Da catarse ao drama

Elias Portolu

Grazia Deledda

Tradución de Isabel Soto

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 171 páxinas.

Unha boa tradución de Isabel Soto permítenos gorentar na lingua de noso esta novela da escritora sarda Grazia Deledda, posiblemente pouco coñecida malia ter sido galardoada co Nobel en 1926. Elias Portolu (1903) é unha das súas obras máis representativas e seguramente a máis polémica. A escritura de G. Deledda está aínda distante  no tempo, pero á vez presente verbo dos temas que se desenvolven no Novecento literario. Ao mesmo tempo na súa narrativa hai unha forte pegada do rexionalismo, do naturalismo e do decadentismo.

A historia de Elias Portolu convértese nesta novela en emblema da loita entre vida e moral que a autora nos achega mediante unha fonda introspección da conciencia dos personaxes.

Elias Portolu volve da cadea  desexoso de comezar unha nova vida. Pero namórase de Maddalena,  a muller do seu irmán e con ela comete adulterio. Sucumben reiteradamente á tentación e, despois do pracer, senten o afliximento do pecado. A muller queda preñada e Elías, entre angustias e dúbidas faise cura. Virán máis tarde a morte do home da Maddalena e do fillo froito do amor incestuoso que sinalan a catarse que remata en drama.

A autora reflicte con mestría os conflitos internos dos personaxes, as loitas entre a paixón e a visión mística da vida. Os seus personaxes son seres vivos, á vez ideais e reais, mergullados nunha cultura arcaica rexional en evolución cara ao individualismo burgués.

 

(Texto publicado o día  28 de marzo no suplemento Faro da Cultura, páxina VII do xornal Faro de Vigo)

O aparato da corrupción

Un home do pobo

Chinua Achebe

Tradución de Begoña R. Outeiro
Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012,  193 páxinas

 

Na figura de Chinua Achebe, un dos escritores africanos do pasado século máis representativos, converxen as dúas culturas nas que se formou. Escritor de poesía e narrativa,  a súa obra describe  a penetración da cultura occidental no mundo tradicional africano, así coma os conflitos da sociedade postcolonial. E iso precisamente é o que pretende ser a súa cuarta novela: unha historia representativa das liortas xurdidas nos países africanos logo da súa descolonización. Endalí que Achebe non sitúe o escenario da súa novela na súa Nixeria natal senón nun imaxinario país africano sen nome.

A cerna da novela de Achebe é a corrupción e a falta de moralidade. O narrador, Odili, é un mestre de provincias que é convidado a pasar uns días co novo ministro de cultura, o xefe Nanga, coa promesa de conseguirlle unha beca. Entre os dous xorde unha relación ambivalente de atracción e repulsa que se rompe por un asunto de mulleres. Mais Odili experimentará nas súas propias carnes as facilidades coas que se someteu ás tentacións dos aparatos do poder que tanto criticara.

Chinua Achebe

Achebe achéganos un retablo moi ben delineado dos anos que seguiron á descolonización: desgoberno, corrupción, clientelismo e unha sociedade adormecida incapaz de reaccionar contra o ladroizo dos gobernantes. A prosa precisa de Achebe amosa ademais unha especial sensibilidade co fenómeno do plurilingüismo, xa que o escritor insire no inglés da novela pasaxes en pidgin, unha lingua de uso popular que demandou un salientable esforzo por parte da tradutora.

(Texto publicado o día 7 de marzo de 2013 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI do xornal Faro de Vigo)

Precursor e epifánico

Locus Solus

Locus Solus
Raymond Roussel

Tradución de Isabel Soto e Xavier Senín

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012,293 páxinas

    Locus Solus  é, nunha primeira ollada, un libro extravagante, moi suturado á vida do seu autor, Raymond Roussel, un personaxe excéntrico, ignorado durante moito tempo e autor de culto desde que M. Foucault considerou a súa obra precursora e epifánica. A estética de Roussel (a literatura debía ser só produto da imaxinación) e o seu curioso método escritural son responsables de Locus Solus, un xigantesco puzzle de imaxes e de historias ganduxadas cunha  estraña lóxica carnavalesca.

A trama deste libro-artefacto preséntanos un día na vida dun inventor que convida a un grupo de amigos a visitar a súa finca nas aforas de París. Alí son agasallados cunha mostra de raras invención da súa propia colleita. A novela non contén, xaora, nada real, ningunha observación verbo do mundo ou do espírito. Só combinacións totalmente i

O método de escritura de Roussel  é igualmente extravagante, pero ten a virtude de redescubrir un dos moldes creativos que emprega a mente humana.

