Clavícula

Marta Sanz

 Poeta e  narradora, “narradora proteica, astuta novelista” en palabras de Rafael Chirbes coas que definía a Marta Sanz, ganadora do Premio Herralde de Novela e finalista do Nadal no ano 2006; practicante, nalgunha das súas obras, da literatura do eu, percibidas, porén, como pezas de ficción. Faino de xeito reduplicativo na súa última novela Clavícula, editada hai unhas semanas por Anagrama. Marta Sanz literaturiza a existencia do personaxe Marta Sanz desde a perspectiva dos inmensos desaxustes que se traducen nunha manchea de dores somáticas, psicolóxicas, psicosomáticas. As dores provocadas, xaora, pola sobreexplotación  coa que son punidas moitas mulleres nas sociedades actuais coa coartada da crise. Unha proposta literaria moi orixinal, na que a autora desenvolve un insólito nó temático: a esculca e a crónica, asemade vivenciais e temáticas, dunha dor corporal e outros padecementos por parte dunha muller madura, e cuxo punto de arrinque é unha dor na clavícula que ela mesma sentiu durante unha viaxe aérea. Unha dor que se compacta co seu corpo como o cemento das obras.

A escritora ábrese de arriba a abaixo, desmiola todas as súas intimidades: as relacións co seu home, cos pais, a forma de durmir, mesmo as finanzas familiares dunha proletaria das letras. E faino para representar as vítimas do capitalismo avanzado, as súas secuelas, somatizadas con máis intensidade polos corpos femininos. A Marta Sanz, a pique de cumprir os cincuenta, dóelle certamente o seu corpo, pero tamén somatiza o gran trebón de inxustizas dos nosos días. Clavícula tematiza moitas outras cousas, como tal os discursos da medicina oficial ganduxados desde patróns masculinos, as enfermidades femininas escasamente estudadas porque as mulleres non tiveron voz nos eidos da ciencia durante moitos séculos..

Libro cru, descarnado, escrito sen adobíos e desde o fragmentarismo de moitos materiais, mais sostido por unha forte coherencia interna, e unha tonalidade que impresiona o lector. Así como cunha prosa natural e certeira, sen ben ornada con chispas de gran plasticidade e mesmo de lirismo.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 11 de maio de 2017)

Carver: todos os contos

raymond_carverTodos los cuentos

Raymond Carver

Editorial Anagrama, Barcelona, 2016, 702 páxinas

  Raymond Carver (1929-1988)está considerado como o mellor contista de América; talvez xunto con Chéjov o mellor de todos os tempos. A súa obra ficcional está formada por cincuenta e oito relatos publicados en vida do escritor, máis cinco póstumos atopados a partir de 1999. Todos eles aparecen arestora editados por Anagrama  nun só volume da colección  “Anagrama compendium”. Tanto os publicados no estilo extensivo no que escribía Carver, como os reescritos a partir de 1981 polo editor Gordon Lish que fixo unha extensa demouca nos manuscritos orixinais, convertendo así a Carver no cultivador por antonomasia do realismo suxo e da literatura minimalista, “dependente do omitido” (Harold Bloom), erguida con estruturas  unicamente enunciativas, diexeses  instaladas na frugalidade e mesmo na insignificancia, personaxes vulgares  que habitan na monotonía e desenlaces inesperados e moitas veces pavorosos. Mais a prosa orixinal de Carver, logo de que no ano 2009 apareceu publicado Beginners, a versión orixinal de What We Talk About When We Talk About Love ten pouco que ver con xuízo que da mesma fixo Tim O’Brien: “emprega o inglés como unha coitela, esculpe pezas de prosa austera e exentas de calquera adobío…agás a cerna da emoción humana.”

