APOSTA POLA UTOPÍA. CONTRA TAMBORES E VERDUGOS

Tantos anos de silencio

Francisco Castro

Editorial Galaxia, Vigo, 2020, 244 páxinas.

 

Non son poucos os autores que teñen recreado episodios da Guerra Civil. Pero non abondan porque aínda quedan moitas mortes terribles e inxustificadas, de ignominia que a xustiza non reparou. Faino a literatura  mediante ensaios e pezas de ficción como esta de Francisco Castro.

O autor recrea nas páxinas da novela unha época de escuridade, de sangue vertida nas cunetas, pero tamén de incomparables soños de cambio cara a unha sociedade mellor. Entre 1936 e a actualidade, período no que se desenvolve a novela, Francisco Castro rescata, un tempo de escuridade, de vinganzas, de paseos ao abrente e tiros nas cunetas, mais tamén de loitas e esforzos titánicos por unha vida mellor..

A autor achéganos na novela a un tema e a un período no que o fascismo consegue que, mediante a represión e o medo, a realidade se torne invisible. Falando xa da trama, cómpre sinalar  que é a súa primeira escavación, pero Ánxela foi escollida para dirixila  en fosas comúns no Pazo de Vila Flavia, onde se sabe que a comezos da Guerra tiveron lugar terribles execucións. Faino, en boa medida, para fuxir dunha experiencia de malos tratos da que vítima por parte do seu home. Aparecen os ósos de seis persoas asasinadas, e tamén o esqueleto dunha muller e entres os seus brazos, un libro  dun poeta  que ninguén coñecía. Nunha analepse retrocedemos a 1936 e coñecemos ao que fóra o seu propietario, o tenente Darío Rocha, un personaxe sanguinario que se dedicara a reprimir nos primeiros días do golpe de Estado. Ánxela e o tenente atópanse en 2006. El semella un cabaleiro formal, no final da súa vida, mais agacha un pasado arrepiante que Ánxela vai descubrir.

E  comeza a esculca e revisións do acontecido logo do levantamento. Tiros ás mañás como música fúnebre. O autor recrea unha época de medo, pero tamén de utopías e de desexos de cambio, representados polos esforzos do doutor,dono  do pazo, tamén preso que lles dicía á xente que a cultura e a educación son o lévedo para facernos mellores e máis libres.

 

 

 

Mais eses soños e esperanzas remataran repentinamente o 18 de xullo de 1936. Ese día, Dario Rocha, rexeitado por Ana, a filla do médico, comeza a matinar unha terrible vinganza. Unha estrutura fragmentaria con saltos no tempo para rescatar os acontecementos brutais acontecidos en Flavia  no ano 1936 e na actualidade, os pensamentos de Ánxela acostumada á violencia de xénero, a historia de amor entre Ana e Ramón e un desenlace, na miña estima sorprendente e pouco crible, sérvelle de estadas a esta novela de martirio, de pánico, de resistencia a tambores e verdugos. E tamén de utopía dos que cren nun mundo mellor, froito da educación.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 16 de abril de 2020)

Contra o monoteísmo do amor (romántico)

Amor é una palabra coma outra escaneadoooooooAmor é unha palabra coma outra calquera

Francisco Castro

Editorial Galaxia, Vigo, 2016, 222 páxinas

    Tendo en conta o seu currículo como escritor, no cabe dúbida de que Francisco Castro é un autor versatil que frecuenta con igual destreza varios xéneros e subxéneros: narrativa para rapaces e para adultos, con tramas ateigadas de historias, radiografando a xeración daqueles mozos vigueses que, desde o barrio de Teis, foron protagonistas pasivos da movida viguesa dos oitenta, quedando no camiño moitos deles; pescudando nos abusos do capitalismo e no mundo das relacións a través de internet; no relato histórico… Mais, xa desde as súas primeiras achegas (Amor de Cinema, Play-back ou os relatos de A canción do náufrago ou Xeografías) tense abeirado á literatura de asuntos sentimentais, amalgamada por veces con amores prohibidos, co desamor, co delito de non saber amar, e tamén coa paixón, con sexo, co erotismo.

