NOVELA MEMORIALÍSTICA. RECUPEREACIÓN NOSTÁLXICA DE TEMPOS IDOS

O verán de Lucenza

Alberto Fortes

Edicións Xerais, Vigo, 2020, 112 páxinas

 

Alberto Fortes, autor de O verán de Lucenza, aínda que non se prodiga en demasía na narrativa galega, é un narrador con pericia e eficiente, tanto en castelán como na lingua de noso. Autor de varios títulos en ambas as dúas linguas, entre eles O violín de Sarasate (2002) ou Los viajes de Shacleton a la Antártida.

A peza que arestora publica en Xerais é unha novela memorialística, ateigada de nostalxia, que comeza cunha xornada de pesca de troitas  cando nos ríos galegos había troitas, alá polos anos setenta, e non contaminación como arestora. Protagonizada por un rapaz, o fillo do Cortizo, que pasa as vacacións de verán cunhas súas tías maiores. A cor e a pesca das troitas é a primeira memoria que rescata do esquecemento. Tamén a primeira experiencia. Mais agora o protagonista lembra o que viu e a xente di que xa non existe en Lucenza: feitos que non deixan memoria como as troitas que hoxe pican nun sitio e maña fano noutro.

Unha aldea abandonada, na que hai cincuenta anos había esterco con cheiro tépedo do gando que tiña nome de seu. Mais o formigo das picadas das troitas faille remoer saudosos pensamentos e lembranzas nostálxicas como a sega da herba  nos veráns, a colleita das mazorcas de millo, o leite que non se mercaba nas tendas, senón que, acabado de muxir, distribuíase en calderetas. As castañas que ao asar dan un brinco por riba das pranchas da cociña de leña. Nomes que xa se perderon como cravuñar as gadañas na sega da herba, as muiñadas, as lacenas embuchadas a media altura nas paredes; o cuarto falso, o máis vello da casa que agacha sos segredos da familia. As carreiras dos cativos para apañar as canas dos foguetes. As troitas que engordan pola memoria da fariña que durante anos lles botaba Xulio, o muiñeiro; os camiños, case que todos terreos, marcados polas correntías.

 

 

     Alberto Fortes

A novela recupera a memoria deste adolescente nun tempo que semella demasiado afastado, e faino con certo humor e retranca. E nesta acordanza tamén teñen o seu lugar personaxes e actividades que hoxe xa se perderon, como a do malpocado que por costume tiñan todas as parroquias; a do gaiteiro que anda polas festas cun anano que batía moi ben as baquetas no coiro do tamboril; as farturentas boroas de pan de millo que xa non están, e que unha veciña cocía os venres no forno comunal. Por esta razón, este é un libro de narrativa memorialística que, ende mal, se está  esfariñando entre nós. Xa que logo, unha historia de formato breve, cuxas pretensións son  non deixar  que se perda un pasado aínda recente de tesouros materiais e inmateriais dunha aldea galega en tempos idos e que o autor recupera con agarimo.

(Texto publicado o día 26 de marzo de 2020 no xornal Faro de Vigo)

MALDADES SEN NOME

Un lume azul

Pedro Feijoo

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 574 páxinas.

 

Esta é, na miña estima, a novela máis dura publicada na narrativa galega. Tan inhumana, tan violenta que, tendo moito de thriller, quizais cumpriría encadrala nun novo subxénero:novela da maldade. Un lume azul é unha novela que, se na narrativa houbera unha deep web,  unha rede invisible como a de internet, debería estar nese precipicio profundo, porque o que Pedro Feijoo nos achega é un pesadelo tan monstruoso e abominable que dificilmente ten cabida na narrativa normal. O macabro asentado en Vigo e nos seus arredores.

