DEMORADA NOVELA NEGRA

O último barco

Domingo Villar

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 794 páxinas

 

No ano 2006 Domingo Villar facía a súa a súa estrea na novela policial con Ollos de auga e inventaba o policía Leo Caldas que pronto se convertería nun dos detectives máis famosos da novela policial de noso. Tres anos máis tarde volve cativar o lector co mesmo personaxe. Moi agardado desde entón, pasaron nove anos tecendo e destecendo esta macronovela O último barco. Sexa como for, as novelas de Domingo Villar son moi agardadas polos seareiros do subxénero. Por O último barco, nas súas case que oitocentas páxinas, circula unha ampla panoplia de personaxes,  a desaparición dunha muller nunha das beiras da  Ría de Vigo, e unha trama policial que vertebra a historia dirixida polo inspector Leo Caldas. Unha trama que se desenvolve nomeadamente a través de moitos diálogos que permiten que o lector se achegue á ampla nómina de personaxes. E que cada lector teña a posibilidade de refacer a historia.

Leo Caldas enfróntase á desaparición de Mónica Andrade que non acude ao seu traballo e na súa vivenda non se atopan pegadas de violencia. Todo fai pensar que se trata dunha desaparición voluntaria. Mais para que exista novela policial o caso ha de irse envurullando por moito que discorra en augas mainas na superficie que poden agachar un temporal no que nada é o que parece. D. Villar amósase na súa novela un autor moi esixente e perfeccionista, preocupado non por ofrecernos “novelas negras, brancas nin vermellas”.A súa é unha aposta por unha boa historia e abofé que esta o é.

E como o labor do crítico non é facer de spoiler, aconséllolle ao lector que cunha lectura demorada descubra pola súa conta os enigmas desta novela. Limítome a facer algunha anotación sobre as teselas, o tempero do inspector Caldas, referirme a tonalidade  e resaltar bondades e posibles defectos. Trátase en primeiro lugar dunha historia ganduxada no mar de Vigo, pero mira e conta o mundo aínda que teña ben pouco que ver coa trama. Basease en todas as convencións do xénero pero tamén hai moito suspense e un desenlace plausible.

 

Domingo Villar

 

O inspector amosa o amor a súa terra ata o punto que recrea con paixón as paisaxes, e a idiosincrasia galegas. Leo Caldas é un personaxe perfeccionista, reflexivo e ata compasivo. E sobre todo perfila retratos sociais dos seus personaxes máis que aventuras criminais. A tonalidade é a propia das novelas policiais: observación, dedución, rastrexo de vestixios. Mais que carencias,  a novela peca pola excesiva amplitude:secuencias, capítulos enteiros que nada engaden a trama, son sobexos. Porén, na miña estima, esta é a mellor novela de D. Villar.

(Texto publicado no xornal Faro de Figo, 18 de abril,2019)

Advertisements

NOVELA EN CONSTRUCCIÓN

Dezanove badaladas

Anxo A. Rei Ballesteros

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 179 páxinas.

    Anxo A. Rei Ballesteros, un autor fundamental na narrativa galega dos anos noventa,deuse a coñecer con Dos anxos e dos mortos (1977) e sobre todo con Loaira (1992), unha novela “constelación”, múltiple,  totalizadora da existencia. Mais a primeira novela en galego do autor foi escrita con dezasete anos. Unha novela de formación e aprendizaxe na que, xaora, xa se bosquexa a potencia catárquica e liberadora que leva ao escritor a inventar mundos, consciente porén -son as súas palabras- de que todo auténtico escritor arela, non escribir máis libros, senón calar.                Mais neste libro primeirizo xa latexan algúns dos temas que máis tarde constituirán os alicerces do macrotexto narrativo de Rei Ballesteros, como son a presenza da noite fría e chuviosa e nomeadamente a morte, o medo á morte sen ter vivido. Daquela que, como se afirma na presentación editorial, Dezanove badaladas poida ser lida como o preludio esencial á obra dun autor maior, aínda que por si mesma careza seguramente de transcendencia literaria.