Agasállanos arestora cunha  novela, éxito de vendas e tamén mediático, na que se dan cita dúas fías narrativas: as relacións sentimentais e un thriller non carecente de suspense. Unha novela de amor, como a define o mesmo texto (páxina 57), pero con moito desamor, e sobre todo con moito amor mal entendido, ese amor infectado, tóxico, o amor romántico das telenovelas ou dos contos de fadas. Unha muller, a protagonista, náufraga dos sequeiros conxugais do desamor, que devece polo monoteísmo do amor romántico, porque a educación, a cultura acostuman reservar para as mulleres, nunha estratexia de dominación, o rol de se deixaren gobernar, de medrar namoradas, vendo ou escoitando fermosas e escravizantes historias de amor. Namoradas do amor, crendo ademais que as súas renuncias aseguran a súa felicidade e a da súa parella. É a percepción que ten Carla,  a protagonista, unha idealización que se lle estraga cando o seu marido a abandona.

Un suceso tráxico no que, sen querelo, se ve mergullada, e a relación con outra persoa, un fotógrafo que aparentemente no esconde nada e que lle semella a antítese do seu home, faraa evolucionar nun corto período de tempo: deixa a súa propia agonía, aprende o que son o verdadeiro amor e o verdadeiro sexo, que soamente pode ser feliz por ela mesma, e  medra como persoa, sen dependencias.

Francisco Castro mete na vida desta muller á que lle acaba de estourar a burbulla do amor-dependencia, unha morte. Entón a novela, sen abandonar a deconstrucción  do amor falsamente idealizado, convertese tamén nun verdadeiro thriller, con investigacións policiais, sospeitas e un desenlace, o enigma dun asasino en serie, que o autor vai achegando ao lectorado en doses e cun ritmo moi apropiado.

A novela é unha boa disección do amor, dese amor do que veño falando, propio da concepción xudeo-cristiana: “apego, caudal infinito de sufrimento que nos leva a amar sen dignidade a quen quizais xa non nos ama” (páxina 102). E así mesmo do amor, reacción bioquímica do cerebro. Non falta, porén, unha aposta polo amor verdadeiro, polo amor grande, ese das dimensión  insondables, non finitas. E tamén polo sexo.

E cando a novela deriva nun relato de intriga policial, a narración mantén o pulso e segue tirando do lector, ao que lle regala un desenlace, á vez coherente e aberto.

 

Francisco Castro

Francisco Castro

Acouto varios achados nesta novela. Como tal, as oportunas referencias filosóficas (Nietzsche, Aristóteles, Sartre, os enunciados performativos de Austin), que actúan como testemuñas autorizadas e intres reflexivos. Pero sobre todo a potencia da voz narrativa, cuxo protagonismo é cardinal neste relato. Un narrador en terceira persoa que amosa con acuidade o relato dos feitos, que se detén con frecuencia en atinadas reflexións, afastadas de calquera moralismo, aínda que, ao meu parecer, sobran os corolarios explícitos. Debería tiralos o lector por si mesmo. Un estilo de prosa dinámico, ben modulado; poderíase dicir que lemos unha prosa moderna a actual, sen alienacións líricas. E un ritmo acaído ao desenvolvemento da trama, rápido nalgunhas secuencias e máis repousado noutras. Finalmente, un relato verista. O desenlace da historia permite entender que algunhas secuencias que, no momento de lelas, semellan impropias dunha situación de morte e dó, non son discordantes coa realidade, sen que sexan precisas as explicacións dos psicólogos: cando os sentidos están a flor de pel, todo pode pasar.

Se algún interrogante se pode facer verbo da verosimilitude, este atinxiría ao plan policial tan complexo para identificar e deter o posible asasino en serie, que funciona á perfección, pouco menos que de xeito determinístico. A ficción pode superar ou non á realidade, e aguanta con todo. Porén a realidade é moito máis teimuda e non anda coma un reloxo.

