“Emparellados e tres nenas”: de amores e desamores

Emparellados e tres nenasEmparellados e tres nenas
Mario Caneiro
Edicións Barbantesa, Cangas do Morrazo, 2015, 100 páxinas

Vinte e seis relatos breves, algúns deles premiados en certames literarios, forman esta escolma que Barbantesa deu ao prelo e escribiu o naronés Mario Caneiro; nacidos, como confesa o mesmo autor, nunha noite “perfumada de mencías afroitados”, da idea de que o amor navega por eles con derrotas e rumbos incertos. Relatos, de por parte, que comparten as características da literatura minimalista e da narrativa de recompensa inmediata: o microrrelato que nacera en Arxentina na década de 1950, cando Bioy Casares e Jorge Luís Borges publicaron a antoloxía Narraciones Breves y Extraordinarias, na que aparecen relatos de dúas páxinas e ata de dúas liñas. A esta arte pigmea engádeselle na escolma narrativa de Mario Caneiro o trazo da escrita minimalista, ese estilo seco, elíptico, suxerinte que iniciara Hemingway e cuxas bondades fixera estourar Raymond Carver.
Mario Caneiro articula esta colectánea de textos a base dun desfile de personaxes e cunha idea subxacente mais dominante na meirande parte dos mesmos: a importancia, o monoteísmo do amor e o seu inexorable tránsito cara ao desamor. Gorentamos a forza do amor como o espertar dun soño de verán cando xa se anunciaba o inverno (“Soño de verán”). Ou do amor nunha parella moi distinta pola súa forma de vestir, unida polo amor maternal dela cara el, “estilisticamente indefenso” (“Parella”). Mais, como digo, en boa parte destes relatos, Mario Caneiro desmitifica as relacións sentimentais entre emparellados: o amor convertido nunha estafa, nun vivir a conta da muller, mentres o lacazán do home papa pipas e ve a televisión, coa seguridade de que ela o quere e xa se encargará de comprarlle pilas para o mando a distancia (“O amor permanece”). O desamor instálase en dúas parellas por culpa do aburrimento cando “un día empuxa outro” (“A bondade”).
Atopamos noutros relatos a mesma idea do amor percorrendo os camiños do desamor: “O orgasmos non era nada”, “Sabedoría” (o desamor chega coa mesma velocidade dun frechazo). A muller que deixa a súa parella por cansazo, porque prefire o baleiro (“Somos civilizados”). Amores esmorecentes, afónicos polas dúbidas e as sospeitas; ou mesmo melancólicos: a parella acostumada ao amor pequeno, que o terá que deixar por medo a que un día medre (“Amor portátil”). Tamén o amor ao que todo lle vale, malia o paso do tempo e as derrotas físicas nun relato (“Sobre”), cun final realmente desapiadado e cruel, como acontece nalgún outro, especialmente en “As moscas”, un relato cun desenlace que nos lembra algúns do mellor Carver logo de sufrir as podas de Gordon Lish.

Mario Caneiro

Mario Caneiro

Relatos que penetran con seguridade nos sentimentos femininos -son elas polo xeral as que deciden as rupturas-, adobiados con boas doses de ironía a parodia. Pero, sobre todo con bo dominio da gramática do microrrelato: títulos que exercen con eficacia unha función orientadora; economía lingüística, núcleos diexéticos, explícitos ou implícitos e altamente condensados, ditan contextos, suxiren significados e os seus personaxes tenden a ser triviais, por veces inexpresivos, nunca ricos ou famosos e viven historias que son fragmentos de vida.
Cómpre dicir finalmente que a feitura lingüística, nomeadamente naqueles relatos que non condensan a súa estrutura narrativa, revela unha prosa grácil que o autor manexa con destreza, exhibindo por veces verdadeiros acertos expresivos.

