“A autoestrada do Sur”, unha peza mestra de Julio Cortázar

 

A autoestrada do Sur

Julio Cortazar

Tradución de Francisco X. Fernández Naval

Editorial Trifolium, Iñás – Oleiros (A Coruña), 2014, 66 páxinas.

 

   Agasállanos Xan Arias, desde ese pequeno mais afouto selo que é Editorial Trifolium, coa versión ao galego da man de Francisco X. Fernández Naval, dunha verdadeira alfaia literaria: A autoestrada do Sur. A publicación deste primeiro relato que forma parte de Todos los fuegos el fuego chega en sazón, moi oportunamente: aos trinta anos do pasamento en París do seu autor, Julio Cortazar e no ano no que se conmemora o centenario do seu nacemento. Sospeito que infelizmente esta edición de Editorial Trifolium vai ser o único recoñecemento na lingua de noso. que o escritor arxentino, nado en Bruxerlas e aínda non incorporado ao galego, terá no ano do seu centenario. Un escritor, de por parte, referencia incuestionable da narrativa universal do pasado século e que tantas relacións tivo con Galicia, da man sobre todo da súa muller galega, Aurora Bernárdez, de Lorenzo Varela e Luís Seoane, editores do escritor en Arxentina.

   Julio Cortázar, paradigma do intelectual e do escritor progresista e comprometido, é unha das principais voces dese estouro da literatura latinoamericana que se coñece co nome de boom, publicou este conto como pórtico de Todos los fuegos el fuego (1966), e é, malia a súa brevidade, unha das pezas mestas do narrador arxentino: un relato que sutura na súa carga diexética, sinxela mais moi intrigante, unha forte e eficaz carga simbólica, porque Cortázar, un gran domeador da narrativa breve, foi capaz de converter  un feito trivial, o embotellamento de coches nunha autoestrada que leva a París, na alucinación e pesadelo dunha situación irreal, tan fantástica como absurda, que se prolonga  varios días, durante a que abrollan situacións tan absurdas como tráxicas e mesmo románticas (suicidios, falecementos, relacións amorosas…).

   A autoestrada do Sur é, por riba de calquera outra consideración unha metáfora temporal.  O transcorrer do tempo, o seu cálculo, a súa relatividade son  algúns dos motivos principais do conto. Outras fías narrativas, na miña estima tamén relevantes, son  a organización social -no relato establécese unha organización da sociedade en pequeno semellante á das sociedades tradicionais-, o arribismo, a cooperación, a empatía entre as persoas, a filantropía, a cobiza, o cotexo entre mocidade e ancianidade,  a volta á normalidade como algo  non desexado. E seguramente moitos outros motivos que  a acuidade dun narrador como Cortázar foi quen de integrar neste relato modélico.

  

Julio Cortázar

Desde unha ollada técnica, cómpre salientar na escrita do relato, o clima agoniante que soubo crear o autor con pausas delongadas e insignificantes avances dos automóbiles, o dominio do tempo narrativo: o tempo da historia, con contadas anacronías, coincide co tempo do relato. O protagonismo da historia é coral, un efectivo acerto do autor, xa que a narración pretende ser un reflexo   da organización social humana, dunha comunidade minoritaria, como xa sinalei. Tamén acerta Cortázar na escolla do punto de vista narrativo: desde  a perspectiva dos personaxes xa que no relato son moi importantes as relacións humanas e os conflitos existenciais, neste caso nun contexto surrealista, contados ademais por un narrador omnisciente  que o sabe todo: o que senten e pensan os personaxes.

   Xa que logo, beizóns a Editorial Trifolium por permitirnos gorentar en galego unha das “grandes” pezas breves da literatura universal contemporánea. Só cómpre desexar que o exemplo se espalle e poidamos así saborear na lingua de noso as grandes pezas narrativas e tamén os relatos breves de Julio Cortázar.