A trama novelesca fainos lembrar a A esmorga en intensidade e ton menor, porque Dezanove badaladas é certamente  a crónica, por veces esperpéntica, dunha noite de troula na cidade,nunha  Compostela de rúas e calexóns sempre mollados por unha chuvia miúda. Nolo, o principal protagonista, sae da casa con azos de se divertir aquela noite, probar todos os pracedes que existen na urbe. Divertirse ata fartar el e os seu tres amigos, gastando a paga dos mes, a primeira paga que acaba de recibir logo de chegar da tobeira da aldea. Experimentar todos os praceres da cidade, malia que os consellos a advertencias da familia lle resoen constantemente como ruído de fondo. Será unha noite de viños e putas polo Pombal, de bebedelas. De un ir a vir en procura de acougo de fin de semana dun mozo que se está a abrir á vida.   Mais o protagonista séntese alleo ao transcorrer da troula nos recantos da noite, como tantos homes e mulleres en noites frías e orfos de amor. E así o protagonista vai andando coa sensación estraña cara á desorde. Ten que cambiar as catro cousas que trouxo da aldea, cambialas por nada, por unha desorde progresiva. Ao final, a anarquía e a morte. A vida e a morte sempre correndo en parella, un tema central na narrativa do autor.

 

Anxo Rei Ballesteros

No plano técnico, Dezanove badaladas é unha novela en construción. Novela de aprendizaxe da vida e de aprendizaxe do proceso escritural. Escrita no limiar dos anos 1969 e 1970, a presente edición, que non pasou polo rolete da normativización, achéganos a unha lingua tan orixinal que semella un galego inventado  polo daquela mozo sen formación lingüística. Prosas cheas de vida, con descricións con tinguiduras carnavalescas, ateigadas de castelanismos, enxebrismos e un peculiar vocabulario tirado da oralidade ou da propia inventiva daquel rapaz de dezasete anos. Reitero, novela en construción con capítulos nos que o mesmo autor anota que cómpre axeitalos máis, antesala, porén, dunha obra narrativa importante.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 20 de decembro de 2018)

PROTEICA E ABERTA. UNHA HISTORIA EN ESPIRAL

A través do fume

Antonio Piñeiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 126 páxinas

 

Antonio Piñeiro non soamente é un escritor plenamente asentado na literatura de noso, senón tamén un narrador versatil. Con naturalidade transita do relato dun triángulo afectivo feminino e unha trama inquisitorial no século XIX, e da crónica novelada do cóctel hedonista da estudiantada santiaguesa na década dos oitenta, a unha novela complexa e ricaz esteada no fluxo de conciencia. En efecto, se algún obxectivo aparece claro e preciso é a evocación da corrente de pensamentos de Nina, a protagonista de A través do fume. O fluxo ininterrompido de pensamentos e sensacións que aparecen sen encadenamentos lóxicos. Como pano de fondo, a migración e a separación das familias nos anos setenta en Europa, olladas dunha forma tan crúa como esperanzada. Esas lembranzas que lle achegan á cativa todo o que lle dixera a súa nai, “sempre a medio dicir ou  a medio calar ou  a medio ver”.O  narrador reproduce coa súa propia voz a vida psíquica da protagonista, sen diálogos,sen interrupcións, sen puntos porque os recordos, os momentos da emigración non rematan.

Así na corrente de conciencia de Nina cobran vida as viaxes a Vigo nun autobús Celta ata Padrón. Logo no tren. A espera na estación, os semáforos, a calor da cidade. Todos os consellos da nai, a vida cotiá no barrio, nas rúas, todas as sensacións, mesmo o son da cisterna a acción de pór a cuspe nos selos das primeiras cartas, os sorrisos,os bicos ao pan, a dozura dos beizos imaxinarios do primeiro amor mastigado, o recendo da coliflor con bacallau que no Nadal azucabra a casa. As cartas ao pai, cos selos pegados ás mesmas, a branda severidade da nai, os Nadais nos que non vén o pai, a choiva cálida das oracións polas noites na cama, as cartas sen abrir, as lámpadas e panxoliñas do Nadal…ata as cinsas xuntas e mesturadas  da derradeira páxina que, en boa medida lle imprimen sentido a esta historia en espiral que se abre cara a dentro e forma parte dese fluír da conciencia. Unha corrente mental que reconstrúe non só a vida dunha familia, en espera sempre do pai,senón tamén os aconteceres dunha época, dun tempo pasado.