Un axuste de contas coa familia Portela

O ocaso da familia PortelaO ocaso da familia Portela
Noa Pérez González
Edicións Barbantesa, Cangas do Morrazo, 2015, 119 páxinas

Debuta Noa Pérez González na narrativa con esta novela breve, O ocaso da familia Portela, unha peza narrativa que seguramente non se converterá en bestseller, mais coido que a súa andadura polas nosas letras ha ser moi digna e non carecente de aceptación ao pouco que esta novela chegue ao coñecemento dos lectores.
A autora mergúllase no mar de fondo dunha familia de boa posición social e tamén bo patrimonio que vive no espazo de Vigo e do Baixo Miño, e pincela as interioridades e segredos desta familia, os Portela, nun furco temporal que vai desde a Guerra Civil ata os anos setenta do pasado século. E á vez que realiza este mergullo, amosa, con grande realismo e verismo, os distintos climas humanos e sociais da época.
Noa Pérez González outórgalle o protagonismo e a voz narradora a unha das seis curmás Portela, Guadalupe, que lembra o cénit e o ocaso dos Portela e o seu fatalismo. Escribe a crónica familiar para que os seus sobriños, fillos da curmá que se revelou, saiban que no pasado a familia Portela “venerara un feixe de frechas”. E para que conste que todos, tamén ela mesma, foron covardes, e para revelarlles as súas calumnias de falsarios. Deste xeito a historia dos Portela convértese nun verdadeiro axuste de contas cunha familia que pode ser ollada como un paradigma das familias tradicionais e poderosas nos anos da ditadura franquista.
Describe a autora con trazo firme, e sobre todo polos seus actos, os distintos membros da familia Portela, comezando polo avó Elías, o primeiro amo do galiñeiro, que morre dunha doenza de transmisión sexual, contaxiado por unha viúva experimentada. O tío Pascoal, alcumado Santísima Trindade porque ten tres licenciaturas, tan mullereiro coma o seu pai, pero afastado para sempre das mulleres por unha moza medio irmá coa que estivo a piques de cometer incesto; o tío Francisco, un invertido, un noxento delito naquel tempo, que botou mal casado toda unha vida. Mais o relato céntrase sobre todo na mazá podre e estigmatizada, a curmá Clara María, a única valente da familia, e na vida insípida da tía Emilia, á que o clan familiar lle cortou as ás, obrigándoa a acadar a asepsia sentimental mediante o esquecemento.
Na familia Portela, confesa a voz narradora, era difícil ser neno e aínda moito máis difícil ser nena. A educación das nenas é moi ríxida a respecto dos contactos cos rapaces. Foron os grillóns que atraparon as súas adolescencias, porque os Portela forman un clan que rexeita os membros que non seguen as normas do propio clan, impostas polos máis vellos. E aínda que ningunha das mulleres da segunda xeración quixo emular ás da primeira, a voz da protagonista retrata con mestría a perversidade e a hipocrisía das cinco curmás Portela: limítanse a sorrir cando había que sorrir, a asentir cando o esixía a ocasión. Tímidas e recatadas en sociedade, mais verdadeiras harpías, seguindo o exemplo dos maiores, se as avivaban contra alguén (páxina 101). E tal como adoitaba acontecer naqueles anos, as adolescentes Portela tiñan interiorizado, polos sermóns torrenciais do tío cura e as mexericadas das monxas no colexio, que o corpo feminino era pecado. Porén, polas filtracións dos adultos, as curmás sabían de adulterios, amantes, crimes pasionais, concubinatos, abortos clandestinos, das desordes habituais nas condutas masculinas ou da existencia de “malas mulleres”.

Noa Pérez González

Noa Pérez González

A novela, malia a súa brevidade, reconstrúe unha boa parte da memoria histórica nos primeiros días da Guerra no Baixo Miño: os fuxidos fusilados, as delacións e traizóns, a represión brutal que levou ás claudias a moitas persoas, as mensaxes de medo, o afastamento da escola, por desafecta ao réxime, da tía Emilia, á que lle aniquilaron a esperanza, pero que foi un dos poucos membros da familia que tivo ás para voar.
A autora emprega ferrados de ironía e de verosimilitude ao inmiscirse nos segredos da familia. Dá no albo co estilo da prosa, tinguida por veces con tonalidades expresionistas, outras engaiolada con luzadas líricas. No debe da novela apunto o feito de que, na miña estima, o relato pérdese por veces en historias secundarias dos membros da familia, como tal a convivencia de Leonora, amiga da nai de Guadalupe, cos seus dous maridos. Historias que soamente atinxen circunstancialmente ao fío principal, a crónica da familia Portela. Un feito, non entanto, que non empece a lectura nin prexudica o debut dunha nova narradora das letras galegas.

As inexorables regras da vida

As Médulas

Silvia Bardelás

Edicións Barbantesa, Cangas do Morrazo 2010, 235 páxinas.

