ACERTADA PEZA NARRATIVA. COBIZAS PREDADORAS, VIDAS DERROTADAS

A crueldade de abril

Diego Ameixeiras

Edicións Xerais, Vigo, 2018, 131 páxinas.

    Se Baixo mínimos (2004) supuxo a presentación literaria para o lectorado galego de Diego Ameixeiras, e tamén do detective Horacio Dopico, protagonista de varias novelas do escritor nado en Lausanne -hai outro sabuxo, Alberte Cudeiro, que pescuda na súa novela Asasinato no Consello Nacional (2010)-, A crueldade de abril, a súa máis recente achega, profunda no tema do mal, un subxénero relacionado coa novela negra, mais baixo outra óptica: o mal gravitando en todos os tecidos da sociedade. É a negrura que forma parte da realidade actual, que xera historias verbo da marxinalidade e sobre a dobrez que levamos dentro. Xa que logo, unha novela sobre a crueldade, como xa se nos advirte no rótulo do libro e que supera sobradamente a literatura detectivesca ou de resolución de enigmas.

A novela, estruturada en tres partes (O amor, A vinganza, O odio), bota a andar coa presentación dos sen teito e cunha breve referencia as súas existencias pasada: Elvira, Fara, O Cata, O Negro. Seres cuxo mundo é un bosque nas tebras, asombrados polo peso das súas nostalxias, que pensan que son unha anomalía, paseadores da tristeza e cun cartón de viño como único consolo. Salientable, sobre todo, o retrato do personaxe feminino, a muller de vinte anos e cuxo desexo de morrer xa lle ven de antigo. Todos eles dormen ou amparan o seu desacougo no Casino, unha casa abandonada. De súpeto, as chamas arrasan coa casa, debido á cobiza predadora.

Dous cadáveres calcinados: o dunha muller e o dun home. Un salto no tempo de varios anos, e un irmán de Elvira ponse a investigar o incendio que semella non concordar coa versión oficial. E a vinganza que pretende descubrir especialmente quen era o home invisible dos tres que mallaron nos que se refuxiaban na casa abandonada e fixeron que ardese, e por que o fixeron, por que montaron a cacería dos sen teito, cuxa morte non conmovera a vinguen.

Malia que Diego Ameixeiras non abandona querenzas detectivescas -neste caso, porén, non se trata dun sabuxo profesional- o enfoque e o  punto de vista son outros: retratar o que somos, o mal, a perversidade humana, pór ao día a cruel demencia da natureza humana; o principio e o horizonte da demencia furiosa da especie, a irrupción da desorde, a ubris, o desenfreo criminal e depredador que en cada momento da Historia sabe adaptarse as súas circunstancias. A embute nas sociedades contemporáneas. E á par, un percorrido polos vieiros daquelas vidas feridas, estragadas, derreadas; as do mundo marxinal e as de aqueles que o habitan fartos e cansados de vivir.

 

Diego Ameixeiras

Velaquí, pois logo,  a razón de que esta novela breve entre con xustiza na nómina, non da novela-enigma, senón na da novela negra que ten como principal obxectivo o retrato crítico da sociedade.   O modo narrativo que emprega Diego Ameixeiras, estéase en capítulos curtos que avivecen o ritmo narrativo, na vontade de nos achegar un galego coloquial, urbano, ateigado de fraseoloxía e xiros da fala corrente. Con saltos no tempo que non supoñen ningún atranco para a lectura, espazos baleiros para que o lector poida construír a súa versión desta historia do mal e do amor murado polo lume. Poesía da crueldade, como se ten escrito, crúa poesía da desesperanza, da indefensión e de derrotas. Por todo isto, A crueldade de abril, malia a súa brevidade, é, na miña estima, a mellor peza narrativa das que  Diego Ameixeiras  leva escrito ata agora.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 7 de xuño de 2018)