Todo comeza cunha casa que arde e un corpo deitado ao pé da escaleira, pero a muller non morreu polo incendio.Ten o pescozo esganado. É soamente o prólogo dunha historia de maldades, na que dificilmente se pode ir máis alá no asañamento. Endalí que, se para o autor non foi fácil escribir esta longa novela de máis de cincocentas páxinas nunha estrutura non de todo lineal -abondan os flashbacks- para o lector asimilar moitas das súas páxinas resulta por veces vomitivo. Con vitimarios que primeiro foron vítimas e sufriron todo tipo de vexames, abusos e o asasinato do ser máis querido.

Abondará con amosar, a xeito de imaxes “expresionistas,” trazos dalgunhas secuencias: un “matrimonio republicano”: dous vellos espidos, afogados e desangrados nunha bañeira, amarrados con arame de espino e coas mans cortadas; un porco enorme ocupado en devorar a un home vivo: primeiro unha man, un brazo, finalmente a fazula esnaquizada por unha dentada nun túnel do Cabo Silleiro; un policía modélico, tan modélico que fora torturador, metido en toas as leas, agora xubilado, engaiolado nunha caixa co corpo untado de unto, atacado primeiro por un exército de cascudas e logo devorado lentamente por ratas porque o queren ver morrer de forma lenta e dolorosa;un médico crucificado, cravado sobre unha parede de formigón. Poren, non son estas vítimas as que tomaron as decisións importantes.

 

 

Pedro Feijoo

 

Os auténticos depredadores son outros: unha longa estirpe de poder e corrupción moral. E ese asoballamento dos poderosos sobre a xente humilde esta moi presente na novela. Mentres tanto a policía enfróntase aos casos, e por eles sabemos cómo se  vai avanzando na investigación, e outra voz que o fai en terceira persoa, infórmanos sobre a sorte das vítimas / vitimarios.

Esta novela é o paradigma da violencia máis estarrecedora. A súa lectura provoca o noxo de pensar que a condición humana é capaz de levar a cabo estas baixezas. O autor articula un encomiable traballo cunha estrutura apropiada: o lector sempre sabe máis do que descubre a policía. Emprega un galego coloquial moi apropiado para entender unha historia onde non hai misericordia.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 20 de febreiro de 2020)

NOVELA DE HUMOR. AMORÍOS CUNHA GALEGUISTA DE ESQUERDAS

Os días felices de Benvido Seixas

Eduardo Velasco

Edicións Xerais, Vigo, 2019, 182 páxinas.

 

Todos os sistemas literarios e en todos os seus xéneros son heteroxéneos en canto a súa calidade literaria. As grandes obras  literarias, esas que teñen que ver coas forzas salvaxes e universais non choven todos os días do ceo. Hai pezas mediocres e outras que, sen selo, non acadan a categoría de obras mestras. Mais así ten que ser porque os lectores non son uniformes verbo dos seus gustos, e a literatura entretemento tamén ten unha razón de ser. Novelas ou relatos que se len como divertimento tamén son necesarias. E iso é o que nos ofrece Eduardo Velasco, autor de poemas, relatos e tradutor, neste seu debut na novela de longo formato.

A trama novelesca é a dun acomodado mozo vigués que un día, por casualidade coñece a Mariña, unha activista social que despacha cervexas  nun centro social, pero moi sensibilizada cos valores de esquerda. Case sen o pretender, entre os dous xorde unha relación amorosa. Mariña é vitalista, e ao longo da novela, descubrimos máis cousas: impulsora de comisión de cultura, galeguista, medio vegana e amante da lectura, espelida e sen complexos no feito do sexo. Bienvenido pasa de contado a ser Benvido e, malia ser a antítese de Mariña, abrolla un intenso romance entre eles, esteado nos enganos que Benvido lle fai crer á rapaza, nomeadamente que é o que nunca foi.

Inventa unha familia que nunca tivo para matar o furor proletario da moza, avergoñado de pertencer a unha familia rica. Constrúe unha nova identidade, merca un piso nunha zona proletaria de Vigo, e tamén con enganos pasan un tempo na casa de A Caeira, propiedade de Benvido Seixas. A novela remata, malia os desgustos e o afastamento cun final que se intúe aberto e pouco menos que feliz, mais pouco congruente.