Na presente edición de Todos los cuentos de Carver atopamos a prosa orixinal e a prosa martelada polo seu editor. Pero nos dous casos, prosas realistas, con escenarios cotiáns, personaxes grises, reflexo do máis agochado da condición humana, escritos polo autor cando era escravo do alcohol ou cando, desde o ano 1977, o amor da poeta Tess Gallagher lle regalou dez anos de propina e fixo posible a escritura de contos, poesía e compilacións. Contos que, malia a secura da súa prosa, dos ambientes abraiantes, convertéronse en clásicos porque gozan da capacidade de transmitirnos unha forza sorprendente e unha gran credibilidade. A consistencia artística coa que Carver conta as súas historias, e que nestas coleccións estoura en mil direccións, permítenos mergullarnos na estética dun dos grandes escritores do pasado século, cuxas historias seguen a arrepiarnos precisamente porque son moi boas.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o 5 de outubro de 2016)

 

 

 

Distopía apocalíptica

  niccolo-ammaniti Anna, a última novela do narrador italiano Niccolò Ammaniti, recentemente publicada en castelán por Anagrama, é unha incursión no que se acostuma coñecer como ficción distópica; a representación, neste caso, dun mundo apocalíptico poboado por nenos orfos, e que o autor sitúa nun futuro próximo, no ano 2020 e nun espazo inhóspito: nunha Sicilia en ruínas, estragada por un virus mortífero que, malia que tamén incuba nos nenos, soamente na xente adulta se converte en enfermidade mortal. É unha doenza descoñecida que arrasa o planeta. A familia de Anna,  a principal protagonista, fora varrida do mapa xunto con millóns de adultos. Sobreviven Anna de trece anos e o seu irmán, Astor de catro. O mundo estase a transformar nun deserto apocalíptico. Sen adultos que impoñan orde, os nenos organizados en salvaxes hordas de esfarrapados recorren a Illa asaltando vivendas e calquera lugar onde pode haber algo para comer. Un cru escenario de silencio, fame, arrepío, con mandas de cans transformados en máquinas de matar.

Neste contexto espacial coloca Ammaniti a protagonista da novela que, con unllas afiadas, intentará sobrevivir xunto co irmán, coa esperanza de que no continente a xente non morra aos catorce anos. Calabria seméllalles a terra prometida. Se cadra tampouco alí hai xente adulta, mais para os cativos representa o horizonte de esperanza para seguir loitando. É a utopía que renace no estourido dun mundo rexido pola morte.

A novela é asemade a historia dunha arriscada viaxe, unha odisea fuxindo da morte, e unha novela de formación, de iniciación á vida, nomeadamente para Anna que, na fuxida do virus, experimenta o cumprimento das leis biolóxicas, a arribada da puberdade coas súas reclamacións hormonais que son ao mesmo tempo o aviso agoreiro da pronta chegada das manchas vermellas da doenza. Mais tamén entre a degradación e a barbarie hai un lugar para a experiencia do amor. A novela está rodrigada nunha exposición clara, nun bo deseño dos personaxes e na relación intertextual  con moitos outras novelas como Lord of tehe Flies de W. Golding ou The Road de Cormac Mccarty.

 

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal premer aquí)

“Viva” de Patrick Deville

Patrick Deville

Patrick Deville

Con Viva o escritor francés Patrick Deville está a piques de completar a súa saga de historias que perseguen o obxectivo  de percorrer o mundo, acompañando a heroes ou a antiheroes, brillantes ou fracasados, pero que se atopan na orixe  dun avance científico, dunha exploración, conquista ou dun acontecemento de incalculables repercusións no devir da Historia. Novelas de non ficción, alicerzadas nun inxente traballo de investigación que se transforma en literatura cando o escritor detén a documentación e inventa unha forma. Viva que vén de ser editada por Anagrama, é, xaora, unha novela de aventuras de verdade, abundantemente documentada, profundamente épica, eficazmente ficcional. Con dous protagonistas, dúas vidas paralelas, Malcom Lowry e León Trotsky, na axitada fervura cultural e política dos anos 30 do pasado século en México, teatro de encontros e desencontros.

Nese México en ebulición, eles, Trotski e Lowry, serán os esteos dorsais dunha historia río que Patrick Deville confesa ter escrito contra a amnesia xeral e tamén contra a propia. Nas páxinas de Viva, xunto ao proscrito Trotsky, o defensor da Revolución permanente, e a Lowry, un “obreiro literario” afundido no alcohol e na embriaguez mezcalera, aparecen outros moitos personaxes coñecidos que chegan a México sen saber moi ben a que veñen. Entre eles, os enviados de Stalín, unha nai e un fillo, Caridad Mercader e Ramón Mercader que chega cun pasaporte falso e un piolet para matar a Trotski.

