OS MILTEMPOS DA LABRANZA

Miltempos

(No inmemorial, na labranza)

Emilio Araúxo

Editorial Toxosoutos, Noia, 2017, 278 páxinas.

 

Tense afirmado que Emilio Araúxo é un escritor contraditorio. Unha aseveración que non me cadra agás nun feito: Emilio Araúxo é á vez prolífico e ao mesmo tempo moi discreto. En efecto, Emilio Araúxo leva creada unha extensa obra artística en moitos eidos da cultura de noso: poeta, narrador, editor, tradutor, etnógrafo, mitógrafo e un eximio fotógrafo que ten inmortalizado fitos moi importante da cultura e das formas tradicionais da vida galega:o entroido galego e ese microcosmos, ou se cadra macrocosmos ao menos en tempos pretéritos, da nosa labranza. Grazas ás imaxes tiradas con infinita paciencia e perseveranza por Emilio Araúxo, podemos revivir, e mesmo comungar, cos aveños, coas ferramentas coas que os nosos devanceiros rachaban a terra para arrincarlle os froitos de tantos suores e de cadrís fendidos. E sobre todo, recupera, a través das imaxes, os verdadeiros suxeitos dunha forma de vida hoxe en extinción. Mais todo iso faino Emilio Araúxo desde o silencio e o recanto da discreción.

Un dos seus últimos libros é este Miltempos, afirmación inmemorial da labranza. Con limiares de Philippe Beck, Natacha Michel, Claude Royet-Journoud e James Sacré, as fotografías de Emilio Araúxo transfórmanse  en relatos nos que os verdadeiros protagonistas son esas mulleres e homes que resistiron e mantiveron a vida no campo galego. Máis de duascentas sesenta fotografías son o testemuño dese mundo hoxe esfarelado, destruído de vez ou a piques de estalo.  Entre eses relatos que Emilio Araúxo escribe soamente con imaxes, sen unha palabra, préstolle atención á vella muller do rural cuxa historia segue con nós nas fotografías de Emilio Araúxo.

Todo comeza cunha man. Unha man engurrada que sae da terra onde sempre estivo. As súas engurras son liñas de vida, “enrugas do labor”, como escribe Natacha Michel. A muller cunha grande fouce entre os castiñeiros, camiñando baixo o lampo dunha lúa chea; a anciá come o caldo desde o seu cazo, sácalle o fío a fouce, non é unha fouciña, é unha fouce grande, case de rozar. Un mangado de paus, de leña nos seus brazos, pero procura máis debaixo dun castiñeiro centenario. E a leña que racha a golpe de machada, ou cos xeonllos. Os guizos e a leña coa que prende o lume e quenta a pota de auga, non nunha bilbaina que tamén a ten quizais máis vella ca ela, senón nun trespés encima das pedras da cociña do seu casopo. Emprega unha forcada de ferro para amorear a herba seca porque a vella ten un burro ao que cómpre darlle de comer no inverno. Un caxato axúdalle a camiñar polo monte, ou se cadra pola súa leira rodeada de valados milenarios coas pedras medio derrubadas.

E cando se sente cansa, deitase ao pé do castiñeiro na compaña do can e do gato, ou encima da artesa.A muller, malia os seus moitos anos e as dores dos cadrís, aínda ten forza para gadañar, non en homenaxe  aos seu devanceiros galegos, senón urxida pola necesidade. E tamén para botar ao lombo o arado pre romano, e sucar a terra para sementar patacas que en setembro escollerá: as pequenas para os porcos, para o burro e a cadela, as grandes para alimentar a súa soidade.

Porque esta é unha historia fotográfica de negrura e soidade. A anciá viste de negro, un loito eterno, e as súas chancas tamén xa son negras. O can, o gato e o burro que son a súa familia, tamén son desa cor negra. Soamente é branco o cabelo da vella.

Un relato fotográfico dunha infinita soidade, o íntimo e desolado ermo no que teceron os fíos da súa vida labregos e labregas das nosas aldeas abandonadas, non no solpor dos anos corenta ou cincuenta, senón no ano 2010, como testemuña o calendario que tamén forma parte desta afirmación inmemorial da labranza que Emilio Araúxo inmortalizou para sempre nos seus negativos desta vella muller que aínda cava e engaza. Ela, derreada ou ergueita sobre un caxato, é un verdadeiro suxeito da nosa identidade.