 

Antonio Piñeiro

A novela cun número incontable de fiestras, de imputs, é o reino da liberdade, escrita proteica e aberta, sen regras que non poidan ser transgredidas. O experimento literario que nos achega Antonio Piñeiro, percorre esta canle narrativa alicerzada certamente na liberdade de contido e de forma, mais non carente dunha longa e ricaz tradición. Se algún lector pregunta onde se atopa a trama argumental de A través do fume,  cómpre responderlle que nese fluxo de conciencia que demanda a súa implicación para atoparlle sentido, así como para descubrir o simbolismo de moitos obxectos que aparecen na mesma. Un fluxo de conciencia estruturado de forma precisa e vestido co meiró dunha linguaxe literaria de moitos e puros quilates.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de decembro de 2018)


AS OBSESIÓNS DE MARTIN AMIS

A casa dos encontros

Martin Amis

Tradución de Eva Almazán

Editorial Galaxia, Vigo, 277 páginas

(Libros de sempre)

 

 

Un mes despois da súa publicación en lingua inglesa e inaugurando a colección Biblioteca Compostela de Narrativa Europea, Galaxia ofréceunos no ano 2006 a última proposta narrativa dunha das vacas sagradas da actual literatura inglesa, mestre do “dirty realism” e un dos máis arteiros escritores satíricos contemporáneos. Trátase de House of Meetings  (2006) que a versión galega de Eva Almazán rotula co título de A casa dos encontros.

   Alguén escribiu que os lectores de Amis nunca se senten traizoados e sempre se ven sorprendidos. A casa dos encontros desmonta porén tal xuízo, pois Amis retoma na mesma o tema da Unión Soviética, xa tratado na súa alegación antistalisnista, Koba the Dread (2002). O mordaz enfant terrible das letras británicas ataca de novo abordando o mesmo tema e material do seu libro do ano 2002: os campos de traballo da Unión Soviética stalinista e as atrocidades do gulag. Mais A casa dos encontros  é todo o que non chegou a ser o libro sobre Stalin. Koba the Dread era una estraña mestura de relatos históricos arrepiantes sobre os crimes de Stalin con xuízos autocompracentes sobre a vida da clase media alta en Inglaterra. A casa dos encontros, pola contra, e sen deixar de ser un libro político  por máis que Amis reitere unha e outra vez que a súa ideoloxía é a non ideoloxía, é sobre todo ficción. Ficción sobre os pesadelos da sociedade soviética stalinista que o escritor traduce nunha trama que podemos definir coma un triángulo amoroso-sexual entre dous irmáns, presos políticos nun gulag ruso e a muller á que os dous aman e que atravesa todo un continente para visitalos. Pero, como apuntamos, o pano de fondo son os males da sociedade soviética e o talante ante a existencia en situacións extremas.

O narrador é un vello malhumorado que se sente empurrado a contar a súa vida e os seus crimes como unha sorte de penitencia. A narración permítenos saber que foi un veterano da Segunda Guerra Mundial, que resultou ferido e foi condecorado, malia ser un home brutal  que sen ningún remorso participou nas violacións masivas cometidas polos soldados rusos na súa ofensiva en terras xermanas. Máis tarde caerá en desgraza e será enviado, xunto cun seu irmán, a un gulag instalado polo réxime stalinista na rexión ártica. As súas palabras están dirixidas a súa fillastra estadounidense e adoptan a forma dun longo e-mail, mentres realiza a derradeira viaxe ao campo onde el e o seu irmán estiveran encerrados durante dez anos.