Tras ter recorrido o mundo, cada un polo seu lado, o escritor e revolucionario ruso e o escritor inglés están en México, mais sen atoparse nunca. E despois de incontables amores, infidelidades, traizóns, fracasos, idealismo, intentos por participar na Historia con moitas mans tinguidas de sangue, imprescindibles para que aquela avance. Novela fragmentaria, con rachaduras temporais, con amalgama de historia, biografía, ficción e reportaxe, que o autor relata con oficio. Á vez que describe, con precisión e fantasía, os anos 30 da tumultuosa ferventía mexicana, a indíxena fermosura convulsa dun país que ao mesmo tempo atrapa e espanta. E unha morea de feitos paralelos que integra e funde nunha estrutura superior cuxo resultado é unha excelente novela.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o 25 de abril de 2016. Para ver o orixinal premer aquí)

Púxolle letra á crise

Rafael Chirbes

Rafael Chirbes

Penso, sen ningunha dúbida, que Rafael Chirbes, o escritor valenciano que finou o pasado 15 deste mes, é un dos mellores novelistas españois do pasado século e do que levamos andado do actual. Algunhas das súas novelas (Los disparos del cazador, La larga marcha, La caída de Madrid, Crematorio ou a máis recente En la orilla) son pezas narrativas que marcan cumes e definen fronteiras. Rafael Chirbes renegou da literatura en abstracto e, por iso mesmo, sutura as súas tramas ao tempo da historia e ao dos acontecementos narrados. Debedor da concepción balzaquiana da novela, avala na máxima de que a mesma debe relatar a vida privada das nacións. Endalí que se considere a Chirbes un narrador galdosiano: crea unha novela imaxinándoa arredor duns personaxes aos que concibe asemade en estreita relación cos feitos do seu momento histórico. Boa proba de todo isto son as súas novelas Crematorio (2007) e En la orilla (2013), Premio Nacional de Narrativa. As dúas novelas reflicten o presente con gran fidelidade, sen escamotear as crises que baten contra a cidadanía dos nosos días (“Eu fago literatura do que vexo”, dixo Chirbes recentemente da súa escrita).
En la orilla pode ser lida como o envés de Crematorio: a dura e lacerante resaca derivada da burbulla inmobiliaria e da lamacenta especulación tematizada en Crematorio. As páxinas do relato amosan diferentes persoas -a narración ten moito de coral-, e nomeadamente unha mesta arañeira de intereses e de xenreiras. Sobre todos eles emerxe a figura de Esteban, un home sen atributos nin sustancia, vítima da actual crise. Mentres coida o seu pai, enfermo en fase terminal, reflexiona e pescuda verbo dos motivos da crise, da sucia voracidade da actual ruína, na que el xoga o papel tanto de verdugo como de vítima.
Chirbes ponlle pois letra ao triste e obsceno camiñar no comezo deste século e no momento actual, rebordante de dexeneración e podremia, desa prea que ateiga o lamazal do fedorento pantano que Chirbes coloca como metáfora do fedor da crise e como pano de fondo onde empeza e remata a historia. Xa que logo, unha novela que testemuña as posibilidades estéticas do realismo con flocos expresionistas.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela o día 21 de agosto de 2015. Facer clic aquí para ver o orixinal)

Ecuatoria

EcuatoriaPierre Savorgan de Brazza
Patrick Deville
Tradución de José Manuel Fajardo
Editorial Anagrama, Barcelona, 2015, 322 páginas.