“Conduce rápido”: un friso da negrura

Conduce rápido de Diego AmeixeirasConduce rápido
Diego Ameixeiras
Edicións Xerais, Vigo, 2014, 148 páxinas

Unha das teimas de Diego Ameixeiras como narrador é a de ser unha fiel testemuña do que acontece nas rúas, sobre todo nas rúas das nosas cidades. Acostuma facelo en todos os rexistros nos que se inmisce, mesmo no subxénero folletinesco, como fixera en Historias de Oregón, un retrato expresionista dunha cidade galega ateigada de personaxes mergullados en verdadeiras intemperies vitais, peza narrativa que supuxo o comezo de cambio de rexistro, que proseguiría con Todo OK e Matarte lentamente. Un progresivo abandono do xénero detectivesco en beneficio da novela negra, na miña estima, unha fórmula narrativa máis rica e complexa ca simple investigación dun feito criminal. Na novela negra o elemento estruturador é un retrato crítico da sociedade, así como a introspección psicolóxica dos personaxes. Unha verdadeira crónica social dun tempo que acostuma converterse nun estarrecedor friso da actualidade áspera e dura, ateigada de vidas rotas, escravas dos maiores pesadelos, perdedores, sempre perdedores.
Esa mesma canle é pola que Diego Ameixeiras enfía a súa última entrega, Conduce rápido. unha novela coral dos submundos da marxinación social, atenazada pola más extrema violencia, estruturada arredor dunha trama principal e varias secundarias que, malia que ao iniciarse a novela semellan independentes, terminan, porén, entrecruzándose, encaixando entre si, porque todas elas xiran arredor do mesma tema: o narcotráfico que atenaza a un grupo de personaxes que se atopan en situacións límites e terminan case que todos eles no bando dos perdedores. O detonante é un saco de lona envolto cunha cordelas que un rapaz -un dos moitos personaxes deste coro de vidas precarias- atopa nunha praia galega. Dentro, dez quilos de cocaína. Será unha boa ocasións para que dous irmáns que viven na marxinalidade de Santiago busquen unha solución definitiva para as súas vidas, o golpe de fortuna que os saque da miseria e da delincuencia. Mais a súa miserenta épica, con códigos moi especiais que a converten realmente nunha poética da desesperación, rematará estourando en abismos de violencia, coa morte como horizonte para a meirande parte dos antiheroes destas historias cruzadas.
Na novela hai delincuencia e hai narcotráfico. Mais nin os delincuentes nin os traficantes son grandes capos, nin delincuentes de guante brando. Son ionquis, xente que apenas logra sobrevivir con pequenos roubos, resolvéndolle problemas a outros, tanto os sinxelos coma os complexos, ou intentando venderlles un saco de coca aos capos narcotraficantes que o perderan no mar. Crónica negra, negrísima dunha xeografía do máis escuro da nosa sociedade, mais na que aínda así hai unha porta aberta para a esperanza e mesmo para o amor.
Diego Ameixeiras ergue esta novela cunha insólita economía expresiva, coa brevidade dunhas secuencias escritas de maneira sintética, cun estilo contido, como flashes expresionistas. Estilo fotográfico como se ten descrito este xeito de narrar alicerzado no relato das accións e nos diálogos dos protagonistas.

Diego Ameixeiras

Diego Ameixeiras

 

A novela conta os que pasa en cinco días, e cada secuencias está marcada pola hora na que acontece o que se relata: a violencia que se vai apoderando da narración a un ritmo moi veloz. Xa que logo, o autor omite todo aquilo que non é estritamente necesario para entender o que pasa. Como ten declarado o mesmo Ameixeiras, sendo fiel ao xénero, os personaxes non deben tardar trinta páxinas en subir unha escaleira. Malia esa economía expresiva, non faltan na novela verdadeiros achados expresivos. Non son, porén, luzadas líricas, senón alustros de violencia (“os ollos sen vida do home son dúas bolas de mármore que semellan vixiar atentamente cada un dos seus movementos”, páxina 110).
Saliento finalmente a ausencia dun propósito didáctico ou moralizante en Conduce rápido, bastante frecuente na novela detectivesca. A ollada penetrante do autor adopta nesta novela negra o punto de vista dos delincuentes, persoas que se moven na marxinalidade, na delincuencia pequena ou noutra máis organizada, aos que o autor non condena nin redime. Achéganos con grande acuidade e efectismo as súas miserias, as súas historias, os seus actos. Serán os lectores que len para xulgar e non para gorentar un bo produto literario, aos que lles corresponde actuar de xuíces.

