O máxico universo infantil de Lilus Kikus

Lilus Kikus

Elena Poniatowska

Tradución de Teresa Moure

Ilustracións de Santy Gutiérrez

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2012, 55 páxinas.

 

Co primeiro libro de contos co que Elena Poniatowska se iniciou  na escrita, Lilus Kikus, bota a andar unha nova colección de Editorial Trifolium, “Lunalimón”, dedicada ao libro ilustrado e na que esperamos gorentar fermosos agasallos, coma este meiró, no que a infinda capacidade fabuladora desa muller,Hélène Elizabeth Louise Amélie Paula Dolores Poniatowska Amor, que naceu princesa, pero que, logo de renunciar a nomes e apelidos, exerceu ao longo da súa vida como xornalistas e apaixonada escritora de literatura testemuñal do México do pasado século,  dándolle voz aos sen voz, prestándolle a súa palabra e as súas fantásticas imposturas a moitas mulleres ás que admira ou coas que se condoe..

Mais, como digo, Elena Poniatowska iniciouse na escrita retratando o máxico universo infantil con este material de contos de Lilus Kikus, que comezaron a comercializarse no ano 1954. Un traballo que a creadora de La noche de Tlatelolco ou Leonora construíu recibindo o alento e a inspiración da súa propia infancia.

Os doce capítulos ou seccións que agroman  neste belido libro, narran as vivencias que agroman no interior ou no exterior da nena Lilus Kikus, vivencias que lle permiten ir descubrindo o mundo: o máis sinxelo e as experiencias que, por veces, semella que corren paralelas cos seus soños.

Lilus, medioteatreira, exploradora, nena de area, de iodo, de sol e vento, sempre soñadora, observa cos cinco sentidos os lugares onde se atopa, as actitudes das persoas e chega a conclusións, consonte co que entende ou imaxina. Mais Lilus tamén representa, cos seus “inocentes” inquéritos, as críticas e solucións aos problemas cotiás que acontecen no México no que vive. Así, ao escoitar os berros dos manifestantes nunhas eleccións apelando ao pobo, Lilus pensa no pobo, mais, ulo o pobo?.

Ao longo dos relatos, Elena Poniatowska achéganos as actividades que fai Lilus: fita paxariños, cempés, formigas, vai a un concerto, á praia de Acapulco onde soña que ten marido, un marido tan serio coma un funcionario. Pero Lilus non fai nada cando nada ten que facer e coida que as parvas son as persoas máis encantadoras do mundo. Tamén -velaí a súa sabía inxenuidade- se fai “grandes” feridas para cobrar por ensinalas.

Elena Poniatowska

Os pensamentos da cativa mesturan simplicidade, inocencia, profundidade e estrañeza, mais tamén un fondo e resignado sentido relixioso-estamos no anos 1954- que fai que no derradeiro capítulo Lilus ingrese nun convento, onde sabe da Virxe, explícanlle a honorabilidade, pero tamén a esperar sobre o leito o seu futuro marido, paciente e submisa!

Unha narradora omnisciente salta sen continuidade dun episodio da vida de Lilus a outro. Con todo, cada experiencia da cativa convértese nun revulsivo que nos fai pensar. Na forma de narrar, máxica, malia a linguaxe coloquial, vertida a un galego xenuíno por Teresa Moure e fermosamente ilustrada por Santy Gutiérrez, estoura a inmensa curiosidade dun personaxe infantil que é capaz de pór orde no mundo sen facer nada, soamente divagando e observando o seu redor.

Para ser lida como verdade*

Benquerido Diego. Abrázate Quiela

Elena Poniatowska

Editorial Trifolium, Iñás – Oleiros 2011, 67 páxinas.

Elena Poniatowska acostuma tirar os temas das súas fabulacións a partir de circunstancias reais, dándolles voz aos sen voz do seu ou doutros países, aos que admira ou dos que se condoe. Á máis recente, Leonora Carrington, na súa novela Leonora. Fíxoo así mesmo con Angelina Beloff, a que fora a primeira muller do muralista Diego Rivera. A escritora mexicana recrea nesta pequena obra o ficticio epistolario – do real só se conserva unha carta – que Angelina lle envía a Diego Rivera, sen obter unha soa resposta. Unicamente remesas de diñeiro.

Trátase, xa que logo, dun caso evidente de amor non correspondido, de amor intransitivo. Angelina atópase aloxada na carencia: do fillo, de amor, de diñeiro, do amante sobre todo. A súa voz melancólica convértese neste ficticio epistolario nunha parodia do sufrimento asumido pasivamente, mesmo rendéndolle culto aos pinceis e papeis do pintor. Ao longo desta correspondencia, o abalo afectivo amosa un caracter cambiante. Hai, porén, un denominador común que salfire estas cartas: a lembranza nostálxica e a imaxe idealizada do amante ausente. O desenlace desta novela – epistolario é certamente cruel: Agelina, a lánguida muller azul, viaxou a México e alí cruzouse co muralista que non a recoñeceu. A súa dor obsesiva, a súa melancolía son recreados con man mestra por E. Poniatowska nesta ficción que demanda ser lida como verdade.

* Este texto foi publicado no suplemento Faro da Cultura, paxina VI, do xornal Faro de Vigo o día 7 de abril de 2011 e no suplmento Saberes, páxina 6, do xornal La Opinión de A Coruña o día 16 de abril de 2011.