Ecuatoria é o último libro traducido ao castelán de Patrick Deville e editado por Anagrama. A novela, ficción sen ficción, é un escintilante relato de aventuras de verdade que se encadea no ronsel desa saga de construcións novelescas de P. Deville, cuxo furco temporal é o último século e medio. Un libro coral e unitario protagonizado por personalidades titánicas polo seu heroísmo ou pola súa ruindade, nacidos fóra de África uns, oriúndos outros dunha terra condenada por un destinos tráxico. Configúrase a novela como un relato da vida de Pierre Savorgnan de Brazza (1852-1905). Non entanto, amalgamadas nese relato atopamos as doutros moitos personaxes relacionados con África, e case que sempre antitéticos entre si: A. Schweitzer, J. Conrad, J. Verne, H. Stanley, Agostinho Neto, Jonas Savimbi, Pepetela, o negreiro Tippu Tip ou Che Guevara. Vidas esnaquizadas pola tentación do heroísmo, traidores ou indecisos como reza a dedicatoria do libro.
Ecuatoria desencártase como un inabarcable océano de historias, un friso apaixonante de fazañas e acontecementos relevantes relacionados entre si e nos que o marco escénico é a África acoutada polas illas de São Tomé e Zanzíbar, atravesando unha gran parte inexplorada de Gabón, Angola, o Congo e Tanganika. Como núcleo central, a reconstrución da

Mausoleode Brazza en Brazzaville

Mausoleode Brazza en Brazzaville

vida de Brazza, rescatado dos esquecementos da Historia. Brazza explorador e cartógrafo, fundador de Brazzaville, que liberou escravos e freou numerosos atropelos, pero que, grazas as súas actividades como pioneiro, abriu as cancelas para a colonización de África polas potencias europeas. Dá no albo P. Deville coa estrutura paralela. O autor vai relatando os seus propios periplos polas mesmas derrotas dos seus heroes ou viláns. Efectúa, como tal, a mesma viaxe que fixera Brazza polo río Ogooué ou vai a Kigoma para recuperar as pegadas dos homes que o Che deixou tras de si coa misión de atopar os combatentes cubanos extraviados durante a desfeita e fuga do Congo en 1965.
Ficción e non ficción, fornecidas nun estilo de prosa claro e conciso, dotado porén de gran brío épico, na que certas luzadas líricas entran con forza na armazón da prosa e trasladan o lector tralas pegadas daqueles seres lendarios que desvelaron o corazón das tebras.

(Texto publicado o día 26 de xuño de 2015 no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal facer clic aquí)

Cicatriz

Sara Mesa, a autora de Cicatriz, é unha das figuras emerxentes da

Sara Mesa

Sara Mesa

narrativa en español. A súa voz estase deixando sentir pola orixinalidade dos seus temas e tamén polo tratamento escritural dos mesmos. En Cicatriz, a súa última novela, recentemente editada por Anagrama, reproduce algúns dos temas centrais da súa obra: a ofuscación nas relacións humanas alicerzadas en pulos e comportamentos obsesivos e insáns; a sedución e a construción mental do obxecto que creemos amar. Co desenvolvemento de todos eles, a autora creou unha peza narrativa intensamente adictiva, tanto polo interese dos fíos condutores como polo tratamento escritural dos mesmos: un estilo áxil, depurado, moi do noso tempo, un ritmo rápido e unha tonalidade derivada da escrita epistolar.
A novela pivota sobre dous personaxes: Sonia e Knut nunha relación a distancia contada sempre desde a óptica do personaxe feminino. Sonia, unha moza dos nosos días, cunha vida gris e anódina, que desenvolve un traballo absurdo, atopa nos chats de internet horas de distracción. Nun foro literario contacta cun home que se enmascara so o alias de Knut Hamsun, que ten entre as súas “virtudes” a habilidade para roubar. Mais os seus furtos están guiados por unha ética moi particular: roubar con estilo, con habilidade e paciencia psicopática e nas grandes superficies comerciais, unha sorte de acto contra o sistema co que neutraliza o seu estrés. Sonia verase asolagada e alagada por unha manchea de agasallos, todos ripados, que incorpora ao seu día a día, á vez que ten a sensación de perda de control. Ao mesmo tempo Knut vaina moldeando para convertela nunha criatura a súa medida. Todo remata por estourar cando o personaxe masculino procura facer o que ata entón soamente se estaba xogando no plano da irrealidade, poboada de fantasías perturbadoras e malsás.
Sara Mesa dálle forma a unha armazón de obsesións e submisións, unha historia de amor desequilibrado, á vez que nos agasalla cunha perspicaz reflexión verbo das sociedades consumistas, sobre o poder, sobre unha sexualidade cuxas marabillas residen na fabulación dese “ser que aínda non é” e que, xa que logo, pode prescindir da consumación carnal. Un relato pois que fai lexible a espesa sustancia fedorenta que reborda a mente dun maniático, e o deixarse levar por parte da súa vítima.