Libro denuncia, libro esperanza

O neno can

Fina Casalderrey / Francisco Castro

Ilustracións de Patricia Castelao

Editorial Galaxia, Vigo, 2012, 61 páxinas.

 

 

A carenza de ferramentas para ler e valorar como cumpriría a literatura para nenos, impídenme, por decencia persoal, achegarme con máis frecuencia á literatura infantil e xuvenil, contribuíndo deste xeito, aínda que sexa minimamente, a súa invisibilidade. Fago unha excepción con este libro escrito a catro mans e vinte dedos -os de Fina Casalderry e Francisco Castro-  que lles dá voz a rapaces e rapazas de todo o mundo aos que se lles rouban a cotío os seus dereitos,  deturpanlles e degradanlles a súas existencias, e que os autores escriben a favor de UNICEF, a favor da igualdade, xustiza e a vida, como se nos di na promoción editorial do libro.

Fina Casalderrey

Para iso Fina Casalderrey e Francisco Castro tiraron dun maxín sen lindes, feito demostrado polas súas numerosas publicacións, un monllo de historias e nun proceso de elaboración, para min descoñecido, pero que penso que non é doado, fixeron confluír as súas sensibilidades. As ilustracións de Patricia Castelao ponlle imaxe e color ás vidas destes cativos, convertidos, pola destreza da autora e do autor traballando conxuntamente, nun alude de denuncias contra abusos e inxustizas dos que nenos e nenas son vítimas inocentes en todo o mundo, e que, polo xeral, acostuman deixarnos indiferentes, porque dá a impresión de que estamos xa inmunizados diante de tropelías e vexacións que asemella que de tanto velas ou escoitar falar das mesmas, xa non turran da nosa sensibilidade nin nos arrincan azos para rebelarnos.

Os cinco relatos que escriben Fina Casalderrey e Francisco Castro, son, porén, capaces de nos abraiar, porque na súa escrita e feitura os autores fuxiron da típica e tópica estrutura dos libros de contos infantís, moitas veces, lambetadas insubstanciais. Radiografías de intres vitais de nenos e nenas no seu vivir cotián, no medio da miseria. Como Aakesh, o neno can que morre de fame como Choiva, o seu cadelo. Como Nadim e a súa irmá Altair que sobreviven e son explotados limpando parabrisas ou recibindo bicos á forza –o seu inferno agochado- porque a rapaza xa ten corpo de muller. Como Kai, o neno da rúa, piollento, mais feliz por ter por fin un nome e de que alguén lle chame por el. O retrato de Leila, a nena de once anos, obrigada a casar, como as fillas do deserto, porque as cousas foron sempre así, capaz, porén, de dicir “non”, incapaz, con todo, de cambiar o mundo. E finalmente o intre feliz de Carlos, o neno paralítico que, por unha vez, non é discriminado pola súa doenza.

Francisco Castro

A autora e o autor con moita habilidade e oficio á hora de contar historias, ponnos diante das conxunturas dramáticas cun equilibrado realismo. Foxen á vez dos pormenores obscenos e noxentos, mais sen enmascarar a realidade e sen concesións aos sentimentalismo. As únicas pingas de dozura son as relacións, poderiamos dicir que “humanas”, que estes heroes marxinados establecen cos seus respectivos cans.

Unha linguaxe limpa, lixeira e clara é o instrumento axeitado para resaltar a sinxeleza expositiva deste libro, á vez de denuncia e de esperanza

Parodia da novela negra e crítica do “telelixo”

In vino veritas

Francisco Castro

Editorial Galaxia, Vigo, 2011, 380 páxinas.

 

Pérdome sen remorsos, e frecuentemente con abondo pracer, na escrita de Francisco Castro. Desde aquela “noveleta”, Play back, co-ganadora  no ano 1997 de Premio Lueiro Rey e que literaturizou, posiblemente por primeira vez na narrativa galega, o submundo das orquestas verbeneiras, un verdadeiro territorio darwinista, ata a súa última achega, esta ampla, complexa e ricaz novela, In vino veritas, un dos libros deste pasado verán entre nós.