Cartas de amor intransitivo

Benquerido Diego, abrázate Quiela

Elena Poniatowska

Tradución: María Fe González Fernández

Editorial Trifolium, A Coruña 2010, 67 páxinas.

 

   A escritora mexicana Elena Poniatowska, que ten acadado algúns dos máis importantes premios das literaturas latinoamericanas ( o Alfaguara de Novela, o Rómulo Gallegos e recentemente o Premio Biblioteca Breve ), acostuma escribir a partir de feitos e circunstancias reais, dos que tira os temas para as súas fabulacións. Elena Poniatowka, en efecto, tenlles dado voz nas páxinas das súas obras aos sen voz no seu pais, como tal a Josefina Bórquez, na ficción Jesusa Palancares de Hasta no verte Jesús mío (1969), unha lavandeira e medium que participa na revolución mexicana e que lle permitiu á escritora coñecer a verdadeira pobreza do México real. Mais a xornalista, dramaturga e narradora tamén lles presta a súa voz a outras mulleres non mexicanas ás que admira. Unha desas mulleres foi Angelina Petrovna Belova, máis coñecida como Angelina Beloff, exiliada rusa en Francia, pintora e parella durante dez anos do muralista mexicano Diego Rivera.

Na existencia do pintor, Angelina Beloff ocupou sempre un espazo minúsculo. Ela, non obstante, foi a súa primeira muller e con ela tivo un fillo en 1916 que finaría un ano despois. A súa vida ao carón do artista, e nomeadamente despois do regreso de este ao seu pais, foi moi amarga e dolorosa naquel París frío, gris e pobre da posguerra. O mesmo Diego chega a confesar: “Angelina deume todo o que unha muller lle pode brindar a un home. Pola contra, ela de min recibiu toda a miseria que un home lle pode infrinxir a unha muller”. Diego Rivera marcha de París en 1921 e Angelina escríbelle cartas que nunca obterán resposta.

Elena Poniatowca recrea o ficticio epistolario que ten  a súa orixe en Angelina. Un epistolario esteado en restos de escritura histórica. A dimensión temporal da comunicación, se así se pode chamar, vai desde o 19 de outubro de 1921 ao 22 de xullo de 1922. Dez meses sen ter noticias de Diego. Nin unha soa liña. Só remesas de diñeiro. Intercambio de palabras de amor por moedas, feito que contradí a simetría dos suxeitos emisor e receptor. Na única carta verdadeira escrita por Angelina, a do 22 de xullo, tomada por Poniatowka da biografía que do muralista escribiu B. Wolfe, a pintora rusa dille que preferiría unha soa liña aos cartos, pero sobre todo preferiría  o seu amor.

Angelina Beloff, retrato de Diego Rivera

Trátase, xa que logo, dun caso patente de amor non correspondido, de amor intransitivo. Quiela atópase aloxada na carencia: do fillo, de calor, de diñeiro, do amante. A súa voz melancólica convértese na escrita de Elena Poniatowka nunha parodia do sufrimento a través da pasividade e mesmo dese renderlle un culto case que fetichista aos papeis e pinceis do pintor (“… benquerido Diego, os teus pinceis érgense no vaso, moi limpos como a ti che gusta. Atesouro ata o máis mínimo papel no que esbozaches unha liña” , páxina 13).

Ao longo da correspondencia recreada en forma de ficción, o abalo afectivo amosa un carácter cambiante. Hai, porén, un denominador común que atravesa estas cartas: a lembranza nostálxica e doente e a imaxe idealizada do amado ausente, do que nunca recibe respostas, mais ao que incluso lle pide permiso e perdón por telo substituído pola pintura, por crear un espazo propio que ocupe o do outro. Desde as primeiras liñas, Quiela amósase como una muller alienada, ocupa o lugar da non – existencia fronte á evocación da figura xigantesca de Rivera que alimenta a sociedade patriarcal mexicana. Diego Rivera encarna  o modelo do artista revolucionario, o macho mestizo de sexualidade desbordante, que esixe mulleres “mexicanas” de perfís exóticos ( Frida Kahlo, Lupe Marín ). Fronte a elas, a “doce” e “esvaída” Angelina é a estranxeira, vencellada a un período gris da pintura de Rivera na “escura” e bárbara Europa. Así pois, na recreación da súa personalidade, esteada na biografía do personaxe histórico, Quiela,  a lánguida muller azul, tal como a pintou Rivera, identifícase cos trazos atribuídos ao perpetuo estereotipo feminino: submisión, dozura, dependencia, impotencia, melancolía, bondade, entrega absoluta. Non é de estrañar, en consecuencia, que o libro fora atacado pola crítica feminista.

O desenlace desta novela – epistolario fragmentaria é certamente cruel. Sabemos, grazas á Nota final, que Angelina viaxou á terra que tanto arelaba. Pero alí non buscou o muralista e cando se cruzou con el nun teatro, Diego Rivera pasou ao seu lado sen a recoñecer. O amor incomprendido aguilloaría os últimos días da pintora. A súa dor obsesiva, a súa melancolía, as súas nostalxias foron recreadas con man mestra e un estilo de grande calidade poética, fuxindo, porén, do lirismo gratuíto, por unha das principais escritoras mexicanas, nesta ficción que demanda ser lida como verdade.