(Fotografías por cortesía de Emilio Araúxo)

Un pesadelo ateigado de escenas kafkianas

A torre no deserto reducidoooooooooooooooA torre no deserto
Xoán Fuentes castro
Editorial Toxosoutos, Noia, 258 páxinas
(Libros de fondo)

Cun título tirado dun fragmento de literatura fantástica que le un dos personaxes, debutou Xoán Fuentes Castro (San Vicente do Mar, 1932 – Pontevedra, 2013), de forma serodia, pero moi digna, na narrativa galega. Porén a súa achega as nosas letras veu precedida por un amplo e eficaz labor como tradutor. En efecto, Xoán Fuentes Castro verteu ao galego antes desta novela, entre outras, obras como A engranaxe, O último Safari, Lingüística e colonialismo, Para comprender a música contemporánea, Conversas con Kafka e certos relatos de Joyce.
O fragmento que Xoán Fuentes Castro fai seu, sinálanos a idea xeratriz desta súa primeira novela. No medio do deserto, uns traballadores constrúen unha torre sen portas para celebrar a memoria dun príncipe que non chegou a nacer. Unha fermosa torre que non necesita de portas porque dentro non hai nada. Só a area na que se apoia. Unha construción que funcionalmente roza o absurdo e que serve de perfecto epígrafe para rotular os sistemas e os mundos que o autor nos fai ollar na súa narración.
Todos temos lido historias-pesadelos que, nun principio pertenceron ao campo da fantasía pero que, co paso do tempo, foron cambiando as súas coordenadas e remataron por se converter en reais. Unha destas historias-pesadelos, que nos tempos que corren, deixan de ser inverosímiles, é a que se atreve a contarnos Xoán Fuentes Castro. Unha histioria estarrecedora que debemos colocar na fileira e no ronsel das utopías negativas, aquelas visións do futuro que non viven da anticipación dunha maior liberdade, senón que nos lembran a ameaza da súa perda. Así, ás obras clásicas desta visión pesimista -quizais antiutópica- como Nós de Eugene Zamiatine, Un mundo feliz de Aldous Huxley, 1984 de George Orwell ou Fahrenheit 451 de Ray Bradbury, cómpre engadir A torre no deserto de Xoán Fuentes Castro. Como esas novelas, a fabulación de Xoán Fuentes Castro acentúa ata o caricaturesco a visión crítica do momento presente, proxectándonos nun porvir que, ao contrario das utopías positivas, xa non é radiante, senón perigoso e aterrador. Tampouco A torre no deserto describe relacións verdadeiramente humanas, senón o monstro totalitario, un antagonista inhumano que se absolutiza e nutre de todos os tópicos redentores; busca un perfecto axuste social e introdúcenos nun orbe de imaxes arrepiantes, verdadeira fábula do mundo moderno, por mor do seu culto a certas innovacións tecnocientíficas e do acatamento de tendencias tiránicas e ditatoriais que, sen nos decatar, rebentan con moita frecuencia.
O autor amósanos un escenario, o territorio dunha realidade bipolar desde o que aos protagonistas lles resulta posible enxergar dous futuros ao alcance da man, separados por unha verdadeira folla de navalla. A un lado, o mundo organizado, seguro, hermético no que se descoñecía a crueldade e o erro, mais no que pensar e sentir eran unha perda de tempo e estaban prohibidos porque xa o facían para os demais os bonzos do sistema. As autoridades cubrían as necesidades básicas e toleraban, e mesmo fomentaban, unha rede de caprichos. Pero as paixóns grandes e pequenas, os sentimentos, e sobre todo a doenza identitaria, ficaban desterrados, xa que non traían máis que conflitos, inimigos por excelencia do sistema. Fronte a este mundo unificado, libre de contrastes, alleo a calquera caste de continxencia, e vedado a toda aventura persoal, estaba -e está, poderiamos dicir- o seu oposto que reproduce a existencia humana en toda a súa crucial e contraditoria crueza. En definitiva, as dúas caras da maioría das configuracións sociais que agachan no seu interior “o tenebroso e satánico en combate perpetuo co luminoso e sublime.”