 

 

                           Martin Amis

Un longo monólogo que se troca en reflexión non só sobre as súas propias experiencias, senón sobre todo verbo do mal e as diferenzas entre os dous paraísos: o capitalista e o comunista. Martin Amis subordina nesta novela o seu gusto pola pirotecnia posmoderna ás esixencias da historia. Bota man, xa que logo, dun estilo realista, sen apenas floreos formais e presenta a vida dos seus personaxes con gran economía de palabras e de detalles, mais non de presaxios e repetidas aseveracións. E aínda que a parte máis intensa da novela son as descricións da vida no gulag , Amis imprímelle á historia unha arquitectura baseada na rivalidade dos dous irmáns polo amor de Zoia, a muller que os visita. Prosa densa e apertada e, por veces de lectura non doada, que finalmente deixa translucir a clásica batalla amisiana entre dous irmáns e as actuais teimas do escritor inglés: omnímodo e visceral perseguidor de atrocidades, como se o feito de escribir sobre temas e acontecementos realmente malos e perversos, fixeran del un grande escritor.

A PRIMEIRA NOVELA DE MARÍA VICTORIA MORENO

 Como homenaxe á escritora María Victoria Moreno (Valencia de Álcántara, Cáceres, 1941- Pontevedra 2005) á que hoxe en toda Galicia se lle rende homenaxe no Día das Letras Galegas, reproduzo aquí unha breve recensión verbo da primeira obra literaria de María Victoria Moreno, publicada o día 9 de xullo de 2009 no xornal Faro de Vigo. Estas liñas sobre Onde o aire non era brisa, así traduciu Xavier Senín Alcores de Donalvar (1969), editada en 2009 por Galaxia, queren ser unha modesta lembranza á muller que fixo da nosa lingua a súa.

…..

Onde o aire non era brisa

Mª. Victoria Moreno

Tradución de Xavier Senín

Editorial Galaxia, Vigo, 2009, 158 páxinas.

 En poucas ocasións elementos paratextuais cumpren unha función informativa -e mesmo persuasiva- tan decisiva coma os do prólogo desta novela de Mª Victoria Moreno (Valencia de Alcántara 1941–Pontevedra 2005 ). Aos amantes das curiosidades literarias cónstalles que naquela escolma poética titulada Os novísimos da poesía galega (1973) dáse noticia da primeira  obra literaria de Mª Victoria Moreno, Alcores de Donalvar, finalista do Premio Café Gijón de 1969. Foi a primeira novela da escritora estremeña e a única escrita en castelán. O prólogo da obra que reseñamos, asinado por Pedro Ferriol, avisa ao lector de que o manuscrito daquela novela ficou esquecido durante 36 anos ata que, convencida a autora, escribiuna de novo con pequenas modificacións e cun novo título, Donde el aire no era brisa. Velaquí pois a primeira novela de M.ªVictoria Moreno, que ficaba inédita e que aparece en edición póstuma traducida ao galego por Xavier Senín.

A autora  de Anagnórise, e de tantos outros títulos de literatura xuvenil e infantil, narra na novela unha historia baseada nas experiencias dunha mestra nova que chega a Alcores de Donalvar, unha vila castelá, paradigma da intemporalidade (“mil casas…mil homes silenciosos…mil mulleres renegridas”), na década dos sesenta, tempos do quiñón do leite en po dos americanos. Unha vila dominada pola pobreza e avasalada polos caciques e a ignorancia.

O discurso narrativo mestura as vicisitudes dos habitantes da vila, salferidas de longas historias de desaires, resentimentos e envexas, coas propias experiencias vitais da protagonista, identificada desde o primeiro intre cos máis pobres e cos desherdados. No corazón e nas contornas dese lugar imaxinario, literaturiza a autora retallos da vida aldeá, non exentos de costumismo, e unha galería de personaxes ancorados nos valores e pautas tradicionais, tales como a discriminación social e xenérica e o patriarcado.