 Deste xeito o fluxo deste libro converxe coas estéticas vangardistas ata os nosos días.maxinarias. Un curioso arabesco, xa logo, sen relación co mundo real, pero posuidor dunha intención poética e convértese asemade nun experimento sobre as fronteiras da literatura.

(Texto publicado o día 14 de xaneiro de 2013 no suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo)

Un experimento verbo das fronteiras da literatura

Locus Solus

Raymond Roussel

Tradución de Isabel Soto e Xavier Senín

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 293 páxinas.

 

   A compostelá  Hugin e Munin ofrécenos a posibilidade de gorentar na lingua de noso unha das novelas máis estrañas que xamais se ten escrito, a obra mestra da desestruturalización e un chanzo imprescindible cando se fala de literatura de vangardas. Dificilmente se pode entender a fondura e a carga diexética deste libro se o lector descoñece certos feitos e avatares  que aleitaron e formaron a figura do seu autor, Raymond Roussel (1877-1933). Tamén a súa gloria fecunda ou a súa negatividade. Porque Locus Solus  é,nunha primeira ollada,un libro extravagante, mais tan suturado á vida do seu autor -igualmente extravagante- que se ten convertido nunha das obras literarias máis orixinais do século XX. E isto é así porque a vida e a obra de Raymond Roussel forman un único todo, un todo  que apenas é coñecido. A súa obra, como escribe Philippe Sollers, é obxecto ben de culto, ben de secretismo radical, ben de afastamento a causa da súa absoluta orixinalidade.

A audacia da imaxinación que encerran os escritos de Roussel, escandalizou no seu tempo ao gran público. Mais non a algúns dos máis innovadores escritores e artistas franceses (Cocteau, Aragon, Guide, Duchamp, Giacometti, os surrealistas, Oulipo, o Nouveau Roman…) que sempre o consideraron coma un xenio. Pero este xenio en estado puro nunca se mesturou cos surrealistas, xa que non apreciaba o seu traballo que atopaba “un pouco escuro”.

Impopular no seu tempo, personaxe excéntrico que nos momentos de bonanza económica publica a súa obra literaria sen reparar en gastos e realiza en dúas ocasións a volta ao mundo, pero sen apenas saír da súa roulette ou das habitacións dos hoteis, porque para Roussell o mundo exterior era o que fantasiaba a súa imaxinación. E cando se esgotou a súa fortuna, pechouse  nun modesto hotel de Palermo e suicidouse cunha dose de barbitúricos. Un “digno” final, cuestionado porén por Leonardo Sciacia, para unha vida ateigada de xeniais excentricidades.

André Bretón escribiu no seu día que con Lautréamont, Roussel é o máis grande magnetizador  dos tempos modernos e que as súas obras, ignoradas durante moito tempo, ascenderán un día á categoría de luminarias perpetuas. Para o público entendido esta ascensión xa se produciu, nomeadamente desde que Michel Foucault escribiu unha monografía dedicada por enteiro a estudar a obra de Roussel, á que consideraba á vez precursora e epifánica. A “culpa” de todo isto reside na estética e no método escritural de Roussel. Pensaba que a literatura debía ser exclusivamente produto da imaxinación pura: “(…) a obra non pode conter nada real, ningunha observación acerca do mundo ou do espírito, nada, agás combinacións por enteiro imaxinarias” (R. Roussell, Cómo escribí alguno de mis libros). E xunto a esta imaxinación que o é todo, un peculiar método de escritura que o mesmo autor describe desta maneira no libro amentado: “Escollía dúas palabras moi semellantes. Por exemplo, billard (billar) e pillard (bandido). Logo engadía palabras parecidas pero tomadas en dous sentidos diferentes e con iso obtiña dúas frases case idénticas…Unha vez atopadas as dúas frases, tratábase de escribir un conto que podía comezar coa primeira e terminar coa segunda. E da resolucións deste problema tiraba todos os meus materiais”.

Un soño prodixioso, un curioso arabesco que non revela nada do real, pero é posuidor dunha intención esencialmente poética que sustenta a arquitectura  e o procedemento da escritura de Locus Solus, convertido así nun crucial experimento verbo das fronteiras da literatura.

Raymond Roussel

Locus Solus  é un xigantesco puzzle de imaxes e de historias ganduxadas cunha estraña lóxica carnavalesca. A súa trama, resumida nunha breve sinopse, preséntanos un día na vida dun científico e inventor, Martial Canterel (alter ego do escritor), que invita  a un grupo de amigos a visitar a súa finca , “Locus Solus”, nas aforas de París. Durante o longo paseo, o anfitrión amósalles aos seus convidados invencións da súa propia colleita. Asombrosas e ao mesmo tempo estrañas, tales como unha máquina voadora que compón un mosaico de dentes, un gato sen pelo e a cabeza conservada de Danton, unha gran caixa brillante ateigada de auga na que flota unha bailarina e, sobre todo, un enorme recipiente de cristal poboado de actores mortos que Canterel fixo revivir con “resurrectina”. Completa o paseo unha cea festiva.

Locus Solus está composto con ese método de escritura xa aludido . Deste xeito Roussel redescubre un dos moldes creativos máis empregados pola mente humana. “a formación de mitos creados desde as palabras” (Michel Leris). A transformación dun sinxelo  acto de linguaxe nunha acción dramática ou nun dos acervos do inconsciente colectivo. Un poderoso fluxo, xa que logo, da imaxinación, premonitorio de moitos dos acontecementos que conformarán as artes e a sociedade no século XX. O panteón estético das vangardas históricas e doutros creadores ata os nosos días.

Orfos e humillados do subproletariado

 

Unha vida violenta

Pier Paolo Pasolini

Tradución de Gonzalo Vázquez

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 397 páxinas.

 

 

A obra que agora edita en galego Hugin e Munin, ésta considerada como a novela que se atopa no cumio da narrativa de Pier Paolo Pasolini e como un dos principais títulos da literatura de posguerra. E é sen dúbida unha das máis poderosas representacións da realidade porque no escenario narrativo que nos achega Pasolini, na armazón dun mesmo drama atopamos todo: o día e a noite, os actores e as súas sombras, o desexo e a frustración.

E todo iso acádao Pasolini facendo  do lector testemuña das andanzas, romances, desenganos e traxedias de Tommaso Puzzilli, un mozo que vive nunha barriada de barracas de Pietralalata, na periferia de Roma. El, xunto cos seus compañeiros, convive coa fame e coa delincuencia, arranxa roubos, prostitúese, envilecéndose a cada paso con comportamentos sempre máis violentos e embrutecedores. E cando o amor se converte na oportunidade de redención, non  a pode aproveitar porque o seu pasado delictivo ou  a tuberculose non lle permiten proxectar unha raiola de esperanza na súa existencia.

Pier Paolo Pasolini

A obra de Pasolini é ante todo un texto alicerzado na veracidade. A súa forte carga de expresiva verosemellanza provén do feito de que os episodios descritos están tirados da vida diaria dun grupo de delincuentes de Roma dos anos cincuenta, ambientes marxinais que Pasolini coñeceu en toda a súa crueza. É asemade unha novela de formación que amosa o crecemento interior do personaxe principal que se transforma de pequeno delincuente nun rapaz maduro e responsable do barrio INA Case. É finalmente unha novela con grandes doses autobiográficas porque está tirada das experiencias vitais do autor.

Verbo da técnica narrativa cómpre dicir que Pasolini, en pleno respecto da verosemellanza, deixa que sexan os seus personaxes os que falen, sen intervir con xuízos explícitos ou moralidades, mais agachándose detrás dos mesmos. O resultado é unha narración cunha focalización interna múltiple, xa que as accións chegan ao lector filtradas polos mesmos personaxes. A linguaxe é a apropiada para a recreación da vida marxinal: dura, violenta e, por veces mesmo obscena e malfalada. O idioma que escoitan e falan os orfos e humillados do capitalismo de posguerra.

(Texto publicado o día 8 de novembro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Exitoso precedente. A primeira novela humanista en inglés.

 Oroonoko

Aphra Behn

Tradución de Mª Fe González Fernández

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 100 páxinas.

 

Aphra Behn (1640-1689), malia ser a primeira inglesa que se dedicou profesionalmente á escritura de novelas e pezas teatrais, foi, como tantas outras mulleres, ignorada pola sociedade patriarcal e a súa obra ficou durante séculos no territorio da invisibilidade, porque chocaba  desde o mesmo feito de escribir que estaba considerado como una actividade pública, cos postulados sexistas do seu tempo. Porén, A. Behn foi unha dramaturga bestseller e a súa novela Oroonoko, sobre todo logo da súa versión teatral, un éxito de público.