(Texto publicado o día 20 de abril de 2015 no xornal El Correo Gallego. Para ver o orixinal, facer clic aquí)

Patrick Modiano

Patrick Modiano, foto de Daniel  Mordzinsk

Patrick Modiano

O pasado xoves, 9 de outubro, a Academia sueca facía público o nome do Premio Nobel de Literatura deste ano. O elixido foi o escritor francés Patrick Modiano, argumentando o portavoz da Academia a concesión do Premio nas seguintes palabras: “Pola súa arte da memoria coa que ten evocado os destinos humanos máis custosos de retratar e por ter desvelado o mundo da ocupación” (a ocupación nazi de Francia). Mais, xa con anterioridade á concesión do Nobel, Modiano estaba considerado por moitos lectores como o novelista vivo máis importante. Modiano é autor dunha profusa obra narrativa, ambientada na ocupación nazi de Francia, que el non viviu persoalmente -naceu no ano 1945-, mais á que considera un “período escuro e vergoñento” da historia francesa que abebera a súa propia prehistoria persoal.
O último libro do Nobel 2014 publicado en Francia hai pouco máis dunha semana, Pour que tu ne te perdes pas dans le quartier (Para que non te perdas no barrio), fai o número vinte e oito dunha obra narrativa que se desenvolve na súa meirande parte no barrio XVI de París, un barrio burgués e anódino, non paralizado pola historia. Vinte e catro títulos desta ampla obra narrativa están traducidos ao castelán. Porén, ningún ao galego. O último deles é a novela La hierba de las noches, editado por Anagrama. Unha novela breve que non se afasta do estilo habitual da prosa de Modiano: escritura sutil, meticulosa e sobre todo poética: Na mesma latexan as iedas-eixo de Modiano: a escrita como medio de loita contra o esquecemento e como recuperación do tempo pretérito, nomeadamente da barbarie que aldraxou o século XX.
Novela erguida pois co aire que respira a memoria, tal como se conserva moitos anos despois dos acontecementos, nunha belixerancia contra o esquecemento, coa particularidade, porén, de que está escrita como unha novela negra. Unha elexía do pasado no que unha investigación policial se converte na fronteira das xeografías do pasado, que equivalen no presente ao tempo da vellez. Modiano estrutura esta nouvelle, un cumio da autoficción poético-policial, nas antípodas do canon compositivo tradicional. Sen introdución, nó, nin desenlace. Soamente París e Modiano e esa aura melancólica que, moitos anos despois, segue viva na memoria. Tal é o universo Modiano, o último Premio Nobel de Literatura.
(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o 15 de outubro de 2014. Para ver o orixinal, pinchar aquí)

Las Inviernas

Las InviernasLas Inviernas
Cristina Sánchez-Andrade
Editorial Anagrama, Barcelona 2014, 244 páxinas.
Cristina Sánchez Andrade (Santiago de Compostela, 1968) non escribe en galego, mais na súa novela Las Inviernas, publicada recentemente por Anagrama, bebe na oralidade dos contos contados ao calor do lume da lareira; contos que funden elementos extranaturais, fantásticos ou oníricos, retrato dunha Galicia ultrarrealista na que goberna unha lóxica non real, afastada dos axiomas da lóxica clásica.
A narración de Cristina Sánchez-Andrade sitúa o lector, como marco de fondo, nesta Galicia dos anos 50, na que é a vida e non as persoas a que impón as súas leis. A unha aldea de Terra de Cha (sic), chegan as Inviernas, dúas irmáns, Saladina e Dolores, superado o exilio de Inglaterra onde foran levadas de cativas para fuxiren da represión da Guerra Civil. Na aldea convivirán cun mundo que mestura a maxia co tebroso. Un misterio relacionado con avó, don Reinaldo, médico bolchevique e amigo de poetas, cuxo derradeiro fin deixase entrever ao longo do relato, e outras lembranzas que se espallan ata a contenda bélica, acompañan os seus soños de seren actrices. A nova de que Ava Gardner virá a España a filmar unha película, fará que nas súas vidas se produza unha viraxe radical.