A arte da inservidume voluntaria

 

A servidume voluntaria

Étienne de La Boétie

Tradución de Armando Requeixo

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2013, 83 páxinas

 

  

   O Discurso da servidume voluntaria ou contra o UN é un acto de escritura acometido hai máis de catro séculos por un estudante de dezaoito anos nunha época de apoxeo das monarquías absolutas e do desenvolvemento das estruturas administrativas en Francia, que establecen unha nova forma de gobernar: a arte da servidume voluntaria. Un texto clásico que segue sendo actual e que arestora podemos gorentar en galego, grazas á tradución que para Trifolium preparou Armando Requeixo.

  

Étienne de La Boétie

Saliento entro os aspectos merecentes de admiración neste breve ensaio,  a erudición e a solidez da argumentación; a precoz xenialidade do autor, e sobre todo a actualidade dun texto, non só precursor intelectual do anarquismo, senón tamén dos actuais movementos sociais de desobediencia civil. Ademais a sólida e erudita alegación que La Boétie soubo ver no feito da dominación política, un dos problemas fundamentais das relacións humanas.

   A desobediencia cívica é un concepto moderno, nacido no século XIX. Máis sen ningunha dúbida o Discurso de La Boétie participa desta modernidade, xa que nos convida a rebelarnos contra o tirano, contra as tiranías hoxe inseridas nas institucións e mecanismos de dominación global. Son estas algunhas das razóns que deberían servir de suxestións para ler A servidume voluntaria na lingua de noso.

 

( Texto publicado o día 27 de xuño no suplemento Faro da Cultura, páxina 6, do xornal Faro de Vigo)

A crueza social e literaria de Jonathan Swift

 

Unha humilde proposta

Jonathan Swift

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2013, 45 páxinas.

 

   O escritor de lingua inglesa que arestora podemos ler con máis interese, arreguizo e mesmo cunha notable sintonía cos tempos actuais e as súas crises, é sen dúbida Jonathan Swift (1667-1745), autor de As viaxes de Gulliver e outras formidables sátiras sociais, se cadra menos coñecidas, mais escritas nun estilo de ferinte ironía que fai que a clareza racional da súa época se revire contra ese suposto animal racional que é o home (“Pois confesa que de cando en vez as bestas poden dexenerar en homes”).

   Este escritor, de orixe irlandesa, mestre indiscutible da prosa inglesa, alternou a súa vida entre Londres, onde foi secretario de William Temple e Dublín, cidade á que regresa debido ás malas relacións con seu protector. Volverá de novo a Londres e, tras a morte da raíña Ana, retorna definitivamente a Dublín. Nesta cidade, onde naceu e morreu, asumiu o partido do pobo, converténdose en heroe nacional. A partir de 1724 escribe unha serie de panfletos moi radicais.

   A miseria do país empúrrao a escribir a sátira máis cruel da lingua inglesa: A modest proposal for preventing the children of poor people from being a burthen to their parents or country (1729), que en tradución ao galego de Mª Fe González Fernández, incorpora a coruñesa Editorial Trifolium a súa colección  “Musa pedestris”, co título: Unha humilde proposta.

   Despois de retratar a súa cidade, ateigada de mendigos, de nais seguidas por unha tropa de cativos famentos e farrapentos pedindo esmola, preséntanos o seu modesto plan ou proposta para manter e sacar adiante estes nenos, exposta con feroz e crúa ironía: vender eses cativos, fillos de mendigos ao ano de idade para, ben aleitados e repoludos, seren comidos polos cabaleiros e terratenentes e as súas familias. Coa seguridade ademais de que non faltarán carniceiros dispostos a sacrificar a eses nenos.

Jonathan Swift

   Finalmente Jonathan Swift di que propón esta solución só para Irlanda e faino desesperanzado, canso de ter ofrecido durante moitos anos ideas vas, ociosas e quiméricas. O seu modesto plan aliviará o sufrimento dos pobres e brindaralles algún pracer aos ricos.

   O máis cruel panfleto da lingua inglesa revélanos  a grande habilidade para a sátira dun escritor moi efectivo e directo na súa exposición, que soubo reflectir con grande acuidade as miserias de Irlanda, consecuencia das políticas da corte inglesa. Endalí a sintonía da escrita de Jonathan Swift co noso tempo, outra época de vergoñentas e deplorables miserias, cuxa orixe, como no caso irlandés, non está no pobo nin na xente máis humilde.

