Na procura da cerna de si mesma

As entrañas horas

Emma Couceiro

Ediciós do Castro, O Castro, Sada ( A Coruña), 60 páxinas.

(Libros de fondo)

 

Emma Couceiro (Cospeito, Lugo) é unha poeta dos anos 90, promesa e realidade consolidada con dous poemarios publicados ao final da década: Humidosas (1977) e As entrañas horas (1998). No ano 2003 deu ao prelo o seu último libro: Cito. Desde entón, o silencio. As circunstancias da vida e o feito de que en Galicia resulta imposible vivir da escrita e menos da poesía, explican que nestes anos Emma Couceiro non teña publicado ningún outro libro de seu. Mais na poesía de Emma Couceiro reloce unha notabilísima calidade. Alguén ten escrito que Emma Couceiro é a mellor aínda que teña deixado de escribir.

Velaquí as razón da miña volta á poesía da poeta de Cospeito, en concreto á do seu libro As entrañas horas (1998), un poemario ganador en 1997 do Premio Eusebio Lorenzo Baleirón na súa décima edición: o engado dos seus poemas e un certo pesar, mala conciencia porque eu tamén me pregunto por que a deixamos pasar, por que non lle pedimos máis, por que non  a obrigamos a seguir enmeigándonos con seus versos.

As entrañas horas apareceu publicado na colección que leva o nome do poeta de Dodro -o poeta fenecido do Concello que se extasía nas brañas lendarias de Laiño-, en Ediciós do Castro, outra desaparición que non deberiamos ter consentido. Autora: Emma Couceiro, unha das nosas poetas novas naqueles anos e nas que alenta con máis profundidade e brío a respiración lírica, a quen entón eu vía como unha inestimable compaña para saír do século, malia que o seu nome e a súa obra no foron recollidos na antoloxía que leva a denominación finisecular. No seu día, ao ler esta proposta de Emma Couceiro, pensei que a función poética non era algo pequeno, aínda que fermoso (“Small is beautiful”). Agora, ao poder lela en letra impresa, non só me confirmo na anterior sensación, senón que son quen de descubrir as máxicas forzas propias da poesía, que a poesía é forte (Michel Deguy). Os clásicos galegos dixeron o mesmo acudindo a amavías verbais igualmente refulxentes: o grande milagre do mundo.

Onde están as verbas vigorosas que lle dan o significado de forza e enerxía a este libro ata o punto de que o poema deixa de ser, na súa escrita, unha cousa pequena? Dito de forma analítica, que non é seguramente a mellor maneira de abeirarse un ao porto feiticeiro do poema, As entrañas horas é un poemario de xinea  claramente existencial, no que a poeta anda á procura de si mesma, do eu lírico, da cerna de si mesma, a través de varias vías e itinerarios (“marcas anteriores a un embigo lunar”). A vía, en primeiro lugar do propio corpo, das entrañas viscerais e dos líquidos. A perspectiva feminina tan clara igualmente no primeiro libro de Emma Couceiro (As humidosas), co que a poeta dialoga neste.

A súa par, outro camiño: a rota das raíces, os cimentos, a súa historia, a terra sacra, a aldea de pantanos e lendas moi vellas. O corpo íntimo e inseparable, atrapado na raiceira, desandando as veas ata os piares que resisten o tempo: como a pedra, a casa, o forno granítico entre as hedras.

A poeta séntese herdeira de todo isto, da súa terra, mesmo dos vestidos dos seres queridos, e camiña cara a atrás recollendo “traxes de voda secos nos armarios”. Vivir pois coa humidade e coa pedra dentro. Mais tamén con vontade de cambio, porque en comparación co anterior poemario, en As entrañas horas o eu poético exprésase cunha nova tonalidade, máis íntima e asemade, talvez, máis dura e comprometida.

