautada polos versos de Safo de Lesbos. Pero sobre todo a lingua. A prosa poética de Vázquez Pintor nas páxinas desde libro eleva o galego a unha auténtica e fermosa obra de arte, como poucas veces ten acontecido na nosa escrita. Un léxico exquisito e esplendoroso que recupera vedraños termos lingüísticos – a sabenza das estirpes – e orixinais e atrevidas figuras literarias converte a lectura desta novela nun gozo para os sentidos e nunha incitación para a intelixencia.

“Historias que ninguén cre”: un vizoso universo foleano esquecido

Historias que ninguén cree EbayHistorias que ninguén cre
Ánxel Fole
Editorial Galaxia, Vigo, 127 páxinas
(Libros de fondo)

A compilación Historias que ninguén cre é o derradeiro libro de Ánxel Fole publicado en vida do autor. Dentro da súa tetraloxía contística é o que máis edicións e tiraxes ten acadado. Con esta sexta reedición, e conxuntamente con Contos da néboa, Editorial Galaxia iniciaba, no ano 2004, unha nova biblioteca de autor, “A Biblioteca Ánxel Fole”, que nos chega coa calidade editorial da edición de 1996, pero cunha renovada fermosa cuberta que reproduce un fragmento do cadro de Maside, “Mulleres en roda”. Outros analistas, a cuxo xuízo me sumo, teñen posto de relevo o acerto da editora viguesa ao principiar a Biblioteca Ánxel Fole precisamente por os dous últimos libros do mestre lugués do relato breve para fuxir así dos acostumados reduccionismos unilaterais que non lle fan xustiza á narrativa foleana. Ánxel Fole non é soamente o autor de Á lus do candil e Terra brava. O relato foleano non se circunscribe como no seu día demostrou, e segue a manter netas datas, Armando Requeixo ao “tópico do ruralismo pedáneo dun Fole puramente transcribidor da tradición oral”.
Precisamente na súa derradeira compilación contística que temos de novo a ocasión de gorentar, atoparémonos cunha restra de contos que, malia ter sido escritos en diferentes épocas, nos achegan un universo semiurbano, ausente nas súas primeiras coleccións narrativas. Constitúe xa que logo unha inexactitude a afirmación de que os ámbitos urbanos e vilegos só aparecen aludidos a través da forza evocadora dos nomes e coas referencias a lugares de reunión e parrafeo como tascas e cafés. Historias que ninguén cre, contradí esa tese e así mesmo impugna a adscrición da obra de Fole ao realismo máxico. O extranatural, o fantástico, a realidade inmaterial dos habitantes de Galicia, asentada en lendas e experiencias paranormais, como premonicións e aparicións, sutúrase coa realidade material galega que ten como espazo referencial as terras bravas do Courel, Incio ou Quiroga, e como elementos estruturadores, os costumes, a fala, os labores agrícolas e gandeiros e unha forte modulación comunitaria.
Con todo, cómpre lembrar que Fole sempre se declarou escritor realista (“o gran arte literario creativo e orixinal é sempre un arte que ten que ver coa realidade”), aínda que tamén precisou que o seu realismo é pouco coñecido e diferenza perfectamente entre fantasía e realidade. Escrita, pois, imaxinativa, aínda que condicionada pola realidade. O Fole despistado, ausente, bohemio, orixinal, gracioso e estrafalario foi sobre todo un gran fabulador que, no contexto da súa lóxica, converte en reais o trasmundo, o metapsíquico, o fantástico ou o pseudo-fantástico.
Historias que ninguén cre é unha confirmación do que veño afirmando. Na escolma está presente o trasmundo. A realidade inmaterial é un tema importante na meirande parte dos contos. Xa no primeiro relato, “A vengación”, o alén, o paranormal faise presente en forma de berro. “De sutaque…sentimos todos aquil arrepiante berro. Un berro como nunca sentín na miña vida. Como se chegase do alén,…”, pero o seu marco paisaxístico é semiurbano, o mesmo que os personaxes: tres mecánicos que traballan nun dos encoros do Sil. E co fantástico coexisten outros eixos temáticos. Relatos de temática humorística, destinados a inducir no lector o sorriso por medio de situacións de comicidade elemental, recorrendo ao humor tétrico, á ironía ou á retranca e á sátira mordaz. E relatos de aventuras ou policiaco-detectivescos, algúns de orixe autobiográfica, outros totalmente ficcionais.
En definitiva, un vizoso universo narrativo, esquecido nalgunha das tipificacións reducionistas da contística do lugués e que compón un mosaico polícromo e ricaz, malia que na máis recente historia da literatura galega se siga considerando que estes dous volumes que agora reedita Galaxia, están menos conseguidos que os máis coñecidos Á lus do candil e Terra brava.

Ánxel Fole

Ánxel Fole

O volume reúne un conxunto de vinte relatos publicados con anterioridade, agás o último, “A máscara antigás”, nun período temporal que vai desde o ano 1965 ata 1981. A compilación prescinde dos recursos ou artificios estruturais que relacionan e lle dan unha certa unidade aos relatos dos libros anteriores. Mais na técnica, no estilo narrativo e no emprego da lingua, Fole segue os postulados de sempre: unha escrita alicerzada na fala popular, que recolle a riqueza dialectal do galego, cos seus arcaísmos e enxebrismos, pois a lingua destes contos é a dos espazos xeográficos nos que acontece a acción que se relata. Todo isto consonte coa definición foleana da arte: o idioma apréndese nos poemas e nos contos -“O galego entra contando e cantando”- en cambio as novelas son formas de culturas máis maduras.

