“Viaxeiros por Galicia”, o que pensan de nós

Viaxeiros por Galicia

Xan Arias-Andreu Rodríguez

Tradución:Enrique Sánchez Rodríguez

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2011, 283 páxinas.

“Páxinas vivas que nos amosan unha sociedade moi distinta a que aparece nos libros de historia”. Así define Xan Arias, editor, autor da selección de textos e das introducións, o contido deste libro, Viaxeiros por Galicia, que  Editorial Trifolium vén de editar na súa colección de viaxes, “Lume de Leña”. Unha escolma de relatos que ten a súa orixe nos artigos que Xan Arias publicou semanalmente nun suplemento dun xornal galego entre os anos 1993 e 1996. Agora aparece a versión galega do libro que recollía aqueles artigos, en tradución de  Enrique Sánchez Rodríguez.

Galicia foi desde a Idade Media meta secular de camiñantes e viaxeiros. Os camiños que levaban a Compostela encheron de viaxeiros as corredoiras galegas. A épica do camiño que atraeu desde tempos medievais a heroes e a viláns,a aquel balume de santos, de humildes xacobeos prendidos na fe do carboeiro, pero tamén de camorristas, “clerici vaganti”, toda a gallofería de Europa aos que retrata  Aymeric Picaud nesa primeira guía para camiñantes, o Liber peregrinationis, con cuxas advertencias e consellos enceta Xan Arias un volume polo que transita unha manchea de visitantes, coñecidos uns, simples e humildes viaxeiros outros, que testemuñaron por escrito verbo do que aquí viron, sobre nós, a nosa peculiar forma de ser, a nosa paisaxe e a nosa cultura, tanto a material como a inmaterial.

Viaxeiros heteroxéneos, poetas, comerciantes, guerreiros, eclesiásticos, malandrís, emisarios diplomáticos, investigadores científicos, visitantes románticos buscadores do exótico. De todos eles hai representantes neste libro, consonte cos criterios selectivos do autor. Outros ficaron fóra por mor da mesma arela selectiva.

Todos eles radiografan de maneira poliédrica nos seus relatos, cartas, guías para camiñantes… a nosa idiosincrasia, as curiosidades que observaron nos nosos devanceiros ou mesmo na nosa fauna, como esas “bestas salvaxes moi perigosas” que atopou  Mártir, un bispo armenio na ribeira dereita do Eufrates  que realizou a viaxe a Galicia en 1491.

Xan Arias

Xan Arias aconséllanos dous retratos de Galicia: a ollada profunda da escritora británica Annette Meakin que nos visitou nos primeiros anos do século XX e que, malia o seu interese polo noso país, non esquece que en Galicia os labregos están oprimidos polo mal goberno, pola usura e pola propia ignorancia, e os monumentos medievais encóntranse  nun estado de completo e triste abandono. Outra imaxe significativa de Galicia é a de Manuel Azaña. No verán de 1918, o político e intelectual visitou Galicia, deixando escrito un conciso diario ateigado de fermosas descricións evocadoras, por veces cunha grande economía lingüística (Coruña: “Teimosía no aloumiño do vento”; Vigo: “Cara ao mundo polo océano”), pero tamén de xuízos valorativos moi críticos, mesmo co daquela incipiente uso literario do galego (“Agora que se fala en todos os lugares de renovación, a renovación galega -que só pode ser: anticaciquismo e reforma agraria- quere revestir formas pedantes e estériles e comeza a reivindicar a lingua de seu”, páxina 157).

O antólogo de todos estes textos acompáñaos de prosas introdutorias ou contextualizadoras, claras e transparentes, que teñen sobre todo a virtude de non estorbar a lectura dos documentos orixinais, permitíndonos gorentar o seu frescor,  a súa visión tópica e superficial ou  a súa profundidade reflexiva. Porque de todo hai neste calidoscopio que forman as prosas dos que nos visitaron ao longo dos séculos.