“Matarte lentamente”: un estremecedor friso do noso tempo

 

Matarte lentamente

Diego Ameixeiras

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 167 páxinas.

    A literatura, a boa literatura, non é allea ao que acontece na rúa. Ten a capacidade de aproveitalo todo e por iso mesmo acostuma ser un bo e fiel testemuño dos tempos. Foino sempre  e segue a selo tamén nos nosos días. Desa condición é consciente Diego Ameixeiras ao escribir esta novela: “Ten moito que ver co que un vai lendo nos xornais todos os días”, declarou no seu momento o escritor. Para reflectir esa realidade cotiá, o presente, Diego Ameixeiras, como fixera noutras ocasións, bota man do xénero negro, no que é xa un narrador moi experimentado e adáptao ao mundo galego, pois as súas historias e os protagonistas das mesmas, corruptos, vitimarios  ou vítimas, son cidadáns da nosa terra ou persoas que viven entre nós. Se ben o que Ameixeiras narra resulta perfectamente aplicable ao resto de España, onde, como tal, se enganou a tanta xente con produtos financeiros tóxicos como as participacións preferentes, un dos motivos e fías narrativas desta novela. Unha novela que o autor articula non contexto máis amplo que transcende un acontecemento puntual: a crise da actual sociedade neocapitalista, as súas apetencias depredadoras e, nomeadamente, a carencia de ética que rexe as relacións humanas, os mecanismos de poder e os asuntos financeiros.

   Ese narrador experimentado e solvente que é Diego Ameixeiras, confirma nesta novela o cambio de rexistro do que xa dera probas en Historias de Oregón (2011) e Todo OK  (2012): o abandono das convencións do xénero detectivesco en beneficio da novela negra. Na súa narrativa anterior, a investigacións dun feito criminal era o elemento estruturador de todo o relato. Na novela negra, porén, unha fórmula moito máis rica e complexa, pasa a formar parte do primeiro plano o retrato crítico da sociedade así como a introspección psicolóxica dos personaxes. E iso precisamente é o que o lector atopa en Matarte lentamente: un retablo das desoladas negruras do noso tempo.

   Servíndose de varias fías argumentais e con personaxes, moitos deles con esquinas agochadas e todos escravos dos seus fantasmas, Ameixeiras debrúzanos fronte un friso moi realista dos nosos días: vidas rotas, existencias que aboian entre os peores abismos e pesadelos: un home que ten serios problemas coa bebida, a adolescente que quere rematar e remata de xeito clandestino cun embarazo non desexado, parellas que entran en crise, o desespero e o terrexío dunha moza ecuatoriana que é empuxada a facer de mula e traga cincuenta pebidas de coca que logo non será capaz de expulsar,  a detective que investiga de forma prioritaria a infidelidade do seu home, violacións na escuridade da noite, a vinganza dun “matarte

Diego Ameixeiras

lentamente” como punición ao violador… en fin, o home máis respectable  do “edificio” que obriga á empregada do banco a colocar as preferentes entre anciáns e xubilados e que, ao final, sofre un castigo ficcional; o salvaxismo da morte da mula latinoamericana…