Os días felices de benvido Seixas  é unha novela onde o amor e o humor son as principais fías narrativa deste debut de E. Velasco. A protagonista feminina que non é nada convencional, no fondo provoca que Benvido dea un salto de clase irreal, e na parte máis entretida, realmente non sabemos se o mozo a seguía a ela  ou era ela a que seguía a Benvido; se ben Mariña, a base de preguntas vaino pondo cada vez máis contra as cordas. É salientable nesta novela a homenaxe que se lle rende ao Courel, á tradición oral e as figuras da literatura galega como Uxío Novoneira, María Mariño e a Otero Pedrayo, entre outros. Novela de humor que  recae de cheo no desenvolvemento da trama.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 4 de xullo de 2019)

UNHA NOVELA VERDADE

Nova Nursia

Héctor Cajaraville

Edición Xerais, Vigo, 2018, 343 páxinas

 

Nova Nursia, a última achega en narrativa de Héctor Cajaraville, é, desde o punto de vista literario, unha fusión de xéneros: biografía e ficción. Un amplo relato no que o autor toma licencias que rebordan o rigor histórico e que non renuncia a ser novela, subxénero do que o autor tira tanto a mecánica, a arquitectura construtiva, como unha manchea de recursos. Unha irrupción da realidade na ficción que xa ten carta de natureza no sistema literario galego e está a ampliar o concepto de novela ata desembocar na novela-verdade. Emporiso, Nova Nursia, o relato  sobre a vida de Frei Rosendo Salvado en Australia e a través dos seus longos periplos por Europa, máis que novela biográfica é biografía novelada, xa que na mesma posúen máis presenza os trazos biográficos do que o fan os narrativos. As bases biográficas verbo do frade bieito son reais, pero sobre elas o autor ergue un relato ficcional.

Esta novela-vedade estéase nas memorias que escribiu o mesmo Rosendo Salvado. O seu propósito é amosar e reivindicar a figura do frade bieito e o seu labor poliédrico, pouco e mal coñecido en Galicia, e case sempre para refungar do mesmo polo asunto dos eucaliptos, esquecendo que as sementes que Rosendo Salvado  enviou a Galicia, non foron as primeiras nin as únicas. Nado en Tui en 1814, optou coma os outros catro irmáns por facerse frade na Orde de San Bieito; e logo de moitos contratempos na súa formación, renuncia a vida de reclusión no mosteiro e marcha de misioneiro a Australia, un territorio apenas poboado e que empregaba o goberno inglés para se desfacer de moitos dos engaiolados nos cárceres da Illa. Rosendo, tras moitos atrancos e, funda a misión de Nova Nursia, convencido da necesidade que teñen os aborixes de seren parte do mato que lles deu acubillo e sustento desde que teñen memoria. Antes que adoutrinar, a prioridade do frade bieito -nomeado tamén bispo dos salvaxes- será darlles alimento e defendelos fronte aos atropelos dos europeos.

Se algún mérito ten o labor de Salvado é o de ser afacer ao estilo de vida dos aborixes: aprende as dúas linguas que empregaban os nativos, foi un experto curandeiro, adopta a cultura da xente que lle rodea, viaxa a Europa para obter  novos cooperadores e axudas económicas. Todo o que matiza e realiza faino a prol dos “salvaxes”, defendendo sempre a prioridade de alimentar antes que adoutrinar.

 

Héctor Cajaraville

Héctor Cajaraville ergue a novela desde una perspectiva reivindicativa do personaxe, e estea a súa escrita nunha estrutura dual: alternan as secuencias onde un narrador en terceira persoa informa dos comezos, progresos e dificultades na creación de Nova Nursia, con outras nas que o protagonista escribe a un seu amigo da infancia, Domingos Pires, misivas nas que describe as súas preocupacións e angueiras, así como as crenzas e costumes dos poboadores do mato. Estas e outras moitas engádegas que achega o autor, converten este libro biográfico e reivindicativo nun engaiolante relato de aventuras arredor dun heroe: Rosendo Salvado, bispo dos “salvaxes”.