 

As Médulas é una novela cun elevado grao innovador, tanto na súa forma como no seu contido. Ese xorne innovador e experimental e o feito de ter sido editada por una pequena factoría literaria, que edita libros á antiga, como exemplares únicos, pero afastada quizais dos circuítos comerciais, operan como é de supoñer: descoñecida practicamente pola crítica e tamén polas poucas e mirradas canles de distribución e promoción do sistema literario galego.

É certo que a novela de Silvia Bardelás renega das concepcións convencionais e canónicas á hora de narrar. En  As Médulas hai moito de vangardismo e de experimentación. Tampouco se debe esquecer que a súa lectura demanda lectores con riles poderosos, lectores activos que non queiran ver unha pexa nin na disposición do texto, sen capítulos, practicamente sen puntos á parte, e, sobre todo no contido narrativo, que medra entre as fronteiras da literatura e da filosofía. Hai críticos e analistas que confesan ser escépticos  cada vez que se fala dun novo xeito de narrar. Mais ignorar eses novos camiños chamados posmodernos ou simplemente experimentais, equivale a descoñecer que o mundo se move constantemente cara á algunha parte. A literatura e as demais expresións artísticas non teñen máis remedio que acompañalo.

Polo que me atinxe, confeso que lin esta novela de Silvia Bardelás tendo sempre presente o que afirma un reputado estudoso da narratoloxía: “a novela é o reino da liberdade, liberdade de contido e de forma, e por natureza resulta ser proteica e aberta” (Dario Villanueva). Non metamorfosea certamente Silvia Bardelás o caracter novelesco nesta súa proposta narrativa, pero cómpre recoñecer que é arriscada tanto no seu contido como na maneira de plasmalo. A escritora achéganos as vivencias e inquéritos de dúas parellas que viven un profundo desencontro emotivo e relacional. Unha verdadeira crise existencial percorre os latexos vitais da que forman Sara e Juan. A súa afectividade non medrara o que tiña que medrar e, por iso, séntense moi afastados. A outra parella, Flora e José, proveñen do mundo da emigración e, sobre todo o personaxe feminino, unha musulmana á que o mundo lle cambia o nome para poder facerlle un oco, é unha muller inadaptada. O azar fai que se atopen en Voces, unha pequena aldea moi próxima a As Médulas. E alí, nesa paisaxe idílica, pero que tamén actúa como una muralla envolvente (as paredes – montañas das Médulas cortan o infinito), intentan levar a cabo o proceso de revisión das súas vidas, o que obriga a Sara a abandonar a casa e facer unha viaxe.

O relato das súas experiencias vitais, coa recuperación dun pasado, en continuas analepses, que inflúe no presente, constitúe o argumento da novela. O que acontece nesas semanas de convivencia é insignificante. Mesmo o adulterio, narrado de forma que o lector apenas o percibe, é algo circunstancial, irrepetible, que non dispara ningún drama.

Silvia Bordelás

Ao meu ver, As Médulas é un bo paradigma da novela introspectiva, cimentada en innegables transferencias filosóficas. Sen apenas intertextualidade con pensadores – as únicas citas son breves referencias a Maslow, Heidegger e Sarte – ousaría dicir que As Médulas é unha das novelas máis filosóficas, quizais a máis existencial da literatura galega. Actuando como portavoz omnisciente das conciencias dos personaxes, a narradora relata formas de estar no mundo, reflexiona sobre a orde para volver á realidade, sobre o peso do destino, sobre esas regras que ten a vida que non coñecemos, pero que funcionan inexorablemente. E sobre todo, verbo da crise existencial, a angustia e os posibles camiños para saír da mesma.

A respecto dos trazos formais da novela, salientaría neste comentario o carácter poliédrico da narración, o xogo narrativo con personaxes modelados que evolucionan e a súa evolución convértese no sámago do relato. E de maneira moi significativa, a aposta da autora pola linguaxe, que conflúe nunha minuciosidade descritiva, por veces pouco menos que ferinte e insultante. Hai sobreabundancia de descrición de obxectos e de accións, feito que convida a comparar a escrita de Silvia Bardelás cos autores do “Nouveau roman”. Mais, a diferenza do obxectivismo de Robbe – Grillet e compañía, na escrita de Silvia Bardelás, o lector pode entrever horizontes estéticos e axiolóxicos e non é a nada o destinatario do seu discurso.