 

Xoán Fuentes Castro

Xoán Fuentes Castro

Neste dominio inhumano, un home, emblema de todos os que procuran e se decatan de que o sistema rexistra e goberna día a día o programa das nosas vidas, atopa unha nena á que profilla e emprende unha viaxe, culpado e desterrado por lle dar cabida aos sentimentos, cara a unha cidade inexistente, un lugar de ficción que ninguén coñece. A partir de aquí, o texto convértese nun peregrinar tras un fantasma. Unha viaxe absurda, nun país non menos absurdo, que leva os protagonistas cara á inexistencia, ao anonimato, símbolo do que moitos sistemas sociais actuais intentan facer cos seres humanos: degradalos á inexistencia.
Un desenlace, afastado de calquera tipo de convencionalismo optimista, ponlle fin ao retrato ficcional deste pesadelo ateigado de escenas kafkianas. Unha tremenda arremetida contra a faciana máis negativa do sistema que cambia de nome, de aspecto e de épocas, pero que xermola inexorablemete coma os fungos, vive do home e catalógao, aínda que soamente sexa para condenalo.

Límites á expresión do pensamento

Tratado lóxico-filosófico

Logisch-philosophische Abhandlung

Ludwing J. J. Wittgenstein

Tradución de Xoán Fuentes Castro

Editorial Toxosoutos, Noia, 2014, 231 páxinas.

 

   Non son poucos os tradutores que desde hai abondos anos están a contribuír para que o galego se converta nunha lingua moderna de cultura. Lembro o labor impagable de Rinoceronte Editora, xa cunha manchea de títulos da narrativa universal vertidos á lingua de noso. Ou, por seren máis recentes, a tradución dos Sonetos de Shakespeare que verteu para Xerais Ramón Gutiérrez Izquierdo, o Ulises de Joyce, en tradución para Galaxia dun equipo formado por Eva Almazán, María Alonso Seisdedos, Xavier Queipo e Antón Vialle. Tamén A illa misteriosa que nos acaba de chegar en versión de Ánxela Gracián. Cando a reflexión xira verbo das traducións ao galego, no podo esquecer unha tradución colosal: o Fausto de Goethe, na que Lois Tobío investiu vinte e dous anos da súa vida. No entanto, no eido da filosofía o sistema literario galego apenas rexistraba a xa afastada no tempo tradución da conferencia de Heidegger, Vom Wesen der Wahrheit que, co título Da esencia da verdade, apareceu en Galaxia no ano 1956 en tradución de Ramón Piñeiro e Celestino Fernández de la Vega . Ata que neste ano no que andamos, e como edición póstuma, Xoán Fuentes Castro (San Vicente do Grove 1932-2013) enfrontaba a tarefa de verter ao idioma de noso unha obra non doada pola súa densidade e concisión: o Logisch-philosophische Abhandlung (1921) de Ludwig Wittgenstein, e que desde a tradución ao inglés no ano seguinte por C. K. Ogden, será coñecida co título de Tractatus logico-philosophicus.

Ludwig Wittgenstein

Antes de comentar un texto das características do Tratado lóxico-filosófico, coido que cómpre pór en valor a obra de Xoán Fuentes Castro, unha persoa de intensa biografía intelectual: pensador, profesor, viaxeiro, músico, autor de catro pezas de narrativa, e sobre todo tradutor ao galego de textos clásicos (Bucólicas e Eneida) e tamén doutras linguas modernas, francés e alemán nomeadamente. A cultura galega ten sen dúbida unha débeda de recoñecemento con Xoán Fuentes Castro.

Os lectores que gorentan as densas e lacónicas “amavías” de Ludwig Wittgenstein, poden, xa que logo mergullarse nesta edición bilingüe (alemán-galego) do Tratado lóxico-filosófico. A obra recolle o pensamento do que se acostuma chamar o primeiro Wittgenstein, no que se reflicten as influencias do atomismo lóxico de Russell (a linguaxe lóxica como modelo da linguaxe científica), e, a súa vez será fonte de inspiración para os pensadores neopositivistas, ou positivistas lóxicos. Schlick, fundador do Círculo de Viena, salienta o xiro que na filosofía ten a obra de Wittgenstein: “As sendas teñen a súa orixe na lóxica. Leibniz albiscou de xeito confuso o seu principio, G. Frege e B. Russell iniciaron treitos importantes nas últimas décadas, mais o primeiro en avanzar ata o punto de viraxe decisiva foi L. Wittgenstein no seu Tractatus logico-philosophicus.”