(Texto publicado na revista Tempos Novos, número 259 de decembro 2018)

MOVIE ROAD DE NOSO

 Tres pintores

Cid Cabido

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 101 páxinas.

 

  1. Cid Cabido é un dos poucos escritores da narrativa de noso que se fai agardar. Unha obra narrativa pouco prolixa e o convencemento dos lectores de que do seu enxeño pode rebentar en calquera intre algo distinto, converte cada nova entrega do escritor nado en Xunqueira de Ambía nun festín gorentoso e moi especial, en algo distinto. Cando o lector penetra nun libro de Cid Cabido, debe sospeitar que se inmisce nas contornas do humor, da retranca, da esmorga, ou nunha escrita alimentada en evidencias que, polo feito de selo, acostuman chamarnos a atención. Mais o propósito do escritor non deixa dúbidas: o desenmascaramento social, estrullar os significados velados e proxectalos diante dos lectores,rescatando mesmo o valor da incoherencia, como se o escritor lle quixese facer un caneo ao lector.

En Tres pintores Cid Cabido foxe máis unha vez  da macronovela, do relato narrativo, entendido como “un país  para instalarse” e vivir no mesmo con desafogo e confort. E aínda que en menor medida que en Grupo abeliano, alicerza a novela nas raiceiras subversivas  do evidencialismo e na carallada, se ben con pouco ruído. A novela narra a aventura de tres amigos, tres  vigueses bohemios por excelencia das Travesas que, nunha noite na que se atopan sen se citar coma sempre, deciden saír de viaxe, unha viaxe errática cara a París por exemplo, nun vello Renault-8, financiando a mesma desde a súa economía de supervivencia, procurando a vidiña como puidesen. Auténticos viaxeiros que, como din os taoístas, non saben cara a onde van. En Santiago  esquecen os poucos cartos que un deles pensaba apañar. Chegan a Ovieu e alí despregan unha habelenciosa batería de recursos de supervivencia para casos extremos, sen descartar algunhas pillerías, para continuar a súa accidentada viaxe para ver mundo, pero de retorno a Vigo.

A novela reflicte os ambientes nos que estaba instalada a xeración invisible que nos anos oitenta xa se sentía afastada das ideoloxías militantes e das loitas contra a ditadura, e se asenta comodamente nunha vida bohemia, pseudo intelectual e esmorgante. Malia a súa brevidade, achéganos unha imaxe crítica dese tempo xa afastado e dalgúns dos seus personaxes.

 

Cid Cabido

Emprega de novo o autor o truco de humor e da ironía, se ben sen tantas paridas  graciosas ou grandilocuentes coma noutros libros. Personaxes planos que viven o día a día sen programación, arrastrando a súa desenfadada realidade polas páxinas do relato.Non é este un libro de prédicas, senón da narración duns  feitos máis ou menos novelescos. Emprego da primeira persoa que aveciña a historia ao lector. Un rexistro coloquial neutro e monocromo. Cid Cabido foxe á mantenta do intimismo, do lirismo, dos requintes estilísticos, das descricións de ambientes, espazos e persoas. O autor empuxa a ficcionalidade ata o límite, sen alienarse na linguaxe. Eis algúns dos trazos desta “novela breve de tipo breve”, con todas as marcas do escritor ourensán.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 17 de agosto de 2019)

 

ORIXINAL REVISIÓN DUN MITO. DESDE UNHA PERSPECTIVA DE XÉNERO

Besta do seu sangue

Emma Pedreira

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 144 páxinas

 