Ademais de todo isto, percibo nos versos de Emma Couceiro: outras alfaias, algunhas moi ousadas: unha rotura coa linguaxe que se amosa na modificación do léxico, na procura de novas palabras para  definir paixóns, nas audacias imaxinativas, na teimosa e consciente fidelidade a certos castelanismos (“estos”, entre outros). É así como a poeta fai renacer o poema sen demagoxias, sen mentiras, con moita naturalidade e, ao mesmo tempo con forza e radicalidade, alicerzándoo na singularidade: “Destruír a historia para conservar as historias. Emma Couceiro, como todas as poetas que desde Xohana Torres se oufanan co berro “Eu tamén navegar”, marca a feminidade dunha forma moi forte e fermosa.

 

Emma Couceiro

E por último sutura o pensamento ou unha certa concepción da existencia coa beleza, como fixeron os poetas da “idade dos poetas” (Celan, Hölderlin…). Como mostra este gromo de ouro: “Que bonito ir até o fondo na na / que bonito non ser nada / que se dormes non hai nada / na na nada / e ademais / teño os pés tan fríos…”

En decembro de 1997, nun acto emotivo que o Concello de Dodro repite todos o anos convocando os veciños co arrebato da poesía, e na memoria de Eusebio Lorenzo Baleirón, Emma Couceiro recibía e agradecía o  Premio cun texto primorosos no que a poeta facía a mellor esexese da súa obra. Tiradas do mesmo estas liñas que se brindan a todas e a todos aqueles dispostos a iniciarse nos deleites das palabras meigas: “Destrucción do tempo, memoria, espazo, historia, para a reconstrución. Un eu no centro da nada, un corpo. E entrañar, adentrar, afondar no corpo. Ser un corpo, percorrelo, asumilo e posuílo. As raíces do corpo. A patria que é a terra e o corpo atrapado nas raíces…A historia que se proclama, a que se constrúe coa palabra. E nacerse.”

Advertisements

Vinte e cinco anos de “La lluvia amarilla”

 

La lluvia amarilla (Libro máis DVD sobre Ainielle)

Julio Llamazares

Editorial Seix Barral, Biblioteca Breve, Barcelona 2013, 165 páxinas

       Transcorría o ano 1988 cando un  narrador novo daba ao prelo a súa segunda novela, “La lluvia amarilla” que consagraría a Julio Llamazares como un dos máis importantes narradores da recente literatura española. A novela, a máis lida e traducida do escritor leonés, é unha verdadeira xoia da literatura española do pasado século; unha novela de culto, unha narración poética que ennobrece a un idioma. Con motivo do vinte e cinco aniversario da primeira edición, Seix Barral acaba de publicar unha excelente edición conmemorativa que inclúe un limiar do mesmo autor e un DVD documental, “Ainielle”, coa intervención de José Sacristán, o escritor e con escenas da adaptación teatral que convidan, máis unha vez, a perdernos neste presado de historias de soidade, abandono, loucura e morte.


Julio Llamazares


Tense escrito que a obra de Julio Llamazares é un gran dicionario da soidade. Pola miña parte, ousaría afirmar que “La lluvia amarilla” é o calidoscopio  que a reflicte e proxecta de xeito simétrico e axigantado ata o infinito. Porque o abandono, o desamparo,  a tolemia e a morte, entre ese vento maino que vén do río e asolaga coas amarelas follas de outono a aldea deserta do Perineo aragonés, e o conxela coa eterna albura da neve invernal, teñen nesta novela a máxima expresión, un verdadeiro paradigma convertido en arte literaria.

   O derradeiro morador de Ainielle, Andrés de Casa Sosas, personaxe-narrador, achéganos, ás portas da morte e nun impoñente monólogo, a esas historias de desolación e loucura. Na súa casa de Ainielle, enlagada a súa memoria na bategada amarela de follas caídas no outono, na xistra xeada que ateiga o lugar de silencio e desamparo, e no po e  no óxido dos anos, constrúe, sobre  a memoria, as pesadas paredes do esquecemento. Novela, de por parte, que aborda moitas cousas esenciais: o universo rural e o seu abandono, o fluír inexorable do tempo como un río á vez equívoco, melancólico e impetuoso, o mito dos espectros do pasado,  a irrevogable condición social do ser humano. E faino, Julio Llamazares, botando man dunha formidable carga alegórica que nutre todo o contorno narrativo sobre todo de amarelo, e orlando as páxinas do libro cunha verdadeira greca lírica, un estilo de prosa moi ricaz e elaborado que incitan de novo a súa lectura.