 

María Victoria Moreno

No plano técnico, Onde o aire non era brisa, malia a revisión posterior, non deixa de ser a obra dun neófito da escrita literaria, que, ao madurecer, chegaría a dominar con tanta perfección o discurso narrativo. Relato enxebre, con trazos propios do costumismo, do realismo, do romanticismo e mesmo do didactismo moralizante. Engalanado, porén, cunha lingua sinxela, directa, eficaz e ateigada de recursos líricos e expresivos que máis tarde rebentarían con tanta eficacia  na abondosa produción literaria da escritora. Cómpre pois achegarnos a esta obra póstuma de M.ª Victoria Moreno como unha homenaxe editorial á muller e á escritora que, desde  a súa chegada a Galicia, se identificou  de xeito definitivo coa nosa lingua e coa nosa cultura.

RELATOS DESIGUAIS. POR MUNDOS DE ABRAIO

Bonus Track

Rosalía Fernández Rial

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 162 páginas.

    

   Bonus Track é o título da estrea na narrativa de Rosalía Fernández Rial cunha obra en solitario. Unha escritora que, ata o de agora, ten cultivado primordialmente a poesía, con algunha incursión no eido do ensaio. Un debut no que a autora se decantou  polo relato de mediana extensión. O título da colectánea  indica, xa desde a entrada, que a música, as letras das cancións, actúan nestes relatos como elemento que amalgama a moitos deles, e como fío condutor  das súas tramas narrativas.

Alude ademais a algo importante para a escritora: cando na existencia semella que xa nada cómpre agardar pero, de xeito inesperado, aparece ese bonus track, esa pista adicional que nos permite recuperar a derradeira posibilidade ou esperanza. Rosalía Fernández Rial aventúrase, xa que logo, por primeira vez nas augas rápidas e de curto calado do subxénero do relato curto, no que, recoñecendo que o habitat natural das escritoras profesionais é o terreo da ficción, literaturiza temáticas moi diversas, se ben tiradas todas elas da vida cotiá de hoxe en día.

Nas mesmas, o lector atopará moito alcohol, raias, maría, traficantes, tipos celosos, unha espelida carterista, infieis, transexuais, resacas, inutilidades funcionais, a precariedade laboral, a violencia no seo familiar vista desde os ollos dunha nena…

Aínda que bastante desiguais na súa gordura diexética, os vinte e dous contos que se compilan no volume, son na súa meirande parte historias con nó, con nervadura, nos que a autora é capaz de crear mundos sorpresivos, abraiantes e inesperados. Outros, moito máis febles, carentes da suficiente substancia e de potencia fabuladora, incapaces de rebentar a indiferenza lectora. Saliento algúns dos que máis me chamaron a atención: “Só tambor”, un relato contra a xenofobia; a vítima dunha agresión racista lembra a pelexa que tivo contra uns salvaxes galegos, mentres na súa cabeza retumba o son do tambor da súa orixe; “S.O.S”, un relato no que, tomando como fío condutor a Manuel Antonio, dous tipos fanse amantes grazas á filosofía poética e a poética filosófica; “Oe como vai?”: a muller maltratada que foxe do seu verdugo no bus urbano e libérase da escravitude axudada pola empatía dunha cubana e o libro El reino de este mundo de Alejo Carpentir; “Amalia Spray ou Lili Marleen”: a biografía sentimental dunha moza graffiteira que a pinta nos muros da cidade, tan amante do pracer do sexo como do risco; “Bailando as rúas”: o pulso invencible da potencia coral dunha manda de cativas para salvar dos matóns á nena lobo; “A máis linda”: o agasallo materno da corda para que a filla xogue, convertida en látego polo pai para golpear á nai.