Delirantes e lúdicas parodias de César Aira

 

Festival

César Aira

Tradución de Juan Tallón

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2013, 98 páxinas.

 

   Recoñece César Aira, o eminente e prolífico escritor arxentino, que existe a superstición de que el sempre acaba escribindo una novela sobre todo o que lle acontece. Mais César Aira nega esa premisa e afirma que detesta as novelas sobre algo. Un libro sobre algo debe ser un ensaio ou unha crónica. Así pois, Festival non sería una novela en clave sobre a súa participación como membro do xurado no Festival de Cine Independente de Buenos Aires. Ás avesas, todo o que a novela contén, confesa Aira, é froito da súa fantasía. Con todo, os coñecedores da estética de vangarda aireana (fontes temáticas moi amplas e con frecuencia tiradas do seu propio traballo, o emprego en doses moderadas e razoables do método da escritura automática dos surrealistas, mesturada coas expresións máis populares da cultura), e que así mesmo teñan experiencia da dinámica dun festival de cine independente, estarán tentados de recoñecer nas páxinas deste relato, Festival, os avatares tirando a cool e a fauna polimorfa dos participantes nun festival cinematográfico como o de cine independente da cidade porteña, aínda que cómpre recoñecer que a novela non fala dese festival de Buenos Aires, nin recrea, a xeito de crónica xornalística, as vivencias de alguén pertencente á tribo dos cinéfilos.

   A novela  de César Aire, breve como case que todas as súas, é algo máis: unha ollada aceda e corrosiva verbo de calquera festival de cine independente, un retrato do seu mundo delirante, ateigado de alucinantes absurdos.

   Os lectores galegos teñen a oportunidade / privilexio de ler a primeira edición comercial desta novela de César Aira. Se ben existe unha versión orixinal deste texto, impresa e distribuída por Mansalva como parte do catálogo do Festival de Cine de Buenos Aires do pasado ano, a edición que arestora nos ofrece a coruñesa Editorial Trifolium, debe ser considerada como a primeira edición comercial. Con posterioridade Festival foi traducida ao alemán con ocasión do cincuentenario da Viennale.

   A versión galega conta ademais co especial aliciente de estar traducida á nosa lingua por Juan Tallón, seguramente o mellor coñecedor, nesta beira do Atlántico, da escrita de César Aira. Para os que acubillen algunha dúbida, remítoos a novela A pregunta perfecta (O caso Aira-Bolaño) da autoría do escritor galego.

   Festival é unha pequena obra mestra aireana, que lle permite ao autor reflexionar sobre o estado do cine moderno na súa dobre vertente: cine comercial e cine de autor, á vez que nos conta unha delirante historia, na que o absurdo, a parodia, as situacións cómicas e o cinismo camiñan en paralelo.

   O punto de partida da novela é a chegada a unha cidade que ben podería ser Buenos Aires se alí houbese montañas, do prestixioso director de cine belga Alec Steryx para presidir o xurado do Festival de Cine Independente e ser a máxima atracción do mesmo. Steryx, autor de films de ciencia ficción clase B, convertérase nun director de culto para os entendidos e ese entendemento xa se fixera global. Mais, en realidade, o cineasta belga semellaba imitar con torpeza ou cinismo as producións do xénero dos anos cincuenta. Un adiantado, pois, “o Antonioni do espazo exterior”.

César Aira

   Unha sinxela lectura da novela non iría máis alá deste aloucado divertimento, pero a novela encerra unha manchea de reflexións que transcenden este conxunto de enredos e brincadeiras. Cómpre, pois, ler  Festival en clave alegórica, como denuncia xocosa da festivilización  da cultura. As digresións, preñadas de ironía sobre o remuíño de actividades dun festival de cine, cos estereotipos que o frecuentan, a cultura da imaxe, os snobismos, as formas de provocar o recoñecemento público, os lindes do fanatismo…converten a novela de Cesar Aira nun verdadeiro artefacto que etnografía con ironía brutal as contradicións das sensibilidades posmodernas. Nada máis apropiado que o escalpelo de César Aira para destripar ese turbillón de actividades, hoxe convertidas en puro e simple festival.