   Wittgenstein  redactou o Tractatus, xunto co Diario (1914-1916), en plena campaña da Primeira Guerra Mundial na que participou logo de se alistar  como voluntario do exército austríaco. Acostuma a resumirse o contido do Tractatus na proposición 7 que pon remate a esta obra singular: “Sobre o que non se pode falar, hai que gardar silencio” (páxina 219). Mais esa é soamente a conclusión que procede de centos de proposicións anteriores, tan precisas como lacónicas. Se Kant pretendeu demarcar os límites do pensamento,  a tarefa que asumiu Wittgenstein,  foi a demarcación dos límites da linguaxe. Límites necesarios ao igual que os do pensamento. E tendo en conta a ampla concepción que tiña da lóxica, pensaba que tería de ser precisamente a lóxica a encargada de fixar os devanditos lindes. A linguaxe perde, pois logo, todo o seu valor cando atravesa esa liña de demarcación. Por detrás da mesma só pode darse o silencio.

Xoán Fuentes Castro

O abandono, xa que logo, da metafísica especulativa, o mesmo que en Kant, deixaba á relixión e á metafísica nunha situación comprometida, aínda que Wittgenstein atopa unha solución: as verdades  da relixión e da moral non fican fóra do discurso fáctico, senón dentro do mesmo, se ben misteriosamente privadas das propiedades do devandito discurso. Tendo en conta que a linguaxe e o mundo son isomorfos por posuíren a mesma estrutura lóxica, cómpre construír unha  linguaxe lóxica perfecta para sermos capaces de representar de xeito eficaz e axeitado a realidade. As fronteiras desta linguaxe non poden ir máis alá das do mundo. Endalí que non se poida pretender dicir algo que sexa imposible representalo, como fixo a filosofía tradicional. Nestes casos imponse o silencio.

O Tratado lóxico-folosófico está formado por unha colección de aforismos, expresados con precisión lóxica e unha certa vaguidade poética que lles dan un ton enigmático. Libro pois de difícil comprensión que quere trazar uns límites á expresión do pensamento. Todo iso supuxo un verdadeiro reto para o tradutor que, antes que calquera outra finalidade, quixo ser fiel aos termos empregados por Wittgenstein. Semella entón moi útil a escolma te termos sobre os que xira o cerne do Tractatus e que Xoan Fuentes Castro engade como apéndice final.

Virxilio en galego

Bucólicas

Publio Virxilio Marón

Edición e tradución de Xoán Fuentes Castro

Editorial Toxosoutos, Noia, 2010, 86 páxinas.

 

Hai aproximadamente quince anos que escribía, comentando a edición da tradución ao galego da obra Sobre a amizade de Cicerón: “Cómpre, ás avesas, recoñecer os poucos lectores que terán estas obras clásicas vertidas ao galego, mais sen laios e queixumes, porque pola súa propia natureza non son libros que acendan paixóns lectoras. Emporiso, son imprescindibles como esteos e alicerces dunha lingua e dunha cultura que contende por medrar e acadar un grao aceptable -aínda ben lonxe- de madurez” (Revista das letras, 29 de setembro de 1996).

Dun xuízo semellante é merecedora a recente tradución das Bucólicas de Publio Virxilio Marón, impagable traballo realizado por Xoán Fuentes Castro, que en edición bilingüe latín-galego publicou hai uns meses Toxosoutos. Tradución e edición que ven luz nun intre no que os gustos e os intereses do mundo actual camiñan por estradas moi afastadas da obra de Virxilio. “O sorprendente –escribe Xoán Fuentes no esclarecedor Limiar deste libro- é que aínda hoxe alguén pense que Virxilio existiu”. “As trompetas de certos críticos -en especial alemáns- anuncian a ‘morte’de Virxilio como figura paradigmática no panorama europeo”. Para  un dos referentes da crítica, Harold  Bloom, “os libros de todas as épocas” que constitúen o canon occidental,  comeza coa obra de Shakespeare, aínda que na relación das obras de valor da Idade teocrática, recolle tres obras de Virxilio: Eneida, Églogas e Xeórgicas. As Bucólicas non só fican fóra dese listado, senón tamén incluídas na avaliación xenérica que fai da literatura grega e latina: obras sen valor, que non teñen interese estético en si mesmas.