In vino veritas é unha novela complexa e ricaz porque na mesma conflúen varios fíos narrativos e adúbase así mesmo con reflexións matanarrativas, xa ao comezo da mesma, unha querenza do escritor que xa se deixara ver noutras achegas, como Xeración perdida. Así mesmo, ao longo de toda a novela, nos comezos de cada capítulo, rotulados con citas de Raymond Chandler que pretenden ser un catálogo da novela policial e ao que o autor implícito contradí non poucas veces.

Mais In vino veritas é en primeiro lugar unha novela negra. Escribo negra e non detectivesca ou policial polo que logo se dirá. Un detective, Xulio Míguez recibe o encargo de atopar o marido dunha rica adegueira, unha xornalista de grande éxito que conduce un programa rosa e que interfire nas súas indagacións, encarreirándoo por camiños insospeitados. Formalmente, pois, unha novela negra que segue todos os parámetros e tópicos do xénero, mais en realidade, unha deconstrución do xénero detectivesco. Unha parodia da novela policial, como se di na contracapa. O detective de Francisco Castro é un sabuxo normal, pero non se caracteriza pola súa perspicacia. Ten que ser o autor implícito o que lle apunte como debe de interpretar os indicios, e no desenlace é a asasina a que lle da conta das razóns dos seus crimes.

Francisco Castro

Na novela de Francisco Castro atopamos todos os tópicos e convencións do xénero detectivesco. Pero o relato vai moito máis alá diso que os ingleses bautizaron como Whodunit ( Quen o fixo?). E este máis alá é precisamente esa fórmula narrativa máis rica e complexa na que a resolución do enigma deixa de ser o obxectivo principal, pasando a formar parte do primeiro plano a introspección psicolóxica dos personaxes e o retrato crítico da sociedade. É a proba definitiva que diferenza  a novela clásica de detectives, onde  a resolución do enigma é todo o que se lle ofrece ao lector, da novela negra que mantén a intriga e o misterio, aínda que a súa importancia fica desprazada pola temática social  e pola especulación psicolóxica. In vino veritas alíñase con claridade no territorio da novela negra. Xa nas primeiras páxinas o detective reflexiona (“é un tipo que pensa” páxina 22) sobre as coordenadas éticas do seu traballo.

Mais, para alén desas calas nas interioridades dos personaxes, In vino veritas é unha acerba e corrosiva crítica social que a converte niso que o escritor repite unha e outra vez: unha novela furiosa. Furiosa censura do desencanto burgués e das súas ramificacións de fastío vital e  hedonista que leva  a algúns dos  personaxes  a buscar entretemento en desvíos sexuais de tipo sadomasoquista. Pero a furia desta novela estoura con toda  a súa intensidade cando critica o predominante papel do telelixo  na actual sociedade. Recoñece o autor que Belén Esteban “tivo moita culpa porque unha vez levando ao meu fillo ao parque pola tarde vina na tele alporizada, erguendo as mans. Logo, á volta, catro horas despois, aínda seguía alí”. Francisco Castro pasa por unha ácida peneira o mundo televisivo, dominado desde hai tempo pola tiranía colectiva do telelixo do mundo rosa. A furia desta novela agrándase porque hoxe en día a verdadeira realidade é a que nos deixan ver na pantalla: teatros de vulgaridades, barullos e zaragalladas sentimentais e morbosas, esnaquizamento da linguaxe. Do imperio de todo isto nace a ira coa que o escritor pretende desenmascarar a “telemerda”, hoxe imperante no principal medio de comunicación.

Na novela conflúen outras liñas narrativas como a homenaxe ao viño e a crítica agochada de todo ese aparato lambido que hoxe o acompaña. Porén, o cerne desta achega de Francisco Castro é unha trama de novela negra e asemade a súa parodia, cun inequívoco e necesario compromiso crítico coa sociedade que arestora se aveciña cada día máis á banalidade e á barbarie.