Razoables sospeitas arredor do Camiño de Santiago

Estética e temporalización do Camiño Xacobeo

Antonio Gamoneda

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2012, 83 páxinas.

 

Unha das grandes voces da actual poesía española, Antonio Gamoneda, incorpórase á nómina de autores, todos de grande categoría intelectual e literaria, da colección “Musa pedestris” da Editorial Trifolium. E faino cun orixinal ensaístico, unha exposición verbo do Camiño de Santiago, que por expreso desexo do autor, ve luz na nosa lingua antes que en calquera outra.

As páxinas deste pequeno volume de Gamoneda refírense a algúns aspectos formais e iconográficos (arquitectura, escultura, pintura) e á escrita en función estética, relativos ao Camiño Xacobeo. A sensibilidade do escritor diante de certas formas artísticas e textos historiográficos, fixo que se aventurase a formular a hipótese, fronte a posición actualmente dominante, dunha presenza xacobea con anterioridade ao século XII, século da “institucionalización” do Camiño, vencellada á xestión impulsora de Xelmírez, á redacción do Codex Calixtinus e ao Románico desde unha perspectiva estética.

As razoables sospeitas de Gamoneda anticipan a existencia do Camiño, con toda a súa carga espiritual e estética, ao menos tres séculos. Antonio Gamoneda argumenta a súa hipótese anticipatoria na existencia de datos protoxacobeos como o Beato de Liébana que cara ao ano 786, no “Comentario ao Apocalipse” deixa constancia da existencia dun himno litúrxico en honor de Santiago. Outro dato protoxacobeo é unha dobre páxina do Beato de Burgo de Osma, datado en 1086, que reproduce un Mapamundi no que a figura de Santiago é a de maior en tamaño, dentro das representacións propias da cristiandade, sinal inequívoca dun espírito pro-xacobeo e de que ao xacobeismo  debe outorgárselle unha antigüidade anterior ao século XII. A tradición fala así mesmo de significativas peregrinacións a Santiago, entre elas a de Carlomagno, realizadas nos séculos IX e X.

Antonio Gamoneda

E xunto á tese de que o Camiño foi tal antes da súa institucionalización  no século XII. Gamoneda fai asemade unha consideración estética. Na súa estima o Románico non é a única modalidade artística representativa do Camiño. Son igualmente xacobeos o Ramirense e o Mozárabe, moi presentes na arquitectura do Camiño, tanto en España como noutros países europeos.

É sen dúbida atractiva e o mesmo tempo arriscada esta óptica anticipatoria coa que Gamoneda coida que debe de ser contemplado o xacobeismo, as peregrinacións e o propio Camiño. Con todo as consideracións e interrogantes que Gamoneda expón dunha forma sinxela, poden ser unha lectura de interese non só para os expertos e estudosos do feito xacobeo, senón tamén para un público moito máis amplo que queira informarse dun feito cultural con tantas dimensións como o Camiño de Santiago.

O máxico universo infantil de Lilus Kikus

Lilus Kikus

Elena Poniatowska

Tradución de Teresa Moure

Ilustracións de Santy Gutiérrez

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2012, 55 páxinas.

 

Co primeiro libro de contos co que Elena Poniatowska se iniciou  na escrita, Lilus Kikus, bota a andar unha nova colección de Editorial Trifolium, “Lunalimón”, dedicada ao libro ilustrado e na que esperamos gorentar fermosos agasallos, coma este meiró, no que a infinda capacidade fabuladora desa muller,Hélène Elizabeth Louise Amélie Paula Dolores Poniatowska Amor, que naceu princesa, pero que, logo de renunciar a nomes e apelidos, exerceu ao longo da súa vida como xornalistas e apaixonada escritora de literatura testemuñal do México do pasado século,  dándolle voz aos sen voz, prestándolle a súa palabra e as súas fantásticas imposturas a moitas mulleres ás que admira ou coas que se condoe..

Mais, como digo, Elena Poniatowska iniciouse na escrita retratando o máxico universo infantil con este material de contos de Lilus Kikus, que comezaron a comercializarse no ano 1954. Un traballo que a creadora de La noche de Tlatelolco ou Leonora construíu recibindo o alento e a inspiración da súa propia infancia.

