Memorias dun “dióscuros” ferrolán

 

Amada liberdade

Fernando Pérez-Barreiro Nolla

Teresa Barro

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 398 páxinas.

 

   Conta Fernando Pérez-Barreiro Nolla neste moi interesante libro de memorias que, sendo estudante de dereito en Santiago, Ramón Piñeiro lle confesou, arredor daquela famosa mesa-braseiro pola que pasou máis dunha vez, que el e Xosé Manuel López Nogueira eran os “dióscuros” ferroláns e que tiñan nas súas mans o futuro do ensaio en galego. Os avatares da vida fixeron que non se cumprira ese prognóstico e que Fernando Pérez-Barreiro se realizase profesionalmente primeiro como redactor e locutor dos servizos exteriores da BBC, e máis tarde como xefe do servizo de tradución da Organización Internacional do Café. Tamén, como tradutor ao galego dunha obra de teatro de Shakespeare e como autor  das primeiras tradución directas do chinés ao galego. Mais é unha das millentas anécdotas  e revelacións que descubrimos tirando polos fíos do nobelo da vida deste intelectual galego, pouco coñecido en Galicia porque a súa vida desenvolveuse na súa meirande parte fóra de Galicia, se ben nunca foi alleo á evolución do nacionalismo e dos proxectos galeguistas.

   Un título moi acaído, Amada liberdade, para seguir os roteiros da vida dun home que sempre quixo ser libre, un resistente teimudo a perder a liberdade, como se deduce do fracaso dos intentos do Opus en Galicia para que ingresase na institución, e tamén polos xuízos e valoracións da súa relación con Ramón Piñeiro. Como di a que foi a súa muller e compañeira, Teresa Barro, o seu proxecto vital contemplaba a independencia e unha vida sinxela, sen renunciar, porén, nunca ao galeguismo, malia que máis da metade da súa vida estivesen os dous afastados xeograficamente da nosa terra.

   Cunha prosa moi sinxela -estilo memorialístico-, e ao mesmo tempo atraente, Fernando Pérez-Barreiro Nolla (1931-1910), dá conta da súa andadura vital. Nacemento e  adolescencia en Ferrol; traslado a Viveiro onde seu avó fora cacique e amañador de eleccións. Os seus contactos co mundo clerical -un seu tío era cura- do que non tirou  experiencia relixiosa ningunha. O descubrimento de libros censurados e a obra de escritores galeguistas como Noriega Varela. Máis tarde, a súa estadía en Santiago para estudar a carreira de dereito nunha universidade na que atopa pouco rigor intelectual e galeguismo por ningures. As Festas Minervais, faladoiros arredor de Otero Pedrayo e Bouza Brey. López Nogueira preséntalle a Ramón Piñeiro co que mantén unha estreita e duradeira relación desde as iniciais conversas na mesa-braseiro. E aquí, ao longo de moitas páxinas, dá comezo o que alguén ten chamado o “exercicio de deconstrución de Piñeiro”. Ramón Piñeiro, unha figura moi controvertida, con luces e sombras, pero para Pérez-Barreiro, con que o uniu unha boa amizade, un personaxe implacable co nacionalismo galego primeiro nun Santiago no que se cultiva unha cultura de salón. Máis tarde, e no contexto da guerra fría, recomendando lecturas que detrás tiñan á CIA.

   Son moitos os personaxes que teñen vida na memoria de Fernando Pérez-Barreiro Nolla. Lembranza moi positiva de Carballo Calero, de X. M. López Nogueira, X. M, Beiras, Ramón  Lugrís, Avilés de Taramancos, X. L. Franco Grande, Méndez Ferrín, Eduardo Punset e moitos outros.

Teresa Barro e Fernando Pérez-Barreiro Noalla

   As memorias ficaron inconclusas porque a morte segou de xeito inesperado a vida deste intelectual galego que dentro ou fóra da súa terra sempre estivo ao servizo dos ideais galeguistas. Será Teresa Barro, nun longo apéndice rotulado “A vida xuntos” a que nos agasalle cun relato que serve de contrapunto e complemento das memorias do seu compañeiro. E se Fernando Pérez-Barreiro deconstrúe a figura de Ramón Piñeiro, Teresa Barro fai algo semellante con Otero Pedrayo como profesor en cuxas clases, confesa, nunca viu un verdadeiro atractivo e menos nas súas vulgaridades impositivas e machistas, impropias dunha lección  universitaria nin hoxe nin tampouco nos anos cincuenta.

   Un libro, pois, que recupera desde a experiencia vital dun intelectual independente a historia do noso pais na segunda metade do século XX, da que fai unha interpretación crítica, sempre argumentada, que desfai tópicos,  pon a cada quen no lugar que os autores, sen acritude, consideran que merece e que ademais permite unha pracenteira e ao mesmo tempo ilustrativa lectura.

 

Os Cadernos Ramón Piñeiro

Cadernos Ramón Piñeiro (XVII): Bibliografía e hemerografía de Ramón Piñeiro.