Federica Montseny en Galicia

Impresións dunha viaxe por Galicia en 1935

Federica Montseny

Tradución: Enrique Sánchez Rodríguez

Ilustración da cuberta: Ánxela Pérez Meilán

Editorial Trifolium, A Coruña 2011, 77 páxinas.

“Fume de Leña” é o nome co que Editorial Trifolium rotula unha colección de libros de viaxes nos que Galicia aparece como destino. Á mesma engádese, neste comezo de ano, un texto singularísimo, por ser a súa autora Federica Montseny, a propagandista e ideóloga libertaria, figura cimeira na historia do anarquismo ibérico, a primeira muller que acadou a condición de ministra na Europa Occidental. Federica Montseny vén a Galicia nunha viaxe organizada polo Comité Regional da Confederación Regional Galaica da CNT. Unha xira que se desenvolveu entre o 3 e o 16 de decembro de 1935, visitando as cidades de Betanzos, A Coruña, Ferrol, Cariño, Santiago, Lugo e Ourense. Como fixera con ocasión doutras viaxes a distintas partes de España, Federica Montseny escribe un relato do que vira e do que experimentara, que se publicou por entregas en “La Revista Blanca” a comezos de 1936.

O texto que agora recupera Editorial Trifolium, chéganos precedido por unha Introdución contextualizadora, asinada polo historiador e especialista nestes temas, Eliseo Fernández; un limiar que nos dá noticia das dificultades nas que se realizou a viaxe por mor da situación de ruptura cos socialistas, consecuencia dos enfrontamentos nos primeiros anos da República. E tamén pola división interna no seo da CNT, entre moderados e radicais, fileira na que se aliñaba Federica Montseny e que se fixo notar sobre todo no acto que Federica  protagonizou en Santiago.

Federica Montseny

O relato de Federica Montseny, condensado e á vez moi vivo, é unha amalgama de relato de viaxe, de homenaxe reiterado quizais en demasía á paisaxe galega, ao espectáculo  do mar e da terra en conxunción permanente, de descricións e louvanzas do movemento libertario en Galicia, anécdotas e curiosidades de cada unha das vilas e cidades que visita, e mesmo de consideracións, tópicas por veces, sobre o carácter e idiosincrasia  galega. E tamén, un canto á muller galega, “a gallarda muller galega”, “sas e fortes como carballos”.

Comeza o relato cunha crítica á compañía do ferrocarril, a súa rapacidade que aforra os vagóns de terceira clase para obrigar os viaxeiros a sacaren billetes de segunda (páxina 23). E remata cunha loanza á camaradería do movemento libertario galego, “unha anarquía á antiga usanza” (páxina 76).  Entremedias, algunhas consideracións que non deixan de chamar a atención. Federica Montseny semella descoñecer a obra na que Rosalía de Castro denuncia a situación social de miseria, a emigración que padece Galicia e, sobre todo, o asoballamento ao que foron sometidos secularmente os galegos na emigracións a Castela. Ao contrario daqueles galegos que ían a Castela por pan e saramagos lles deron do poema rosaliano, F. Montseny presenta unha España ( “a España que pensa e sente”) que ama a Galicia ata sen a coñecer (páxina 24). Outro trazo a subliñar, é a análise sociolóxica que fai do carácter galego, na que se deixa levar por tópicos. Ve a muller galega como una copia exacta – “resurrección” é a súa palabra –  do tipo de campesiña rusa tal como a retratan as novelas de Tolstoi. Pero xa no primeiro contacto coa xente galega en Betanzos, se decata de que Galicia é un pais patriarcal. Na mesma mentalidade dos seus compañeiros de ideoloxía libertaria, a muller fica arredada da vida pública e encerrada no fogar. Percibe asemade a muller galega como allea aos escrúpulos pecaminosos verbo do amor carnal e da sexualidade en xeral. Finalmente non deixa de sorprender e mesmo de abraiar a súa descrición do carácter dos galegos: “unha atractiva mestura de enxeño, bonhomía, afouteza e puerilidade” (páxina 28). O que demostra que todos somos fillos do noso tempo e permeables, moitas veces en demasía aos lugares comúns, trivializacións e argumentos estereotipados.