Os doce capítulos ou seccións que agroman  neste belido libro, narran as vivencias que agroman no interior ou no exterior da nena Lilus Kikus, vivencias que lle permiten ir descubrindo o mundo: o máis sinxelo e as experiencias que, por veces, semella que corren paralelas cos seus soños.

Lilus, medioteatreira, exploradora, nena de area, de iodo, de sol e vento, sempre soñadora, observa cos cinco sentidos os lugares onde se atopa, as actitudes das persoas e chega a conclusións, consonte co que entende ou imaxina. Mais Lilus tamén representa, cos seus “inocentes” inquéritos, as críticas e solucións aos problemas cotiás que acontecen no México no que vive. Así, ao escoitar os berros dos manifestantes nunhas eleccións apelando ao pobo, Lilus pensa no pobo, mais, ulo o pobo?.

Ao longo dos relatos, Elena Poniatowska achéganos as actividades que fai Lilus: fita paxariños, cempés, formigas, vai a un concerto, á praia de Acapulco onde soña que ten marido, un marido tan serio coma un funcionario. Pero Lilus non fai nada cando nada ten que facer e coida que as parvas son as persoas máis encantadoras do mundo. Tamén -velaí a súa sabía inxenuidade- se fai “grandes” feridas para cobrar por ensinalas.

Elena Poniatowska

Os pensamentos da cativa mesturan simplicidade, inocencia, profundidade e estrañeza, mais tamén un fondo e resignado sentido relixioso-estamos no anos 1954- que fai que no derradeiro capítulo Lilus ingrese nun convento, onde sabe da Virxe, explícanlle a honorabilidade, pero tamén a esperar sobre o leito o seu futuro marido, paciente e submisa!

Unha narradora omnisciente salta sen continuidade dun episodio da vida de Lilus a outro. Con todo, cada experiencia da cativa convértese nun revulsivo que nos fai pensar. Na forma de narrar, máxica, malia a linguaxe coloquial, vertida a un galego xenuíno por Teresa Moure e fermosamente ilustrada por Santy Gutiérrez, estoura a inmensa curiosidade dun personaxe infantil que é capaz de pór orde no mundo sen facer nada, soamente divagando e observando o seu redor.

Un barco solitario entre a néboa

Ecos da néboa

Ricardo Martínez-Conde

Limiar de Anxo Tarrío Varela

Ilustración da cuberta: Ánxela Pérez Meilán

Editorial Trifolium, A Coruña, 2012, 61 páxinas.

 

 

Achégome a estes aforismos de Ricardo Martínez-Conde que a Editorial Trifolium vén de editar na colección “Literae”, co convencemento de que ao subxénero aforístico se lle pode aplicar aquilo que  Andrés Neuman escribira verbo do minirrelato: xoga a súa saúde e quizais a súa resurrección en dúas liñas, na parquidade e na excepcionalidade. Cada aforismo, en efecto, debe de ser un estado puro de excepcionalidade. A súa parquidade verbal, o seu laconismo na expresión verbal, encerran porén unha completa visión do mundo.

En efecto, en pouco máis de medio cento de páxinas, Ricardo Martínez-Conde (Aldariz, 1951), posiblemente o primeiro escritor que na literatura  galega se enfrontou cun libro de Haikus, achéganos unha manchea de aforismos, sentenzas breves -moitas delas concentradas nunha soa liña-, non xustificadas nin razoadas, mais posuidoras dun contido máis profundo do que se percibe a primeira vista, ou do que nunha sinxela lectura inxenua captamos ou pensamos que quere dicir.

O aforismo -e nos de Martínez-Conde atopamos  mostras abondas- suxire, insinúa o que se quere dicir.

Na tradición pois de Heráclito, Marco Aurelio, Pascal, Montaigne ou Nietsche, Ricardo Martínez Conde agasállanos con verdadeiras alfaias sapienciais, raianas cos proverbios, refráns, adaxios ou apotegmas, modos  de expresión da realidade que concordan coa idea de que o inacabado pode e debe ser considerado como unha obra de arte. Xa que en realidade ningunha obra de arte está nunca acabada. O inacabamento  esencial destas sentenzas de Ricardo Marínez-Conde e a súa principal virtude é a súa capacidade para funcionaren como un ser vivo, sempre en proceso de crecemento ou individuación.