Cristina Sánchez-Andrade

Cristina Sánchez-Andrade

Novela na que a autora afonda no tema da identidade das irmás, embutidas nun coro de personaxes heteroxéneos e extremos nos seus hábitos e quefaceres, que farán gorentar os lectores coa súa personalidade ou extravagancias. Entre eles, Ramonciño, mamón de verdade que con sete anos segue mamando da súa nai; o tío Rosendo, “mestre de ferrado”; o señor Tiernamor que arrinca os dentes dos mortos para pegalos con cemento nas enxivas dos vivos; a viúva de Meis, casada co tío Rosendo, aínda que segue exercendo de viúva… Un verdadeiro retablo de actantes entre o amable, o grotesco e o marabilloso, merecentes de figuraren na mellor escolma de personaxes do realismo máxico.
Un xenuíno Macondo galego, xa logo, descrito pola autora cunha gran vea humorística e satírica e nunha lingua que rende homenaxe a Galicia reproducindo léxico e xiros lingüísticos galegos e bebendo sobre todo da súa ricaz tradición oral, tan inverosímil como marabillosa.

(Texto publicado no xornal El Correo Gallego o día 14 de agosto de 2014. Para ver o orixinal facer click aquí)

“Negra”, unha novela cubana

 

Negra

Wendy Guerra

Editorial Anagrama, Barcelona, 2023, 321 páxinas.

   Wendy Guerra (La Habana, 1970) é unha notable actriz e escritora cubana, alumna de Gabriel García Márquez. Traducidos os seus libros a máis dunha ducia de idiomas, mais invisible no seu propio pais, onde non se editan nin comercializan as súas obras. Recentemente Anagrama vén de editar a súa cuarta novela, Negra. A teima que empurra a Wendy Guerra na súa obra literaria é a de enfrontar os tópicos, prexuízos e censuras: o racismo, a negritude, o anatema da bisexualidade.

   A trama narrativa de Negra desenvólvese entre Cuba e Francia. E é unha exploración, tan crítica como real, do racismo encuberto na Illa caribeña. Unha tentativa de explicar en claves afrocubanas  o que acontece coa poboación negra en Cuba, á que, tanto antes como despois da Revolución, lle custa moito integrarse, por motivos económicos na súa meirande parte. Porén, para a heroína  da novela, Nirvana del Risco, a palabra “negra”, que nunca agacha baixo eufemismos paliativos, abrangue nas súas cinco letras, “toda a música, o saibo e o sentimento do seu corpo, da súa alma e da súa nación”.

   Nirvana del Risco, filla da xeración dos 60, é negra, bisexual e, sobre todo, é cubana e ,como tal, loita por atopar un lugar no mundo. Nesa procura,  a autora mergúllanos na historia da súa heroína, rachadora de tópicos e de estereotipos, na súa estancia en Cuba e viaxe a Francia. Enceta W. Guerra a narración en terras cubanas e Nirvana dá conta das súas experiencias vitais, das súas diferenzas  con relación aos demais. E faino nunha linguaxe recorrente, percusiva que nos fai lembrar os rítmicos sons dos tambores afrocubanos. A viaxe a Francia é para Nirvana o descanso de Cuba, do socialismo tropical, que “no es malo ni bueno, es incómodo”. É unha viaxe de afectos, a parte máis densa da narración: o encontro coa “esquerda sucrée, coa “gauche caviar”, coa “gauche champagne”. Unha ruta pasional de ida e volta, na que a protagonista topa con diversos personaxes e amantes, nunha sexualidade aberta, afastada ata o infinito do convencional.

                                             

Wendy Guerra con Jorge Herralde na presentación de "Negra"


Negra é unha novela distinta, abraiante e inesperada; ancorada nun sincretismo composicional semellante ao da relixión e mitoloxía yoruba. No texto, en efecto, conflúen política, sexo, maxia, raza, relixión, sabores, fragancias… Unha peza narrativa que reborda sensorialidade e cromatismo tropical, mais sen disfrazar as cruezas que a protagonista encara na súa loita contra o machismo, o racismo ou a lesbofobia.

(Texto publicado o día 28 de marzo de 2014 no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, pinchar aquí)