   Todo acontece na capital de Galicia que actúa na ficción como pano de fondo deste mosaico de situacións desesperadas que fan fluír moito sangue e moito noxo. Domina o relato unha voz narradora aparentemente neutra que, en secuencias breves, en relatos minimalistas que renuncian a todo o que non é imprescindible para a narración, amósanos a vida humana nos seus peores momentos. Doses acaídas  de realismo sucio, unha vez máis a poética da desesperación de Ameixeiras, secuencias fragmentarias que van encaixando a medida que corren as páxinas, relatadas cunha linguaxe tersa e plana, cunha grande economía de descricións que axilizan o ritmo do relato, á vez que fan medrar a tensión. Algunhas secuencias narrativas, cuxo desenlace o lector pode prever, non empecen, con todo, que este friso da negrura, sexa un dos mellores retratos da actual sociedade galega.

Atrapados e derrotados. Crúa poética da desesperanza

Todo OK

Diego Ameixeiras

Edicións Xerais, Vigo, 2012, 131 páxinas.

 

A cada máis algúns narradores galegos escriben as súas obras de ficción inspirándose en acontecementos reais. A esa nómina súmase arestora D. Ameixeiras que na súa sétima novela emprega como punto de partida un suceso real: a aparición dun narcosubarino cargado de droga na ría de Vigo. Deste xeito, e aínda que os actantes desta novela breve son enteiramente ficcionais,  a narrativa de Ameixeiras, tenta esburatar as barreiras entre ficción e realidade.

Diego Ameixeiras

Botando man do narcotráfico como tema de fondo, mais sen ser esta unha novela sobre o mesmo,  a narración de Ameixeiras achéganos unha historia de seres atrapados indirectamente nas súas gadoupas. Entre eses personaxes sobresae con forza o de Inés Landeira, unha perdedora que intenta refacer a súa vida e non entrar no cárcere. Ao seu redor, unha manchea de seres superviventes ou derrotados que conforman o mundo da mala: traficantes de mulleres, prostitución, axentes da autoridade corruptos, pequenos traficantes, falsificadores de pasaportes, traidores, existencias esgazadas ás que a vida lles pasou factura.

O escritor nunha crúa poética da desesperanza e da indefensión, mergulla o lector nunha trama de vidas rotas, cun argumento no que dosifica a información de xeito adecuado para crear o suspense que tire do lector. Sen ser a mellor das novelas do escritor,  a ficción de Ameixeiras no deixa de ser unha boa radiografía dun mundo áspero e duro onde non é doado sobrevivir no devalar da vida.

(Texto publicado con leves modificacións o día 28 de febreiro no suplemento Faro da Cultura do xornal Faro de Vigo)

Friso expresionista*

Historias de Oregón

Diego Ameixeiras

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 102 páxinas.

Narrador solvente,Diego Ameixeiras, afronta con éxito unha incursión no xénero folletinesco que ten que ver case que sempre coa novela negra.Porén, malia que haxa “mortes matadas” Historias de Oregón non descansa no eixo temático que acostuma definir o xénero. O presado de secuencias  seriais de Historias de Oregón ten outro propósito: retratar de forma expresionista a paisaxe humana dese Oregón, trasunto literario da cidade de Ourense na narrativa de Ameixeiras.

Diego Amerixeiras

Nútrese o relato do cruzamento de historias, historias case que todas de intemperies vitais nas que habitan os personaxes deste mosaico que o autor debuxa con trazo realista. Nos lindes de Oregón, ese lugar sombrío e precario, no que se dan cita  as clases privilexiadas e o inframundo, viven ou sobreviven seres cuxas vidas, ganduxadas en tramas que se entretecen, representan o fluxo e refluxo dunha cidade preñada dunha ferinte carga de violencia. Saliento no haber da novela a competencia autorial para espellar con ficcións vidas reais e facelo de xeito fragmentario, dándolle múltiples oportunidades á omisión, aos espazos baleiros  para que o lector poida construír a súa historia. No debe da proposta de Ameixeiras, certas secuencias de recheo que, ao meu ver, están aí para axustarse ás esixencias formais dunha novela por entregas.

* Este texto foi publicado o día 26 de xaneiro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo