A BELEZA COMO FÍO CONDUTOR DUN CRIME

Beleza vermella

Arantza Portabales  Santomé

Editorial Galaxia,Vigo, 2019, 424 páxinas.

 

No arrinque dunha novela ou dun relato pode haber unha frase que nos engaiola definitivamente. Iso pasoulle á autora desta novela,  Arantza Portabales: “A beleza é vermella como unha cunca de cereixas”. Á autora veulle esa frase á cabeza e xa non houbo volta atrás, malia que, ao longo da súa escrita, a cor vermella acadará unha dimensión ben afastada da fermosura e moi próxima ás contornas da morte. Xa que logo as cereixas -si a súa beleza- non son/e a imaxe que amalgama/m a trama da novela.

A autora non vive da escrita e compón sobre todo relatos curtos. Tivo un notable éxito con Deixe a súa mensaxe despois do sinal. Arestora retorna cunha novela cualificada como negra polo selo editorial, mais o lector debe ser cauto porque se acostuma a vender gato por lebre: novelas que non traspasan os lindes do detectivesco ou da novela policial soen  ser comercializadas como negras.

Con todo o fondo da trama de Beleza vermella é un crime. A trama dá comezo cun corpo atopado nun cuarto de Santiago na noite de San Xoán. Unha rapaza de quince anos, Xiana, envolta nun mar de sangue. Encárgase do caso o inspector Santi Abad e a axente Ana Barroso. Pouco máis se pode revelar da historia se non queremos spoilerizar a trama. Soamente que hai seis sospeitoso: os que aquela noite ceaban no xardín da casa. Alguén asasinou a Xiana e saíu da súa habitación sen deixar unha soa pegada nun chan cuberto de sangue. Unha tía da rapaza, Lía, atopa o cadáver e poucos días máis tarde será ela a que intente suicidarse.

Cunha estrutura baseada no clímax e con dúas voces narrativas, a novela ten a súa parte policial: os policías fan o seu traballo. Son falibles pero moi eficaces; analizan a escena do crime, son sabuxos incansables e intuitivos.

 

Arantza Portabales Santomé

Mais esta novela vai moito máis alá do xénero policial. É unha verdadeira novela negra, unha das poucas que se escriben en galego. Aquí a resolución do enigma non o é todo. O forte da novela de Arantza Portabales é o retrato social e, sobre todo a interiorización na psicoloxía dos personaxes. relacionados co crime, labor que non queda nunha “máquina de pensar”, senón en dous policías que se empeñan en descubrir o asasino, os motivos do crime e o que pasa polo interior dos personaxes: as súas feblezas e desaxustes. Todos eles, sen excluír os policías (maltratador e cunha relación sentimental e sexual entre eles xurdida na investigación). Con grande acuidade, a autora introdúcenos na interioridade destes personaxes confundidos e ateigados de inestabilidade emocional. E iso explica o desenlace do crime. Ao final, o lector comprende que o significado de que a beleza é vermella só se pode comprender cando se descubra a pulsión do sangue.

(Este texto tería de ser publicado hoxe, 11 de xuño no Suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo. Por motivos de programación, aparecerá no mesmo xornal o xoves 18 do mes no que andamos. Adianto a súa publicación nesta bitácora)

Advertisements

VIDAS CRUZADAS NUN CURSIÑO POR PUNTOS

Por puntos

Manuel Portas

Editorial Galaxia, 2019, 251 páxinas

 

O debut na narrativa de Manuel Portas foi unha das grandes novidades da literatura de noso no ano 2010. Desde entón, outras cinco pezas narrativas e dous dos premios literarios máis importantes do sistema literario galego; e a mesma calidade acrecentada se cadra en cada nova peza. Tal é o caso de Por puntos, Premio Blanco Amor 2018. Unha novela coral que reúne nun cursiño a un conxunto de seres humanos quebrados por varias circunstancias da vida. Acoden os fins de semana para recuperaren os puntos do carné de condución que perderon por diversas circunstancias, e no pecado vailles a penitencia, como lles di a autoridade chulesca do curso.

Persoas cheas de vida, de humanismo; na miña estima, o retrato do mundo nunha clase de recuperación de puntos: a perfecta ama de casa que acepta o papel de “muller de” ata que pilla o home séndolle infiel; o mozo ao que perde a velocidade;  a muller de cincuenta anos, trinta e cinco deles viúva co alcohol como única válvula de escape; o substituto que tamén exerce de arrebatado poeta, que vai para recuperar os puntos que vendeu, o home que aos corenta e cinco anos asume a súa homosexualidade, ou Tupé con fama de matón. Tamén Rosa a encargada do café. Estes son algúns dos compoñentes dese protagonismo coral. Manuel Portas fainos saber das súas vidas, angueiras, traballos e problemas que entre si, sen se decatar , van tecendo unha malla de complicidades para fuxiren da soidade na que se atopan ensumidos, ata chegar ás desavinzas ou ilusións amorosas. Namoramentos case de adolescentes, aloulados e pegañentos, mais case que sempre enganosamente fanados.