Desde finais dos anos 40 do pasado século, a figura de Manuela/Manuel Blanco Romasanta, coñecido nas aldeas galegas como o “sacauntos”, “sacamanteigas” ou o home lobo de Allariz,  forma parte non só do noso máis tenebroso imaxinario popular, senón tamén do mundo do cine e da ficción, nomeadamente na narrativa galega. A última achega sobre a figura de Blanco Romasanta é a de Emma Pedreira, Besta do seu sangue. Unha orixinal revisión do mito, na que segue de forma non lineal a vida do personaxe desde o seu nacemento, o seus problemas de identidade sexual, a súa nenez, adolescencia, noivado, a súa condición de amadamado  que lle facilita que moitas mulleres lle abran o corazón e tamén os leitos, os seus oficios de tendeiro e quincalleiro, os asasinatos en serie e o seu xuízo e pena de morte. Indultado pola raíña Isabel II grazas a andrómenas psuedocientíficas daquel tempo que lle deron crédito á hipótese que salvou a Romasanta do garrote.

Son outros, non entanto, o enfoque, o punto de vista e a técnica e o modo narrativo cos que Emma Pedreira se achega á figura de Romasanta, seguramente nacido muller. Ficcionaliza a autora a figura de Manuela/Manuel Blanco Romsanta desde unha perspectiva de xénero, intentando reconstruír a realidade silenciada dunha persoa rebordada polas súas contradicións e conflitos internos. Faino a autora dándolle voz ao personaxe, entrando dentro do mesmo, mais desde unha ollada ben distinta da que querían ser a súas “incertas memorias” que lle deron título a outra obra de ficción da narrativa galega verbo de Romasanta.

   Besta do seu sangue prescinde do realismo para centrase en elementos simbólicos e na interiorización da mentalidade asasina por parte do personaxe. Non responde, xa que logo, a novela  ao arquetipo discursivo que desde o século XIX presenta a Romasanta simplemente como un asasino licántropo, apreixado nunha personalidade múltiple e destrutiva que mataba para se enriquecer. Desde as primeiras páxinas, incide a ficción de E. Pedreira nos trazos que fan referencia  á intersexualide e á licantropía do personaxe nacido nena: o peluxe nos ombriños, os ruxidos animais cando se achega a lúa chea que tamén tira do seu sangue; esgana os pitiños cos que xoga, soñaba en vermello e negro, soñaba sangue, arreguizaba os veciños como se fose unha alimaria. Ata que decide ser coma os demais: un home cun pequeno rabo agochado entre os pelos do pube. E asume que ela era Manuela, mais tamén Manuel, se ben con acenos aínda mullerengos soterrados no profundo das súas carnes. Moi pronto a atracción polo souto que agocha o foxo lupario, xa que alí pode sentirse quen é. O relato evidencia en Romasanta  intensos conflitos de identidade de xénero.Son os seus males para os que procura sosego nunha botica de Chaves. Boticarios que vendían mercadoría prohibida pero que tamén a mercaban. Sobrevén a besta ao andar nos camiños e bosques e tamén a excitación que quere racharche a roupa á nena linda para que saía o seu óso agumado. Logo, o golpe e o ouvear. O asasino no sabe por que é así. A maldición pola fada dos lobos e o comercio coa manteiga do corpo da xente despezada: mulleres e nenos sen barbar. Nas derradeiras páxinas abrolla de novo a ambigüidade xenital: borda, cose e séntese Nela, Manuela.

 

Emma Pedreira

Non só o enfoque senón tamén a arquitectura compositiva resultan moi significativos nesta novela. Os seus esteos son un amoado de secuencias narrativas fragmentarias ao xeito de planos dunha cinta cinematográfica, con intervención de diversas voces, forte presenza   de crenzas e lendas populares e o galano dunha prosa primorosa, ateigada de bríos e de expresividade e na que conviven rexistros da lingua culta e da fala popular.

