Ben articulado best-seller. Con saibo mitolóxico

 

Legado nos ósos

Dolores Redondo

Tradución de Ramón Nicolás

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 554 páxinas

 Legado nos ósos, o segundo volume da Triloxía do Baztán, é un fenómeno editorial propio dos nosos días: a “fabricación” dun best seller partindo dunha operación de marketing ben programada que se asenta en dous subxéneros moi atractivos para o lectorado: o detectivesco e a narrativa con saibo mitolóxico. Mais esta segunda entrega de Dolores redondo está tan ben escrita como o primeiro volume da serie, O gardián invisible, coas mesmas bondades, feblezas e concesións ao comercial. Un best seller ben articulado, que desenvolve unha trama perfectamente encadeada que fai que a intriga avance de xeito acaído, e con todos os ingredientes do xénero negro que son capaces de impresionar o lector.

   A heroína da novela é de novo Amaia  Salazar, inspectora da Policía Foral, moi sagaz, mais cun pasado axitado.Acaba de ser nai e nesa situación terá que enfrontar unha nova e estraña cadea de horrores: homes asasinos das súas parellas ou de mulleres desexadas, que se suicidan deixando a palabra “Tarttalo” como única mensaxe. A novela, xa que logo, mergulla de cheo o lector na mitoloxía vasco navarra con esa referencia do “Tarttalo”, unha sorte de agreste e violento ciclope, detrás do que se agocha unha trama arrepiante na  que se somerxe a inspectora, levando as pescudas ata un vibrante final.               

   Recrea a autora con habelencia un espazo privilexiado: o valo do río Baztán, ateigado de lendas e mitos ancestrais que o converten no escenario acaído para o desenvolvemento da trama. Descricións  pormenorizadas e moi reais que encaixan perfectamente na trama argumental. De por parte, D. Redondo tece con mestría unha historia atraente, cun ritmo narrativo vibrante. Os personaxes son cribles, aínda que bastante planos, sen que evolucionen ao longo do relato.

Dolores Redondo

   Mais a novela transmite unha ideoloxía verbo da maternidade que ten moito peso neste texto. A maternidade como realización máxima da muller que, sen dúbida, orixina lecturas discrepantes: engado para certos lectores que gustan das marabillas e dificultades da condición maternal; rexeitamento por parte daquel lectorado que non acredita nesa idea da maternidade. Non sería honesto pasar por alto algún descoido  na edición, motivado quizais por urxencias editoriais. Verbo da tradución, que provocou algún ruído desde que saíu do prelo a edición galega, penso que este libro é moi recomendable para aprender a rexeitar nos centros de ensino o chamado “castelgalego”.

(Texto publicado o día 20 de febreiro de 2014 no suplemento “Faro da Cultura” do xornal Faro de Vigo)

“Legado nos ósos”, prosegue o thriller do Baztán

 

Legado nos ósos

Dolores Redondo

Tradución de Ramón Nicolás Rodríguez

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 554 páxinas.

    Edicións Xerais acaba de sacar dos seus prelos Legado nos ósos, o segundo volume da Triloxía do Baztán. E como acontecera co primeiro, foi publicado simultaneamente en todas as linguas peninsulares e será editado de contado noutros idiomas. Como dixen ao comentar o primeiro volume da Triloxía, O gardián  invisible, estamos diante dun fenómeno propio dos nosos días: a “fabricación”  dun best seller, orixinado a través dunha operación de marketing ben programada, que elixe dous subxéneros específicos moi atractivos para o lectorado: o detectivesco e a narrativa con saibo mitolóxico, con intensas doses de supersticións.

   E coa mesma intención coa que inquiría cando se publicou o primeiro volume, reitero a pregunta verbo da calidade desta segunda entrega. ¿Pertence ao subcampo da gran produción, que goza de escasa autonomía, déixase levar polo beneficio económico e posúe exiguo valor simbólico; literatura marxinal de doada e gratificante lectura, pero nada máis? ¿Ou, pola contra, ao da produción restrinxida, unha peza de posible consumo masivo, mais non orfa de calidade?

   Respondo, e sen ningún reparo, manteño que o libro está tan ben escrito como o anterior, coas mesmas virtudes, fraquezas e concesións ao comercial da primeira serie da Triloxía. Un best seller ben artellado, cunha trama perfectamente encadeada que fai que  a intriga avance ao mesmo ritmo que corren as abondosas páxinas do volume; con todos os ingredientes e fórmulas propias do xénero negro-detectivesco que son capaces de impresionar o lector.

   O personaxe principal da novela, a heroína, volve ser, Amaia Salazar, unha inspectora aínda moza da Policía Foral; asisada e sagaz, mais cun pasado túrbido e axitado. Desde as primeiras liñas do libro, sabemos que acaba de ser nai, e nesa situación debe enfrontar unha nova e estraña cadea de horrores: homes, aparentemente sen nada en común, que asasinan as súas parellas sentimentais  ou a mulleres por eles cobizadas, que se suicidan deixando a palabra “Tarttalo” como última nota. A novela, xa que logo, mergúllanos de cheo na mitoloxía vasco navarra. Se o “basajaun” , protector das fragas e dos seus habitantes, centraba o proceso de investigación do primeiro volume, o “Tarttalo”, unha sorte de agreste e violento ciclope, será o obxectivo da inspectora nesta nova entrega.