Ricardo Martínez-Conde

Os aforismos de Martínez-Conde son, por outra banda resultado, non de apriorismos -velaquí a súa diferenzas dos axiomas- senón de experiencias concretas, tiradas de múltiples eidos da vida ou da nosa relación coa realidade. E abranguen temáticas moi diversas, en xeral, os grandes asuntos, temas e teimas que preocupan ao ser humano.

Un amplo e contextualizador limiar de Anxo Tarrío Varela, que define o autor destas sentenzas como escritor de “cerna densa”,  e unha fermosa ilustración na cuberta de Ánxela Pérez Meilán converten esta publicación nun meiró rebordante de sabedoría concentrada en formas microliterarias. Un barco solitario entre a néboa, como escribe Anxo Tarrío.

Para espertar conciencias

Delito de silencio

Federico Mayor Zaragoza

Tradución de Begoña Combo Castro

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 71 páxinas.

 

Apoloxía dos ociosos

Robert L. Stevenson

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 48 páxinas.

 

Segue medrando a colección “Musa pedestris” da Editorial Trifolium. Desta volta coa publicación de dous breves ensaios: Delito de silencio, escrito polo ex Director Xeral da UNESCO, Federico Mayor Zaragoza, e Apoloxía dos ociosos do novelista, ensaísta e poeta escocés. Robert Louis Stevenson (1850-1894). Verten ao galego ambos os dous ensaios, directamente do castelán e do inglés, Begoña Combo Castro e Mª Fe González Fernámdez.

O texto de Mayor Zaragoza cómpre situalo no contexto das publicacións e movementos de concienciación e indignación que fixo abrollar Stéphabe Hessel. Unha chamada á implicación, á reconstitución democrática, para alén dos sistemas democráticos formais, que nos converta de súbditos en cidadáns, que nos impulse a inventar un mañá acorde coa igual dignidade de todos os seres humanos (páxina 11). Chegou o momento de pór en práctica todo iso fronte ao “gran dominio” (económico, enerxético, militar, mediatico) do mercado, dos grupos “plutocráticos”, das institucións públicas como o Fondo Monetario Internacional, o Banco Mundial e outras privadas:as axencias de cualificación de dubidosa imparcialidade que están a actuar de forma interesada e a prol dos mesmos que orixinaron a actual crise, impoñendo a súa ditadura económica e ditándolles aos Parlamentos como e cando suprimir os dereitos humanos e sociais da cidadanía, como atinadamente comenta a nota introdutoria  do editor.

Con todo, o breve ensaio de Mayor Zaragoza deixa aberta a porta da esperanza para arranxar este mundo, confiando na “incontíbel marea do ciberespazo” que amplía a capacidade democrática e fai que o tempo da resignación e do silencio conclúan de vez. Unha chamada pois, clara e ardida, para berrar basta a un sistema que desembocou na actual crise e que nos chega non dun “aloucado”  e inexperto líder revolucionario, senón en palabras reflexivas, aínda que enérxicas dun home á vez sabio e libre.

O editor galego de  Apoloxía dos ociosos presenta este breve opúsculo como un canto á vida. E a fe que tal é o texto de Robert L. Stevenson: unha apoloxía da arte de vivir e de ser felices, acubillando  a nosa existencia baixo o paraugas da ociosidade  Os dicionarios, tamén o da Real Academia Galega, definen a palabra ociosidade remitindo por unha relación de afinidade semántica á galbana, á nugalla, á preguiza ou á vagancia. Mais abonda con ler as poucas páxinas de Robert L. Stevenson para nos decatar de que a ociosidade “non consiste en non facer nada, senón en facer moitas cousas non recoñecidas nos dogmáticos formularios da clase dirixente”.

Stevenson presenta o seu breve texto á xeito dunha apoloxía, argumentando en contra da dilixencia. Pero faino non con argumentos lóxicos, senón repasando a vida dos obsesos do traballo ou a daqueles que se  consagran aos libros con dilixencia: son ríxidos diante das provocacións do azar, carentes de curiosidade, sen diversión na mente, pésimos conversadores, maleducados e pateticamente estúpidos ata o final.

Finalmente Stevenson agasállanos con seu gran teorema para vivir  a vida: se unha persoa non pode ser feliz sen estar ociosa, ociosa ten que permanecer. Un concepto revolucionario, recoñece o ensaísta, mais moi apropiado para a época na que este apólogo foi escrito: finais do século XIX cunha industrialización que escravizaba a clase obreira. Lexible asemade nos nosos días nos que os patriarcas financeiros, disfrazados algúns de políticos, dinos  que os españois temos que traballar máis horas ou empezan a suxerirnos que o modelo de traballo dos chinos é o acaído  para saírmos da crise ou cando Carla Bruni teme pola vida do seu home, Sarkozy, de tanto que traballa! A prosa, estilisticamente axustada de Stevenson e a c claridade dalgúns dos seus argumentos poden ser unha boa guía para escoller o papel que queremos desempeñar na vida.

Robert L. Stevenson, por Sargent

“Viaxeiros por Galicia”, o que pensan de nós

Viaxeiros por Galicia

Xan Arias-Andreu Rodríguez

Tradución:Enrique Sánchez Rodríguez

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2011, 283 páxinas.

“Páxinas vivas que nos amosan unha sociedade moi distinta a que aparece nos libros de historia”. Así define Xan Arias, editor, autor da selección de textos e das introducións, o contido deste libro, Viaxeiros por Galicia, que  Editorial Trifolium vén de editar na súa colección de viaxes, “Lume de Leña”. Unha escolma de relatos que ten a súa orixe nos artigos que Xan Arias publicou semanalmente nun suplemento dun xornal galego entre os anos 1993 e 1996. Agora aparece a versión galega do libro que recollía aqueles artigos, en tradución de  Enrique Sánchez Rodríguez.

Galicia foi desde a Idade Media meta secular de camiñantes e viaxeiros. Os camiños que levaban a Compostela encheron de viaxeiros as corredoiras galegas. A épica do camiño que atraeu desde tempos medievais a heroes e a viláns,a aquel balume de santos, de humildes xacobeos prendidos na fe do carboeiro, pero tamén de camorristas, “clerici vaganti”, toda a gallofería de Europa aos que retrata  Aymeric Picaud nesa primeira guía para camiñantes, o Liber peregrinationis, con cuxas advertencias e consellos enceta Xan Arias un volume polo que transita unha manchea de visitantes, coñecidos uns, simples e humildes viaxeiros outros, que testemuñaron por escrito verbo do que aquí viron, sobre nós, a nosa peculiar forma de ser, a nosa paisaxe e a nosa cultura, tanto a material como a inmaterial.

Viaxeiros heteroxéneos, poetas, comerciantes, guerreiros, eclesiásticos, malandrís, emisarios diplomáticos, investigadores científicos, visitantes románticos buscadores do exótico. De todos eles hai representantes neste libro, consonte cos criterios selectivos do autor. Outros ficaron fóra por mor da mesma arela selectiva.

Todos eles radiografan de maneira poliédrica nos seus relatos, cartas, guías para camiñantes… a nosa idiosincrasia, as curiosidades que observaron nos nosos devanceiros ou mesmo na nosa fauna, como esas “bestas salvaxes moi perigosas” que atopou  Mártir, un bispo armenio na ribeira dereita do Eufrates  que realizou a viaxe a Galicia en 1491.

Xan Arias

Xan Arias aconséllanos dous retratos de Galicia: a ollada profunda da escritora británica Annette Meakin que nos visitou nos primeiros anos do século XX e que, malia o seu interese polo noso país, non esquece que en Galicia os labregos están oprimidos polo mal goberno, pola usura e pola propia ignorancia, e os monumentos medievais encóntranse  nun estado de completo e triste abandono. Outra imaxe significativa de Galicia é a de Manuel Azaña. No verán de 1918, o político e intelectual visitou Galicia, deixando escrito un conciso diario ateigado de fermosas descricións evocadoras, por veces cunha grande economía lingüística (Coruña: “Teimosía no aloumiño do vento”; Vigo: “Cara ao mundo polo océano”), pero tamén de xuízos valorativos moi críticos, mesmo co daquela incipiente uso literario do galego (“Agora que se fala en todos os lugares de renovación, a renovación galega -que só pode ser: anticaciquismo e reforma agraria- quere revestir formas pedantes e estériles e comeza a reivindicar a lingua de seu”, páxina 157).