A excelente e loable versión que nos ofrece Xoán Fuentes Castro deses delicados cadros da vida pastoril que lle dan forma á segunda obra, en orde cronolóxica, de Virxilio, contradí radical e enteiramente os sons das trompetas deses críticos que sitúan a Virxilio no corredor da morte e cualifican ás Bucólicas como obra sen interese estético. As dez églogas que compoñen as Bucólicas, liberadas da “mole homérica e tráxica”, significaron, no tempo da súa escritura, unha verdadeira revolución estética, tanto en temas como en motivos, aínda que están inspiradas en modelos helenísticos, nomeadamente nos idilios de Teócrito.

Xoán Fuentes Castro

Para a sensibilidadeactual, eses poemas, alén de calquera arbitrariedade e  convencionalismo na súa localización xeográfica, sitúannos fronte á natureza cun indubidable fondo de sinceridade.

 En canto á tradución de Xoán Fuentes, penso que é de xustiza recoñecer o traballo ímprobo, arriscado e difícil, sobre todo cando o tradutor non fai unha glosa ou tradución libre como a de Frei Luís de León, senón unha versión literal dese fráxil mundo de palabras que, porén, resiste séculos e milenios. O tradutor foi capaz de conservar, nun galego sobre todo xenuíno, as estruturas da versificación virxilianas, así como as ondulacións musicais dos seus versos.

Desde hoxe, xa que logo, as Bucólicas de Publio Virxilio Marón non só se erguen “senlleiras e dignas” na nosa lingua. Forman tamén parte dos mananciais de reserva do idioma. O substrato cultural que pouco a pouco vai medrando, grazas o labor altruísta e afouto de humanistas como Xoán Fuentes Castro.

O gume dos espellos, de Ramón Caride

Ramón Caride

 O gume dos espellos

Ramón Caride Ogando

Editorial Toxosoutos, Noia 2010, 187 páxinas.

Faime Moncho Caride o agasallo do seu último libro, O gume dos espellos, editado apenas hai unhas datas na Editorial Toxosoutos, ese pequeno prelo de Noia que, desde a modestia, se está a converter nun modelo de edición obradoiro, cunha manche de títulos xa no seu catálogo. Unha afouta alternativa, xa que logo, aos grandes selos editores do noso país.

Semella Ramón Caride ter una especial querenza pola escrita reflectida nos espellos. O título de agora fainos lembrar aquela súa escolma de relatos, Negros espellos, aqueles contos ateigados de intensidade, brevidade na escrita, forza emocional e tensión estética na narración. Mais neste pequeno volume, outras son as intencións do escritor nado en Cea e asentado xa para sempre en Cambados. Ramón Caride sucumbiu “a tentación da nostalxia”, sen ter caído na do narcisismo, e fai de antólogo  da súa obra menor. Aquelas prosas recuperadas das follas fuxidías e con data de caducidade dos xornais e revistas, nomeadamente dos medios arousáns. Tamén as súas achegas a proxectos culturais, como aquela ensoñación e realidade que foi a Asociación Santa Compaña, radicada no Instituto Ramón Cabanillas de Cambados. Desfilan así mesmo por estas páxinas pequenas crónicas, instantáneas que, coma alustros, recuperan as viaxes do autor por Irlanda, as lendas de Oseira e o proceso de elaboración dunha das súas novelas, quizais a máis breve, quizais a máis engaiolante tamén, O frío azul, a súa incursión na ficción histórica que eu tiven a fortuna de descubrir no Premio Lueiro Rey de O Grove. Non faltan na escolma as verbas dun escritor combativo. Un ourive da palabra que se revolve contra as feridas da sociedade actual e, cun ton irónico e sutil e, ao xeito dos salaíos dos ameneiros ou dos queixumes dos pinos, se atreve a proclamar: “¡Viva Galicia australiana”. E  a súa par, as arengas lidas ou berradas en momentos que xa forman parte da memoria colectiva das loitas contra o narcotráfico ou das mobilizacións que a catástrofe do Prestige fixo abrollar na conciencia das nosas xentes.

Prosas breves, pero que non son lixo nin verbas gastadas, e moito menos discursos atolondrados. Senón camiños que, quer “na campía do Salnés”, quer nos eidos que se deitan rente do mar e dos acantilados verticais de Irlanda e tamén nas chairas dos “tres lugaris” do Val do Xálima , non só evocan, senón que tamén fan pensar.