 

Manuerl Portas

Tales son os personaxes da novela, ateigados de humanismo, da  intimidade que vai nacendo entre eles mais Manuel Portas o único que fai é contarnos a vida, descartando tanto nesta novela como noutras achegas, o relato de grandes feitos, de grandes persoeiros. Emporiso a  novela avanza a bo ritmo, cunha estratexia narrativa sinalada polo mesmo autor. A teoría do iceberg: omisión, un certo minimalismo, fixándose o autor nos elementos da superficie, mais, ao meu ver, debaixo desa oitava parte que aparece encol da auga, déixase sentir, sen ningunha dúbida, a posición crítica e subxectiva do autor.

Novela ademais cun plus de aventura, de estratexias para ligar, con sutís doses de humor; e un idioma no que, mais unha vez, domina a frescura, a espontaneidade e o sabido dominio do galego. Eis o retallo dun libro de xente que está farta de non ser querida.

 

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 5 de xuño de 2019)

DEMORADA NOVELA NEGRA

O último barco

Domingo Villar

Editorial Galaxia, Vigo, 2019, 794 páxinas

 

No ano 2006 Domingo Villar facía a súa a súa estrea na novela policial con Ollos de auga e inventaba o policía Leo Caldas que pronto se convertería nun dos detectives máis famosos da novela policial de noso. Tres anos máis tarde volve cativar o lector co mesmo personaxe. Moi agardado desde entón, pasaron nove anos tecendo e destecendo esta macronovela O último barco. Sexa como for, as novelas de Domingo Villar son moi agardadas polos seareiros do subxénero. Por O último barco, nas súas case que oitocentas páxinas, circula unha ampla panoplia de personaxes,  a desaparición dunha muller nunha das beiras da  Ría de Vigo, e unha trama policial que vertebra a historia dirixida polo inspector Leo Caldas. Unha trama que se desenvolve nomeadamente a través de moitos diálogos que permiten que o lector se achegue á ampla nómina de personaxes. E que cada lector teña a posibilidade de refacer a historia.

Leo Caldas enfróntase á desaparición de Mónica Andrade que non acude ao seu traballo e na súa vivenda non se atopan pegadas de violencia. Todo fai pensar que se trata dunha desaparición voluntaria. Mais para que exista novela policial o caso ha de irse envurullando por moito que discorra en augas mainas na superficie que poden agachar un temporal no que nada é o que parece. D. Villar amósase na súa novela un autor moi esixente e perfeccionista, preocupado non por ofrecernos “novelas negras, brancas nin vermellas”.A súa é unha aposta por unha boa historia e abofé que esta o é.

E como o labor do crítico non é facer de spoiler, aconséllolle ao lector que cunha lectura demorada descubra pola súa conta os enigmas desta novela. Limítome a facer algunha anotación sobre as teselas, o tempero do inspector Caldas, referirme a tonalidade  e resaltar bondades e posibles defectos. Trátase en primeiro lugar dunha historia ganduxada no mar de Vigo, pero mira e conta o mundo aínda que teña ben pouco que ver coa trama. Basease en todas as convencións do xénero pero tamén hai moito suspense e un desenlace plausible.

 

Domingo Villar

 

O inspector amosa o amor a súa terra ata o punto que recrea con paixón as paisaxes, e a idiosincrasia galegas. Leo Caldas é un personaxe perfeccionista, reflexivo e ata compasivo. E sobre todo perfila retratos sociais dos seus personaxes máis que aventuras criminais. A tonalidade é a propia das novelas policiais: observación, dedución, rastrexo de vestixios. Mais que carencias,  a novela peca pola excesiva amplitude:secuencias, capítulos enteiros que nada engaden a trama, son sobexos. Porén, na miña estima, esta é a mellor novela de D. Villar.

(Texto publicado no xornal Faro de Figo, 18 de abril,2019)

NOVELA EN CONSTRUCCIÓN

Dezanove badaladas

Anxo A. Rei Ballesteros

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 179 páxinas.

    Anxo A. Rei Ballesteros, un autor fundamental na narrativa galega dos anos noventa,deuse a coñecer con Dos anxos e dos mortos (1977) e sobre todo con Loaira (1992), unha novela “constelación”, múltiple,  totalizadora da existencia. Mais a primeira novela en galego do autor foi escrita con dezasete anos. Unha novela de formación e aprendizaxe na que, xaora, xa se bosquexa a potencia catárquica e liberadora que leva ao escritor a inventar mundos, consciente porén -son as súas palabras- de que todo auténtico escritor arela, non escribir máis libros, senón calar.                Mais neste libro primeirizo xa latexan algúns dos temas que máis tarde constituirán os alicerces do macrotexto narrativo de Rei Ballesteros, como son a presenza da noite fría e chuviosa e nomeadamente a morte, o medo á morte sen ter vivido. Daquela que, como se afirma na presentación editorial, Dezanove badaladas poida ser lida como o preludio esencial á obra dun autor maior, aínda que por si mesma careza seguramente de transcendencia literaria.

A trama novelesca fainos lembrar a A esmorga en intensidade e ton menor, porque Dezanove badaladas é certamente  a crónica, por veces esperpéntica, dunha noite de troula na cidade,nunha  Compostela de rúas e calexóns sempre mollados por unha chuvia miúda. Nolo, o principal protagonista, sae da casa con azos de se divertir aquela noite, probar todos os pracedes que existen na urbe. Divertirse ata fartar el e os seu tres amigos, gastando a paga dos mes, a primeira paga que acaba de recibir logo de chegar da tobeira da aldea. Experimentar todos os praceres da cidade, malia que os consellos a advertencias da familia lle resoen constantemente como ruído de fondo. Será unha noite de viños e putas polo Pombal, de bebedelas. De un ir a vir en procura de acougo de fin de semana dun mozo que se está a abrir á vida.   Mais o protagonista séntese alleo ao transcorrer da troula nos recantos da noite, como tantos homes e mulleres en noites frías e orfos de amor. E así o protagonista vai andando coa sensación estraña cara á desorde. Ten que cambiar as catro cousas que trouxo da aldea, cambialas por nada, por unha desorde progresiva. Ao final, a anarquía e a morte. A vida e a morte sempre correndo en parella, un tema central na narrativa do autor.

 

Anxo Rei Ballesteros

No plano técnico, Dezanove badaladas é unha novela en construción. Novela de aprendizaxe da vida e de aprendizaxe do proceso escritural. Escrita no limiar dos anos 1969 e 1970, a presente edición, que non pasou polo rolete da normativización, achéganos a unha lingua tan orixinal que semella un galego inventado  polo daquela mozo sen formación lingüística. Prosas cheas de vida, con descricións con tinguiduras carnavalescas, ateigadas de castelanismos, enxebrismos e un peculiar vocabulario tirado da oralidade ou da propia inventiva daquel rapaz de dezasete anos. Reitero, novela en construción con capítulos nos que o mesmo autor anota que cómpre axeitalos máis, antesala, porén, dunha obra narrativa importante.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 20 de decembro de 2018)

PROTEICA E ABERTA. UNHA HISTORIA EN ESPIRAL

A través do fume

Antonio Piñeiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2018, 126 páxinas

 

Antonio Piñeiro non soamente é un escritor plenamente asentado na literatura de noso, senón tamén un narrador versatil. Con naturalidade transita do relato dun triángulo afectivo feminino e unha trama inquisitorial no século XIX, e da crónica novelada do cóctel hedonista da estudiantada santiaguesa na década dos oitenta, a unha novela complexa e ricaz esteada no fluxo de conciencia. En efecto, se algún obxectivo aparece claro e preciso é a evocación da corrente de pensamentos de Nina, a protagonista de A través do fume. O fluxo ininterrompido de pensamentos e sensacións que aparecen sen encadenamentos lóxicos. Como pano de fondo, a migración e a separación das familias nos anos setenta en Europa, olladas dunha forma tan crúa como esperanzada. Esas lembranzas que lle achegan á cativa todo o que lle dixera a súa nai, “sempre a medio dicir ou  a medio calar ou  a medio ver”.O  narrador reproduce coa súa propia voz a vida psíquica da protagonista, sen diálogos,sen interrupcións, sen puntos porque os recordos, os momentos da emigración non rematan.

Así na corrente de conciencia de Nina cobran vida as viaxes a Vigo nun autobús Celta ata Padrón. Logo no tren. A espera na estación, os semáforos, a calor da cidade. Todos os consellos da nai, a vida cotiá no barrio, nas rúas, todas as sensacións, mesmo o son da cisterna a acción de pór a cuspe nos selos das primeiras cartas, os sorrisos,os bicos ao pan, a dozura dos beizos imaxinarios do primeiro amor mastigado, o recendo da coliflor con bacallau que no Nadal azucabra a casa. As cartas ao pai, cos selos pegados ás mesmas, a branda severidade da nai, os Nadais nos que non vén o pai, a choiva cálida das oracións polas noites na cama, as cartas sen abrir, as lámpadas e panxoliñas do Nadal…ata as cinsas xuntas e mesturadas  da derradeira páxina que, en boa medida lle imprimen sentido a esta historia en espiral que se abre cara a dentro e forma parte dese fluír da conciencia. Unha corrente mental que reconstrúe non só a vida dunha familia, en espera sempre do pai,senón tamén os aconteceres dunha época, dun tempo pasado.

 

Antonio Piñeiro

A novela cun número incontable de fiestras, de imputs, é o reino da liberdade, escrita proteica e aberta, sen regras que non poidan ser transgredidas. O experimento literario que nos achega Antonio Piñeiro, percorre esta canle narrativa alicerzada certamente na liberdade de contido e de forma, mais non carente dunha longa e ricaz tradición. Se algún lector pregunta onde se atopa a trama argumental de A través do fume,  cómpre responderlle que nese fluxo de conciencia que demanda a súa implicación para atoparlle sentido, así como para descubrir o simbolismo de moitos obxectos que aparecen na mesma. Un fluxo de conciencia estruturado de forma precisa e vestido co meiró dunha linguaxe literaria de moitos e puros quilates.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 13 de decembro de 2018)


AS OBSESIÓNS DE MARTIN AMIS

A casa dos encontros

Martin Amis

Tradución de Eva Almazán

Editorial Galaxia, Vigo, 277 páginas

(Libros de sempre)

 

 

Un mes despois da súa publicación en lingua inglesa e inaugurando a colección Biblioteca Compostela de Narrativa Europea, Galaxia ofréceunos no ano 2006 a última proposta narrativa dunha das vacas sagradas da actual literatura inglesa, mestre do “dirty realism” e un dos máis arteiros escritores satíricos contemporáneos. Trátase de House of Meetings  (2006) que a versión galega de Eva Almazán rotula co título de A casa dos encontros.

   Alguén escribiu que os lectores de Amis nunca se senten traizoados e sempre se ven sorprendidos. A casa dos encontros desmonta porén tal xuízo, pois Amis retoma na mesma o tema da Unión Soviética, xa tratado na súa alegación antistalisnista, Koba the Dread (2002). O mordaz enfant terrible das letras británicas ataca de novo abordando o mesmo tema e material do seu libro do ano 2002: os campos de traballo da Unión Soviética stalinista e as atrocidades do gulag. Mais A casa dos encontros  é todo o que non chegou a ser o libro sobre Stalin. Koba the Dread era una estraña mestura de relatos históricos arrepiantes sobre os crimes de Stalin con xuízos autocompracentes sobre a vida da clase media alta en Inglaterra. A casa dos encontros, pola contra, e sen deixar de ser un libro político  por máis que Amis reitere unha e outra vez que a súa ideoloxía é a non ideoloxía, é sobre todo ficción. Ficción sobre os pesadelos da sociedade soviética stalinista que o escritor traduce nunha trama que podemos definir coma un triángulo amoroso-sexual entre dous irmáns, presos políticos nun gulag ruso e a muller á que os dous aman e que atravesa todo un continente para visitalos. Pero, como apuntamos, o pano de fondo son os males da sociedade soviética e o talante ante a existencia en situacións extremas.

O narrador é un vello malhumorado que se sente empurrado a contar a súa vida e os seus crimes como unha sorte de penitencia. A narración permítenos saber que foi un veterano da Segunda Guerra Mundial, que resultou ferido e foi condecorado, malia ser un home brutal  que sen ningún remorso participou nas violacións masivas cometidas polos soldados rusos na súa ofensiva en terras xermanas. Máis tarde caerá en desgraza e será enviado, xunto cun seu irmán, a un gulag instalado polo réxime stalinista na rexión ártica. As súas palabras están dirixidas a súa fillastra estadounidense e adoptan a forma dun longo e-mail, mentres realiza a derradeira viaxe ao campo onde el e o seu irmán estiveran encerrados durante dez anos.

 

 

                           Martin Amis

Un longo monólogo que se troca en reflexión non só sobre as súas propias experiencias, senón sobre todo verbo do mal e as diferenzas entre os dous paraísos: o capitalista e o comunista. Martin Amis subordina nesta novela o seu gusto pola pirotecnia posmoderna ás esixencias da historia. Bota man, xa que logo, dun estilo realista, sen apenas floreos formais e presenta a vida dos seus personaxes con gran economía de palabras e de detalles, mais non de presaxios e repetidas aseveracións. E aínda que a parte máis intensa da novela son as descricións da vida no gulag , Amis imprímelle á historia unha arquitectura baseada na rivalidade dos dous irmáns polo amor de Zoia, a muller que os visita. Prosa densa e apertada e, por veces de lectura non doada, que finalmente deixa translucir a clásica batalla amisiana entre dous irmáns e as actuais teimas do escritor inglés: omnímodo e visceral perseguidor de atrocidades, como se o feito de escribir sobre temas e acontecementos realmente malos e perversos, fixeran del un grande escritor.

A PRIMEIRA NOVELA DE MARÍA VICTORIA MORENO

 Como homenaxe á escritora María Victoria Moreno (Valencia de Álcántara, Cáceres, 1941- Pontevedra 2005) á que hoxe en toda Galicia se lle rende homenaxe no Día das Letras Galegas, reproduzo aquí unha breve recensión verbo da primeira obra literaria de María Victoria Moreno, publicada o día 9 de xullo de 2009 no xornal Faro de Vigo. Estas liñas sobre Onde o aire non era brisa, así traduciu Xavier Senín Alcores de Donalvar (1969), editada en 2009 por Galaxia, queren ser unha modesta lembranza á muller que fixo da nosa lingua a súa.

…..

Onde o aire non era brisa

Mª. Victoria Moreno

Tradución de Xavier Senín

Editorial Galaxia, Vigo, 2009, 158 páxinas.

 En poucas ocasións elementos paratextuais cumpren unha función informativa -e mesmo persuasiva- tan decisiva coma os do prólogo desta novela de Mª Victoria Moreno (Valencia de Alcántara 1941–Pontevedra 2005 ). Aos amantes das curiosidades literarias cónstalles que naquela escolma poética titulada Os novísimos da poesía galega (1973) dáse noticia da primeira  obra literaria de Mª Victoria Moreno, Alcores de Donalvar, finalista do Premio Café Gijón de 1969. Foi a primeira novela da escritora estremeña e a única escrita en castelán. O prólogo da obra que reseñamos, asinado por Pedro Ferriol, avisa ao lector de que o manuscrito daquela novela ficou esquecido durante 36 anos ata que, convencida a autora, escribiuna de novo con pequenas modificacións e cun novo título, Donde el aire no era brisa. Velaquí pois a primeira novela de M.ªVictoria Moreno, que ficaba inédita e que aparece en edición póstuma traducida ao galego por Xavier Senín.

A autora  de Anagnórise, e de tantos outros títulos de literatura xuvenil e infantil, narra na novela unha historia baseada nas experiencias dunha mestra nova que chega a Alcores de Donalvar, unha vila castelá, paradigma da intemporalidade (“mil casas…mil homes silenciosos…mil mulleres renegridas”), na década dos sesenta, tempos do quiñón do leite en po dos americanos. Unha vila dominada pola pobreza e avasalada polos caciques e a ignorancia.

O discurso narrativo mestura as vicisitudes dos habitantes da vila, salferidas de longas historias de desaires, resentimentos e envexas, coas propias experiencias vitais da protagonista, identificada desde o primeiro intre cos máis pobres e cos desherdados. No corazón e nas contornas dese lugar imaxinario, literaturiza a autora retallos da vida aldeá, non exentos de costumismo, e unha galería de personaxes ancorados nos valores e pautas tradicionais, tales como a discriminación social e xenérica e o patriarcado.

 

María Victoria Moreno

No plano técnico, Onde o aire non era brisa, malia a revisión posterior, non deixa de ser a obra dun neófito da escrita literaria, que, ao madurecer, chegaría a dominar con tanta perfección o discurso narrativo. Relato enxebre, con trazos propios do costumismo, do realismo, do romanticismo e mesmo do didactismo moralizante. Engalanado, porén, cunha lingua sinxela, directa, eficaz e ateigada de recursos líricos e expresivos que máis tarde rebentarían con tanta eficacia  na abondosa produción literaria da escritora. Cómpre pois achegarnos a esta obra póstuma de M.ª Victoria Moreno como unha homenaxe editorial á muller e á escritora que, desde  a súa chegada a Galicia, se identificou  de xeito definitivo coa nosa lingua e coa nosa cultura.