O antólogo de todos estes textos acompáñaos de prosas introdutorias ou contextualizadoras, claras e transparentes, que teñen sobre todo a virtude de non estorbar a lectura dos documentos orixinais, permitíndonos gorentar o seu frescor,  a súa visión tópica e superficial ou  a súa profundidade reflexiva. Porque de todo hai neste calidoscopio que forman as prosas dos que nos visitaron ao longo dos séculos.

As andanzas en España de Laurie Lee

Cando partín unha mañá de verán

Laurie Lee

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Trifolium

Iñás-Oleiros (A Coruña), 2011, 228 páxinas.

 

Traducido do inglés por Mª Fe González Fernández, Editorial Trifolium sacou do prelo hai unhas semanas Cando partín unha mañá de verán do escritor inglés Laurie Lee ( Glouscesterhire, 1914-1997). O libro forma parte da colección “Fume de Leña” que lle ofrece ao lector galego relatos de viaxes. A literatura de viaxes, en cuxos inicios é posible que figuren as bitácoras dos conquistadores e expedicionarios (As crónicas das viaxes de Marco Polo, as dos conquistadores europeos por terras americanas), caracterízase por presentar a ollada do escritor que acostuma actuar como personaxe principal dunha experiencia de descuberta ou turismo dun ou de varios lugares do planeta. Na literatura de viaxes o lector atopa sobre todo informacións sobre os sentimentos, impresións e experiencias vividas polos viaxeiros. Experiencias reais, pero, por veces froito da imaxinación.

O orixinal inglés da bitácora viaxeira por España de Laurie Lee foi seleccionada no ano 2009 polo xornal inglés Daily Telegraph como o segundo mellor libro de viaxes de todos os tempos. Laurie Lee, poeta e dramaturgo inglés, aos dezanove anos abandonou o fogar familiar e marchou andando ata Londres, onde aceptou un traballo de albanel para gañarse a vida. Pero en 1934, movido polo desexo de aventuras, deixou o seu traballo e viaxou a España, percorrendo a pé o noso país durante doce meses, subsistindo grazas ao que gañaba tocando o violín, como músico ambulante. Cando estourou a Guerra Civil, foi recollido por un barco inglés. Anos máis tarde, Laurie Lee escribiría un relato das súas andanzas por España, ateigado de agudeza, colorido e grandes doses de realismo.

O periplo español do mozo inglés dá comezo en Vigo, onde escoita “os primeiros sons amortecidos de España: o ladrido dun can, os espasmos afogados dun burro, o canto delgado e agudo dun galo” (páxina 51). Tamén o reciben na noite galega ao relente os ataques dos lobos galegos e, sobre todo, un país por recorrer do que nada sabía.

Laurie Lee

Laurie Lee recorre España con fame e sede, fatiga e descanso, por camiños e rúas nos que os curas e as mulleres se persignaban ao velo pasar, nunha ruta que o leva por Zamora, Toro, Valladolid, Segovia, Madrid, Toledo, Andalucía(Cádiz, Sevilla, Málaga, Almuñecar).

O relato de Laurie Lee é un lúcido testemuño dun país, daquela pertencente ao terceiro mundo, moi diferente da súa Inglaterra natal. O lector percibirá decontado o contraste entre a luminosidade e brancura da paisaxe española e as condicións nas que viven os seus habitantes:unha vida agre, que se move entre a pobreza e a desolación. Laurie Lee desembarca en España subido nunha néboa romántica, pero o seu gusto vaise facendo cada vez máis amargo: nenos e mendigos durmindo nas gabias, cegos, eivados, enfermos, xordos, mudos, cidades silentes e cadradas como Valladolid, “dura como as súas sílabas”.

Un fresco, xa que logo, moi realista dun país ao que chega acollido pola ferocidade do sol e do que lisca entre a cruel luminaria do terror dunha guerra.