(Publicado no xornal Faro de Vigo o día 8 de novembro de 2018)

A VIDA COMO TRÁNSITO

Non o saben as estrelas

Diego Alfonsín

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 94 páxinas

 

Diego Alfonsín, (Tui, 1980) autor dunha novela breve e dun libro de relatos en castelán, debuta na narrativa galega con outra novela curta que se fixo ganadora do Premio Lueiro Rei do ano 2017. Unha novela que forma parte dese pulo innovador que algún autores lle están a imprimir á narrativa galega, se ben de xeito minoritario. Un narrador que desbota as estratexias canónicas e ergue a súa narración a base de teselas narrativas cosidas mediante puntos de fío, frecuentemente inapreciables, mais que farán que o lector perciba un texto unitario con forma de novela.

Unha boa mostra desta forma de narrar é Non o saben as estrelas. Nun hostel dunha cidade europea calquera, un protagonista innominado narra as súas experiencias e as relacións que ten con xente nova e viaxeira que se hospeda no mesmo albergue. Algúns con vocación de continuidade, outros soamente viaxeiros que se esvaecen tras unha noite. Co paso do tempo, o protagonista vai recoñecendo os habituais do hostel, os que foron quedando sen saber as datas das súas partidas deste hostal que semella por veces un hangar abandonado, un lugar de tránsito, no que o narrador  está a coñecer nova xente e mesmo as súas aventuras e relacións íntimas. Estes habituais do lugar forman un puzle de pezas vitais, cada un coas súas teimas, aventuras e arroutadas e dalgún xeito compleméntanse entre si: Castro, un rapaz de Florida que fala con fervor do territorio mítico dos seus devanceiros; Natsuki, coa que se entende por xestos e que chega a súa cama despois dunha bebedela; Carla que toca o violonchelo nas rúas e lle fala de Giuseppe Verdi agonizante, do seu funeral, mentres soa o coro dos escravos de Nabucco; Antonio que escribe nun garaxe  glacial lisboeta e semella falar desde un soño; Armando, o irlandés… seres que semellan evaporarse entre as sombras ou mesmo son sombras.

Non entanto, tamén o narrador protagonista achega algunhas secuencias, retallos da súa existencia, arroutadas dunha vida improvisada, na que non fixo outra cousa que camiñar. Está a buscar de que escribir pero case nunca encontra, é contratado como gigoló  para ter encontros con mulleres, para lle ler a unha anciá de noventa anos…

Novela curta, moi condensada, profundamente simbólica, de seres que se encontran, mesmo se aman e desaparecen como descoñecidos. A vida como tránsito, impermanencia, cambio, precariedade, temporalidade. Unha transitoriedade, porén, das existencias humanas moi afastada das concepcións medievais e renacentistas, unha constante no pensamento relixioso, filosófico e literario. O hostel é o continuo ir e vir dos que se acollen no mesmo; viven certamente o presente sen pensar no futuro nin na finitude e na continxencia, mais son vidas sempre a correr sen posible detención. Unha acerta metáfora do noso tempo, representada por esas folerpas ou fogueiras da vida de cada viaxeiro, e asemade polas súas relacións, case que sempre contrapostas cos outros viaxeiros. Que permanecerá do que foi no hostal ou se a súa mínima presenza desaparecerá empurrada polo ir e vir incesante doutros viaxeiros? é a pregunta que se fai o protagonista nas páxinas finais

                                             Diego Alfonsín

O autor constrúe a historia cimentándoa nunha estratexia narrativa que desafía os moldes canónicos. A súa proposta estéase en breves secuencias narrativas que nos achegan retrincos da vida de cada viaxeiro: as súas procuras de amor, de amizade, as súas melancolías, os seus devezos, que producen no lector a impresión dun amoado continuo. Un estilo de prosa que en boa medida hipnotiza o lector cun lirismo máis oculto que expreso, acércanos a estes seres que viven nunha realidade suspendida.

 (Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 25 de outubro de 2018)