Cadernos Ramón Piñeiro (XVIII): Cartas de Ramón Cabanillas a Isidoro Millán en modo de antífona.

Cadernos Ramón Piñeiro (XIX): Homenaxe a Fernando Pérez-Barreiro Nolla

Edita: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.

Santiago de Compostela, 2011.

 

Foi no ano 2003 cando o Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades sacaba á rúa o primeiro volume dunha nova colección: os Cadernos Ramón Piñeiro. Recollía aquel primeiro número da nova colección dous breves ensaios sobre a obra de Ramón Piñeiro. Desde entonces, con perseveranza e unha certa irregularidade temporal, dezanove volumes, tres deles neste ano 2011, levan recollidas certas partes descoñecidas do noso patrimonio cultural, sobre todo o legado epistolar entre figuras sobranceiras das nosas letras no pasado século. Dirixen con acerto a colección os profesores Luís Alonso Girgado e Ramón López Vázquez.

O primeiro dos números monográficos publicado neste ano, o XVII, recolle a bibliografía e a hemerografía actualizadas de Ramón Piñeiro. Complétase así o traballo compilado no terceiro volume destes cadernos, publicado no ano 2003. Aquela “contribución” á produción escrita de Ramón Piñeiro era necesario poñela ao día polo feito da designación do pensador de Láncara para o Día  das Letras Galegas do ano 2009. En efecto, unha manchea de textos e reedicións das obras de Piñeiro foron publicados ao longo dese ano. Analizaban a súa figura e a súa obra nas súas distintas dimensións. Esta nova edición, corrixida e aumentada daquel Caderno III modifica de forma significativa a bibliografía pasiva de R. Piñeiro. Un equipo formado por Luís Alonso Girgado, Alexandra Cillero Prieto, Élida Abal Santoruum, María Cuquejo Enríquez, Teresa Monteagudo Cabaleiro e Montserrat Vázquez Riveiro responsabilizáronse desta compilación bibliográfica completa e, ao mesmo tempo, selectiva do ideólogo galego.

En edición, introdución e notas de Luís Cochón, o número XVIII dos Cadernos publica a correspondencia dirixida por Ramón Cabanillas a Isidoro Millán. Francisco Fernández Rei, coñecedor como poucos da vida e da obra do seu conterráneo Cabanillas, escribe un   necesario e preciso limiar contextualizador destas vinte e nove cartas de Cabanillas a Isidoro Millán que “a parte dunha constante manifestación de afecto  a un mozo lingüista, constitúen un excelente documento sobre a xeira final do Cabanillas novamente entregado á causa do galeguismo” (páxina 8). O volume recolle non só a correspondencia epistolar de Cabanillas ao humanista Isidoro Millán, fillo, senón tamén outras cartas a diversas persoas próximas a Cabanillas por razóns familiares ou por motivos intelectuais (Elisa González Pardo, Isidoro Millán Mariño, Francisco Fernández del Riego, Filgueira Valverde…). E así mesmo, un epílogo no que Isidoro Millán matina e pondera a posibilidade da creación dunha institución (“Seminarium Linguae Gallaecae Investigandae”), que tería como obxectivo a investigación da nosa lingua e a creación dun Gran Dicionario Galego.

A través desta correspondencia podemos percibir o proceso creativo de Ramón Cabanillas nos anos da posguerra, os proxectos que non pasaron diso e a decadencia física dunha persoa optimista e retranqueira mesmo nos seus derradeiros anos. Material imprescindible, xa que logo, para o cabal coñecemento dun home e dunha época da literatura galega ateigada de brétemas.

O avogado, escritor, xornalista e políglota Fernando Pérez-Barreiro Nolla (Ferrol, 1931-Lancaster 2010) é unha figura  descoñecida case que de todo entre nós, malia o seu intenso labor cultural e os premios e distincións -o último o Premio Castelao da Xunta de Galicia no ano 2009- dos que se fixo merecedor. Velaí pois a oportunidade deste volume que recupera o seu epistolario con Ramón Piñeiro, unha pequena pero significativa parte do seu pensamento (Apartado IV. Selección de textos) e os testemuños de persoas a el moi achegadas: a súa muller Teresa Barro, os amigos X.L. Franco Grande, Eduard Punset (ambos compartiron traballo nos servizos exteriores da BBC), Camiño Noia, Francisco Fernández Naval e Xulio Ríos, entre outros.

Os editores, Luís Alonso Girgado, Nicolás Vidal e Alexandra Cilleiro Prieto agasállanos cunha crono-bio-bibliografía imprescindible para achegármonos á andaina vital e intelectual dunha figura tan afastada dos dogmas e, á vez, tan próxima ao mellor da cultura europea, como de Fernando Pérez-Barreiro Nolla afirma X.L Franco Grande.

Diría por último que todos estes volumes e outras publicacións editadas pola Xunta de Galicia  ou por organismos e institucións oficiais non deben ficar amoreados nos sotos dos edificios institucionais, senón espallados entre as bibliotecas e centros de ensino do noso país, xa que son libros que pertencen a toda a cidadanía galega.