   A trama da novela, sen spoilerizar o argumento, resúmese nesta breve sinopse: nos derradeiros días do seu embarazo, Amaia Salazar asiste ao xuízo contra Jasón Medina, acusado do crime da filla da súa muller. A inspectora reunira probas inculpatorias contra este personaxe que, imitando a forma de actuar do  “basajaun”, violara e asasinara a Johana, a filla adolescente da súa parella. Mais de socato, o xuíz suspende o xuízo, xa que o inculpado Jasón Medina acaba de se suicidar no cuarto de aseo do xulgado, deixando unha nota para a inspectora. Unha estraña mensaxe na que só aparece a palabra “Tarttalo”. Será o primeiro dunha cadea de suicidios con trazos semellantes. En todos eles aparece a mesma mensaxe, “Tarttalo”. Esa palabra que remite ao personaxe fabuloso do imaxinario popular vasco navarro, agocha unha trama arrepiante na que, xunto coa investigación de profanacións a unha igrexa no valo do Baztán, se somerxe Amaia Salazar levando as pescudas ata un vibrante final.

   A autora mergúllanos con mestría e habelencia nun espazo excepcional: o corazón de País Vasco, nas marxes do río Baztán. Un valo, que polas súas características naturais e as lendas e mitos ancestrais que o ateigan, convértese de novo no escenario acaído para o desenvolvemento da novela. As descricións pormenorizadas e moi reais que a escritora nos fai deste espazo mítico, encaixan perfectamente co trama argumental. É unha das grandes amavías desta novela. De por parte, Dolores Redondo ganduxa con mestría unha historia orixinal, cunha boa presentación e desenvolvemento da intriga e un ritmo narrativo vibrante, de novo con oportunas aceleracións e intres de pausa. Personaxes cribles, aínda que bastante planos e sen que evolucionen como cumpriría  ao longo do relato.

                                           

Dolores Redondo


Non obstante, pódese facer unha lectura baseada na ideoloxía que transmite a novela. E aquí as opinións serán sen dúbida discrepantes. Refírome ao tema da maternidade que ten moito peso nesta novela. A protagonista principal acaba de ser nai, quere ser unha nai perfecta, unha nai de manual; con profundos sentimentos de culpabilidade por non poder estar máis tempo co seu fillo. Lembraba así as carencias que ela tivo na súa infancia. Unha chiscadela ou unha verdadeira luzada á maternidade que será considerada con simpatía por certos lectores que gustan das marabillas e dificultades da condición maternal. Para outros, porén, son sobexas porque non avalan a idea de que a maternidade é a realización máxima da muller.

   Finalmente non sería honesto se paso por alto algúns desleixos na edición, debidos -é a miña estima- a urxencias editoriais. A présa nunca foi boa compañeira e tampouco o é no eido editorial, malia que se queira competir coa edición en castelán. No tocante á tradución, obxecto de comentarios desde que saíu do prelo a edición galega, direi que esta non é unha recensión filolóxica, para a que non me considero competente. Remito, xa que logo, a análise que da mesma ten feito algún outro crítico galego con moita más competencia lingüística.

   Mais nada disto estorba para que Legado nos ósos deba ser considerado un thriller ben pensado, estruturado e escrito. Un best seller de calidade que podemos gorentar na lingua de noso.

Un best seller entre a boa literatura

O gardián invisible

Dolores Redondo

Tradución de Héctor Cajaraville

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 447 páxinas.

 

    Non cabe ningunha dúbida de que a segunda novela de Dolores Redondo estase a converter nun best seller da noite á mañá. Este primeiro volume da Triloxía do  Baztán foi publicado simultaneamente en todas as linguas peninsulares a mediados do mes de xaneiro e a programación da súa tradución e edición noutros idiomas é imparable: ao italiano en febreiro, en marzo ao francés e ao holandés, en xuño ao alemán e ao portugués de Brasil. Ao checo e inglés ao longo do presente ano. E hai previsións para o 2014: turco, noruego… Así se “fabrica” un best seller, un fenómeno só comparable en España con La sombra del viento e Carlos Ruiz Zafón, El tiempo entre costuras de María Dueñas e algunha das novelas de Pérez Reverte. Sen parangón nas letras galegas. Un best seller, non orixinado directamente polo boca a boca, senón a través dunha operación de marketing perfectamente programada que elixe dous subxéneros específicos moi atractivos para o lectorado: o detectivesco e a narrativa con saibo mitolóxico, baseada en supersticións.

Nalgúns ámbitos da crítica acostúmase cuestionar a calidade de obras de consumo masivo, considerándoas literatura marxinal, ese subcampo literario da gran produción que diría Pierre Bourdieu, que goza de moi pouca autonomía, deixase levar polo beneficio económico e posúe un exiguo valor simbólico. Mais como na literatura non existen determinismos, é lexítimo preguntarse se esta segunda novela da autora vasca, de ascendencia galega, pertence ao subcampo da gran produción  ou ao da produción restrinxida. Ou dito con palabras más intelixibles: se é unha obra de posible consumo masivo, “que deixa sen alento a quen a le”, como se afirma na presentación da edición galega, precisamente pola súa calidade literaria, ou se pola contra é literatura marxinal, de doada e gratificante lectura, pero nada máis..

A trama que desenvolve Dolores Redondo reúne todas as fórmulas e ingredientes para impresionar o lector: unha historia de crimes situada nun escenario excepcional: o corazón do País Vasco, nas marxes do río Baztán, unha valgada navarra ateigada de lendas e mitos ancestrais que desempeñan un papel importante na trama novelesca. Un espazo mítico, en efecto, porque este val  do río Baztán é un lugar repleto de bosques e fragas impenetrables, con dolmens  salpicando a paisaxe, covas habitadas desde hai miles de anos que remiten a unha cultura druída ou a lendas de criaturas máxicas. Un escenario acaído para facer xurdir entre os seus poboadores medos ancestrais e incertezas  acrecentadas  polos moitos desastres que teñen castigados os seus habitantes ao longo da historia.

Por iso mesmo, como firma un personaxe da novela: “Hai cen anos, cento cincuenta como máximo, era raro atopar alguén que declarase non crer en bruxas, sorgiñas, belagiles, basajaunes, tartalos e, sobre todo, en Mari, a deusa, xenio, nai, a protectora das colleitas e os gandos que a capricho facía tronar o ceo e caer sarabias que sumían o pobo na máis terrible das fames negras”(páxina, 106).

Neste espazo de mitos e lendas aparecen os cadáveres de dúas mozas, nunha macabra posta en escena, con mutilacións sexuais e coas impresións da mitoloxía da comarca do Baztán. Todo fai sospeitar nun asasino en serie. Faise cargo da investigación Amaia Salazar, inspectora da Policía Foral de Navarra, que vive angustiada  por unha maternidade que lle doía porque non acababa de chegar. Para investigar os crimes regresará a Elizondo,  a capital do val, onde un terrible acontecemento, ocorrido na súa nenez,  deixouna traumatizada para sempre.

A intriga que avanza ao mesmo ritmo que corren as páxinas, inducirá ao lector a matinar que o autor do crime é un basajaun, un ser mitolóxico, ese gardián invisible que mora nos bosques e fragas nos que actúa como entidade protectora. Mais a e investigación irase complicando, ficando envolta nas brétemas familiares da propia inspectora, xerando un inesperado e formidable complot.

Xa que logo, un thriller que sutura con habilidade o suspense dunha investigación policial coa maxia dos mitos vasco-navarros, coas axustadas  descricións das probas forenses e, sobre todo, cunha atmosfera  de lendas amalgamadas ao pequeno universo dunha natureza exuberante no val de Baztán.

Dolores Redondo

Saliento no haber da novela, sobre todo a intriga, perfectamente presentada, desenvolvida e enriquecida polos constates xiros e analepsis que, inseridos no relato primario, fannos saber o doente pasado da protagonista e os seus persoais fantasmas. A ambientación do suspense unido á mitoloxía, que o converte en orixinal. A combinación do racional e do irracional, do real e do fantástico. Un ritmo narrativo vibrante, con aceleracións e oportunos intres de pausa. Unha lingua rica e potente, nomeadamente nas descricións da natureza que, con todo, non afogan a trama. Lingua asemade moi actual  e que a autora emprega sen andrómenas nin puritanismos á hora de reflectir as prácticas e hábitos de algúns mozos e mozas de hoxe. A exploración da complexidade dos vencellos e relacións familiares coa súa parte emocional, que acada na novela tanta importancia coma o mesmo desenlace da investigación policial. A fiel radiografía da actual sociedade cos cambios sociais e éticos experimentados nos últimos tempos, así como as lacras que seguen vivas ou están renacendo con forza (machismo, precariedade laboral…) ata o punto de que xa forman parte da noso vivir cotián.

Na miña particular estima o menos logrado da novela é a construción dos personaxes que non evolucionan demasiado ao longo do relato, procedemento narrativo frecuente no xénero detectivesco. A novela reflicte correctamente o rol que a muller está conquistando na actual sociedade. Mais nos pensamentos dese poderoso personaxe feminino que asume o papel de heroe e é unha muller do noso tempo, semellan sobexas certas reflexións sobre a maternidade como a realización máxima da muller.

Todo isto son alicientes  suficientes para considerar esta primeira novela da Triloxía do Baztán como un best seller que pode ser inscrito entre a boa literatura. A condición de best seller é sen dúbida unha condición paraliteraria que esperemos que non faga que Dolores Redondo se desborde nos restantes volumes como seguramente o está a facer o río Baztán nestas datas.