Boceto dun retrato de Aphra Behn

A súa versión a un galego xenuíno   narra a dramática aventura cuxa cerna é  a tráxica relación entre un príncipe negro feito escravo e unha escrava igualmente africana no contexto do colonialismo. Aínda que a autora non foi propiamente abolicionista, a súa trama  de forma lineal  e con maneiras de narrar non moi afastadas da modernidade, perfila de tal xeito a figura do protagonista que o converte en prototipo do bo salvaxe, e racha coa idea que ata entón se tiña en Europa dos pobos non civilizados, á vez que amosa o “salvaxismo” da escravitude. Oroonoko foi, xa que logo, considerada como a primeira novela humanista inglesa e un precedente da literatura que baixo esta temática se escribiu en Europa no século XVIII.

(Texto publicado o día 25 de outubro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Mordaz aventura psíquica*

 

O forasteiro misterioso

Mark Twain

Tradución de Alejandro Tobar

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 148 páginas

 

 

 

Como pano de fondo da obra de Mark Twain cómpre ter en conta a grande expansión e popularidade da narrativa norteamericana, que acadou no século XIX a súa idade de ouro. Unha literatura xeralmente puritana, cuxo contrapunto  é sen dúbida o escritor nado xunto ao grande río, que se converteu no crítico máis radical daquela Norteamérica e en expansión, nomeadamente na novela As aventuras de Hucleberry Finn.

   O forasteiro misterioso publicada de forma póstuma, é en realidade a compilación de varios textos escritos polo autor, historias fragmentadas verbo dun neno que era visitado por un estraño ser sobrenatural.

Mark Twain

Inverno de 1590, ese insólito personaxe chega por sorpresa a unha aldea de Austria. Chámase Satanás e comeza a facer cousas prodixiosas, poñendo patas arriba á veciñanza, non só pola grandiosidade dos seus espectáculos, senón sobre todo pola súa teima en ridiculizar  a condición humana, moito máis salvaxe para el que o mundo animal.

Cunha profusión de imaxinación que vai máis alá da literatura fantástica, Mark Twain  mófase dos ritos relixiosos e da crueldade social, botando man dun humor agre e corrosivo, acadando no último capítulo un esmagante nihilismo. Xa que logo, unha aceda reflexión sobre a natureza humana erguida coas ferramentas da sátira e a través dunha aventura psíquica.

 

* Texto publicado o  día 14 de xuño no suplemento Faro da Cultura, páxina VII, do xornal Faro de Vigo.

Le soir sur la lagune*

Venecias

Paul Morand

Tradución de Alejandro Tobar

Editorial Hugin e Munin, Colección XX, Santiago de Compostela, 2012, 172 páxinas.

 

 

Venises (1971) que aparece arestora traducida ao galego por Alejandro Tobar, foi escrita por Paul Morand en Suiza onde sufría a depuración  por ter sido diplomático do goberno de Vichy. Alí, vivindo das castañas, escribe as súas obras mestras, cunha escrita núa, afiada e nun “tempo plano”. Morand agasállanos nesta obra cunha recreación de Venecia e un retrato do artista actual, co pano de fondo dunha cidade irrepetible, para enxergar o verdadeiro significado da beleza, o tributo dun home moi cultivado a un mundo que se afundía con moita máis celeridade que a propia Venecia.

Retrato de Paul Morand

Venecias son relatos de vida  sen unha directa relación entre si. O autor recrea na súa escrita o mundo veneciano desde as viaxes en compaña dos pais nos primeiros anos do século  XX -Italia daquela foi para el como o corpo dunha muller- ata o seu adeus a comezos dos setenta. Revisión, pois, da vida dun home culto e refinado desde as perspectivas  das súas estadas na cidade. A prosa insinuante, ateigada de pingas de ironía, fai de Venecias a mellor guía para recorrer Venecia ou soñar con ela.

* Texto publicado o día 31 de maio de 2012 no sumplento Faro  da Cultura, páxina VII, do xornal Faro de Vigo

Dura ciencia ficción*

Cita con Rama

Arthur C. Clarke

Tradución de Alejandro Tobar

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2012, 296 páxinas.

 

 

Arthur C. Clarke é un dos grandes clásicos do chamado “xénero de ciencia ficción dura” e Cita con Rama, unha obra de referencia, caracterizada polo estrito rigor científico acadado polo autor, explicable pola súa formación físico-matemática.

Arthur C. Clarke

Logo dunha catástrofe ao bater coa terra un meteorito, os humanos deciden instalar un sistema de detección temperá contra estas ameazas. Anos máis tarde, dispárase a alarma ao ser localizado un obxecto bautizado co nome de Rama, que viaxa a grande velocidade. Un comité científico toma a decisión de interceptalo.

Arredor desta historia futurista constrúe Clarke unha novela que non está orfa de imaxinación alicerzada en coñecementos científicos. O autor constrúe asemade un relato fluído, coherente e optimista, gabando os beneficios do progreso tecnolóxico sen outras consideracións. Na novela non aparecen solucións milagrosas; xa que logo, un final aberto que deixa sen revelar a meirande parte dos segredos de Rama, é un dos trazos positivos desta novela que, como texto narrativo, ten a súa principal eiva no deseño e na nula evolución dos seus personaxes.

* Texto publicado o día 10 de maio de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo

Bukowski e o agochado debaixo da alfombra

Servizo de Correos

Charles Bukowski

Tradución de Alejandro Tobar

Editorial Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2011, 202 páxinas.

 

Post Ofice, Servizo de Correos na tradución ao galego da Editorial Hugin e Munin, foi a primeira novela de Charles Bukowski, escrita aos cincuenta anos, logo de abandonar o servizo americano de correos. A novela, ao igual que as cinco que o escritor publicou despois desta, ten como protagonista  a Hank Chinaski, antiheroe e alter ego do propio autor. Bukowski logra nesta primeira novela crear un gran tipo, un antiheroe, cunha escrita que é un verdadeiro paradigma do realismo sucio, no sentido literario e literal. O realismo sucio (“Dirty realism”), é, segundo se soe afirmar, un forma de escribir que nada ten que ver co lixo, coa grosería nin con personaxes fedorentos, senón co emprego dunha linguaxe sinxela, usando os mínimos recursos (endalí o nome de minimalismo co que tamén é coñecido) para contar historias cotiás, sen engadir enfeites formais, fuxindo do didactismo e deixando as historias sen pechar.

Aínda que non foi Bukowski o creador do realismo sucio, é xunto con Raymond Carver, Richard Ford ou Tobias Wolff un dos seus grandes referentes norteamericanos.

Non deixa de ser curioso e típico de burocracia estadounidense a orixe desta novela. En 1968 os supervisores do servizo de correos decatáronse  de que Charles Bukowski era o autor de varios artigos obscenos publicados nunha revista. O que fixeron foi interrogar a Bukowski, esculcar na súa vida e, por ser un funcionario do goberno, informar ao FBI, que abriu un expediente. Ao remate, máis que a “baixa categoría moral”, foi o absentismo o que terminou co emprego de Bukowski na estafeta  de correos. O seu amigo John Martin, editor de Black Sparrow Press propúxolle que por un salario de cen dólares mensuais se dedicase só a escribir para a súa editorial. Foi así como o arquivo 140-35907 deu paso á primeira novela de Bukowski, Servizo de Correos.

Bukowski é un escritor eminentemente biográfico. O que relata en Servizo de Correos son os cerca de doce anos que sobreviviu á xungla urbana, empregado nunha sórdida oficina de correos de Los Angeles. Hank Chinaski é un nugallán e borrachuzas  que vive en Los Angeles de costas a calquera traballo. Pero un día, un colega de bebedelas comunícalle que están empregando a calquera que se presente na oficina de correos. Debido ás ganas de conseguir diñeiro e pensando que se trataba dun oficio doado e que ademais lle permitiría desafogar os seus impulsos sexuais con algunha das mulleres que pensaba atopar no reparto, presentouse e foi seleccionado. A novela conta a historia destes anos traballando como carteiro. Os seus días de resaca, os exabruptos  cos xefes, a súa obsesión polas mulleres. Un retrato irónico, descarnado, a outra cara do soño americano, que fala sobre borrachos, prostitutas, infelicidade e desventuras, sendo el mesmo parte dese mundo. Doce anos polas rúas de Los Angeles, polos seus hipódromos, sorteando calamidades, mulleres aloucadas, lidando con constantes trancas e bebedelas.

Charles Bukowski

Unha divertida e á vez amarga sátira sobre o soño americano na que o escritor renuncia a todo aquilo  que non lle resulta imprescindible para a narración. Mínimas descricións, linguaxe lisa e plana, con personaxes que sobreviven como poden á desesperanza e á mediocridade. Bukowski logra nesta súa primeira novela non perder o control sobre o seu antiheroe; ás avesas, agasállanos coa figura dun gran tipo que nos descubre toda a varredura que se esconde debaixo de alfombra dourada de América. Charles Bukowski non só bebe todo canto pode, escribe todo canto pensa, sen disfrazar posturas misóxinas. Realismo sucio, espido, descoroado de atavíos formais, con historias rutineiras e vulgares. E, con todo, alta literatura.