 

Rosalía Fernández Rial

Relatos en xeral bastante narrativos, pero que pretenden reproducir sensacións e reaccións internas dos protagonistas máis ca unha torrenteira de accións e acontecementos. Esta forma de narrar ten que se acubillar por forza nunha prosa concentrada, de frases breves, con abundancia de elipses, xa que este subxénero, se por algo se caracteriza, é por non obviar as cousas, narradas con palabras xustas e esixíndolle ao lector que encha o elidido. Habitados pola música que é, sen dúbida, a grande tecelá destas historias, máis que as derradeiras esperanzas que agroman nalgúns desenlaces, pero están ausentes noutros. Textos ateigados, por veces en demasía, de letras de cancións, un trazo, porén, coherente co título do libro. Unha prosa enramada  en primores líricos sérvelle de apropiado atavío a esta ampla colectánea de relatos breves de desigual calidade

(Texto publicado o día 19 de abril de 2018 no xornal Faro de Vigo)

A LOITA DAS DE ABAIXO

O xardineiro dos ingleses
Marcos Calveiro
Editorial Galaxia, Vigo, 2017, 440 páxinas.

Marcos Calveiro que, como narrador para adultos nos tiña acostumado con novelas da chamada narrativa histórica, en O xardineiro dos ingleses cambia de rexistro e achégalle ao lectorado galego unha novela social e política na que homenaxea á xente do común, nomeadamente a elas, ás lavandeiras de Vilagarcía, e a súa loita, a loita dos e das de abaixo. Nunha novela na que desenvolve varias tramas, o autor a través dun documentado percorrido pola localidade rende homenaxe á vila que o viu nacer, recuperando en clave ficcional boa parte da súa historia ao longo da primeira metade do pasado século. Constrúe así un inmenso friso literario, unha novela polifónica e coral que recrea con fina textura os fíos vitais de personaxes singulares que se distinguiron pola súa inhumana crueldade, e outros, os do común, as vítimas inmoladas ou esquecidas.
Alternando pasado e presente, a novela comeza cando o narrador Modesto Filgueira profana un cemiterio en Rubiáns, o Cemiterio Naval Inglés. Nese camposanto atopa unha tumba anónima, a número 1. Ese achado será o detonante da novela. Desentrañar o misterio dese sartego e recuperar as vidas de Delia Cores e do seu fillo Edelmiro, o coidador do camposanto durante moitas décadas. O narrador faino manexando varias tramas nas que presenta a chegada das armadas inglesa e alemá á Arousa Bay pouco antes da Gran Guerra; a relación dos mariñeiros, un inglés e outro alemán, con Delia Cores, unha moza da contorna, as leas e tirapuxas dos servizos de espionaxe das dúas potencias, o nacemento de Edelmiro, froito da paixón amorosa de Delia e o mariñeiro inglés.

Marcos Calveiro

Finalmente dúas longas secuencias na que a trama se focaliza “no tempo dos vencidos”: na infamia e barbarie fascista, na morte que estragou Vilagarcía, cegándose nos más humildes, nos de abaixo. Entremedias, múltiples referencias a personaxes históricos que viviran ou estiveran en Vilagarcia, entre eles, Lorca e La Barraca, que converten esta peza de Marcos Calveiro na novela de Vilagarcía.
Mais sobre todo a novela destapa non só a barbarie falanxista que se fixo dona da vila, senón moitos episodios de altruísmo, camaradería, aldraxes e vinganzas dos que son actantes os más humildes, a Vilagarcía doente. Elas e les son os verdadeiros protagonistas da vida da vila e do romance de Marcos Calveiro. Sobre eles, a Vilagarcía dos acomodados e das madamas, as dos fachendosos falanxistas donos de vidas e corpos. O autor recupera desde a ficción, sobre todo a historia deses perdedores, e ficcionaliza o feito da súa vinganza inexorable porque non había outra forma de facer xustiza. É entón cando o estilo dunha prosa coidada mais sinxela estoura en brincos épicos que nos achegan á epopea das lavandeiras do río Con, mulleres insignificantes, afoutas na súa desgraza. Xa que logo, unha nova novela do martiroloxio galego, publicada abondos anos despois da aprobación da lei da Memoria Historica, sen que se teña feito xustiza. Son a literatura e a historia as que cumpren con esa tarefa.

(Texto publicado no suplemento ProTexta da revista Tempos Novos, en marzo de 2018)