Nélida Piñón na Real Academia Galega

Nelida Piñón recibindo a medalla da mans do Presidente da RAG, foto Gabriel Tizón

Nélida Piñón recibindo a medalla de académica de honra de mans do Presidente da RAG ( foto de Gabriel Tizón)

Onte, 27 de setembro, a escritora brasileira Nélida Piñón (Río de Xaneiro, 1937) ingresou na Real Academia galega como membro e honra da mesma. Súmase así aos seis membros de honra que na actualidade forman parte da RAG. Na solemne sesión, a escritora brasileira, Premio Príncipe de Asturias das Letras no ano 2005, pronuncio un fermoso discurso, “A épica do coraçâo” (pódese descargar aquí xunto coa resposta do académico de número Ramón Villares). No mesmo a escritora, cuxo nome é o anagrama do seu avó galego Daniel, evocou a importancia da aprendizaxe que desde nena tivo a cultura e a lingua dos seus pais, Lino Piñón e Carmen Cuiña, naturais de Cotobade ( Pontevedra) e emigrantes en Brasil, na construción do seu imaxinario.
Nélida Piñon, como se afirma no comunicado da Real Academia Galega, escribiu Galicia no Brasil. En lembranza do ingreso e recepción da escritora brasileira na RAG, e conmemorando os trinta anos da publicación da súa magna obra, A república dos sonhos (1984) e os dez da súa tradución á lingua de noso, reproduzo o comentario publicado en Novenoites o día 2 de febreiro deste ano (sección Libros de fondo).

“A REPÚBLICA DOS SOÑOS”,UNHA SAGA A republica dos soñosFUNDACIONAL

A república dos soños
Nélida Piñón
Traducion de Carmen Torres París e Dolores Torres París
Editorial Galaxia, Vigo 2004, 936 páxinas
(LIBROS DE FONDO)

Foi a súa singular teoría da mestizaxe, configurada por varias tradicións literarias e alicerzada na realidade, na memoria e na fantasía dos soños, o que valorou o xurado á hora de lle outorgar a Nélida Piñón o Premio Príncipe de Asturias das Letras do ano 2005. Gañadora así mesmo doutros importantes galardóns, como o Juan Rulfo ou o Premio Internacional Menéndez Pelayo, esta filla de galegos emigrantes no Brasil, súmase así a unha relación de escritores de primeira orde gañadores do Príncipe de Asturias, en especial desde a súa universalización alén do ámbito iberoamericano. En venturosa coincidencia, o outorgamento do Premio fíxose realidade soamente uns meses despois de que a Editorial Galaxia traducise para a nosa lingua A república dos soños, un dos cumes da obra narrativa da escritora brasileira.
Nélida Piñón forma parte da nómina de escritores latinoamericanos que conforman o club dos escritores míticos. As súas ficcións están tecidas con historias que proveñen dun pasado mítico pero real, historias que se disiparon no pasado século, legando, non obstante, unha caudalosa e ricaz fervenza de contidos imaxinarios para nutrir a creatividade de moitos escritores da outra beira do Océano. O legado da memoria, tan importante na obra dunha muller que conxura aos devanceiros e os senta na nosa mesa para que nos engaiolen co manxar das súas historias. As súas achegas máis salientables desde esta vertente mítico–memorialista son sen dúbida A doce cançao de Caetana, A casa da paixâo, O pâo de cada día, e nomeadamente esta saga monumental, A república dos sonhos, coa que a narradora nos transmite a súa visión fundacional da literatura e pon en evidencia que Galicia fecundou desde sempre o seu imaxinario.
Esta inmensa saga é unha procura dos devanceiros galegos que emigraron ao Brasil onde lle deron forma aos seus soños, logo dunha acollida non doada, alimentada co pan reseso no duro catre dunha pensión barata. É o poder de resistencia dun pobo acostumado a mil diásporas. O lector atopará na novela unha sociedade enteira coas súas lendas e mitos e dúas raíces: a galega e a brasileira. Non a doce Galicia dos trobadores medievais, senón a Galicia rural, patria da miseria. E alén mar, Brasil, América “fonte de cura de todos os males e esconxuros dos demos”.
En Vigo no ano 1913 dous rapaces embarcan rumbo ao Brasil. Trátase do triunfador Madruga e do soñador Venancio. Botan o rizón no litoral brasileiro e alí inician a procura da súa república de soños. A partir dun emprego humilde, a existencia de Madruga describe unha traxectoria de éxitos e fracasos que poñen a proba os seus ideais de liberdade e felicidade. Varias décadas máis tarde, é a súa neta a que xunta os fragmentos dunha existencia transterrada, reconstruíndo así a historia da familia que se confunde coa do Brasil.
Coexisten na novela dúas voces que evocan en primeira persoa: a de Madruga e a da súa neta Breta (forma regresiva de Bretanha), fragmentos paródicos de Venancio, o outro emigrante, e unha omnisciente terceira persoa que combina maxicamente todo nun xogo de lembranzas persoais e históricas. E en áxiles pinceladas describe a autora a identidade fragmentada dos seus heroes. En canto a súa estrutura, o romance configúrase como a emerxencia de voces híbridas e arrastra á superficie textual fragmentos de eventos e vidas, mesturados con ecos de historias e lendas transmitidos ao longo de xeracións. Domina Nélida Piñón unha grande variedade de rexistros e caracterízase polo seu rigor, así como polo emprego dunha linguaxe poética que multiplica os feitos a través da metaforización, amosando un grande amor pola palabra, non como forma gramatical, senón como maneira de sentir, pensar e rebelarse.