 (Texto publicado o día 8 de agosto de 2013 no xornal El Correo Gallego de Santiago de Compostela. Para ver o orixinal, pinchar aquí)

Pequenas racións do decorrer literario de Caneiro

 

A máscara de Ulises

Xosé Carlos Caneiro

Editorial Galaxia, Vigo, 2013, 217 páxinas

 

   É ben certo que a literatura en xeral sempre estivo vencellada á ideoloxía política e nun país pequeno como é o noso, as amizades, as filias e fobias déixanse sentir, sobre todo no eido da recepción crítica. A finais da década dos noventa, unha “famosa” recensión (que alguén opinaba que debería converterse na pedra angular da crítica galega) dunha novela de Xosé Carlos Caneiro (Un xogo de apócrifos), consideraba ese texto superior a El Quijote. Hoxe que Caneiro critica ferozmente o nacionalismo, defende o partido gobernante en Galicia, que lle responde con certos privilexios, e como columnista de La Voz de Galicia emprega case que sempre o castelán, a crítica galega, con contadas excepcións, ignora as últimas publicacións de Caneiro, entre elas esta colectánea de relatos, ou despáchaas nunhas poucas liñas neutras. Sempre mantiven que as circunstancias extraliterarias deben permanecer fóra á hora de valorar unha obra literaria. Con esa mesma determinación achégome arestora a este libro de relatos do escritor de Verín.

   O libro de Galaxia dálle acubillo a un feixe de relatos, dezaseis en total, escritos e publicados por Caneiro entre 1984 e 2002 en diversos libros e publicacións. Reflicten, xa que logo, as evolucións estilísticas do autor e, en menor medida, as argumentais, ao longo destes anos. Na presente antoloxía, Caneiro non segue a orde cronolóxica á hora de situar os relatos, porque á mantenta procurou unha mestura de épocas e estilos. Endalí que este recompilatorio de relatos non decepcionará nin pola súa temática, nin por ese seu estilo barroco, recargado de adxectivos aos lectores fieis de Caneiro, eses que non o “desqueren moi ben”, mergullados xa no “mundo Caneiro”.

   Todos estes relatos están enchoupados por esa arela que sempre defendeu o escritor verinés: a literatura, de condición inútil, é dicir, obra de arte que nada ten que ver co bolo ou co fío dos simples relatos de eventos, cos produtos “desárticos” (emprego un neoloxismo tirado  dunha obra do propio autor). Relatos, pois, afastados da literatura divertida, millonaria en vendas se cadra, mais orfa dese celme que converte a certos produtos literarios nunha necesidade, nunha obra de arte. Así pois, nesta antoloxía que é A máscara de Ulises, atopará o lector o mellor Caneiro, aínda que sexa en doses reducidas, entre outras razóns porque certos personaxes que xa tiveron vida noutras obras do autor, recóbrana nestas pequenas ficcións.

   Personaxes, case que todos eles, perdedores, seres na procura da felicidade, esa “lagarta espuria” (páxina 19). Unha mostra paradigmática é xa o primeiro relato, “A última memoria de Oliverio Twist”. O protagonista aos setenta anos olla o seu pasado no que ten postas as súas esperanzas! Fillo dun pai lector de Dickens, feito ao que debe o nome de Oliverio Twist. Desde o bautizo fica programado vocacionalmente para ser delincuente. Enche a súa amatoria adolescencia unha costureira de tetas gargantúlicas  e procura na bebida o seu destino, a felicidade última e primeira. Ao final do seu tráxico devir, todo o seu capital é un frasco de pastillas e unha copa de viño.

   No segundo relato, “As flores de Irlanda”, a protagonista, a través dunha historia de amor, abandono e recriminacións, reflexiona sobre o estatuto da literatura: a literatura, os libros co seu fardel de soños e fantasías, vólvena infeliz porque na literatura non podemos atopar outra cousa que non sexa literatura e a vida está noutra parte. Secasí, no relato que pecha esta antoloxía, a infortunada, desgraciada e fabulosa historia de Blandina, a literatura, ese vicio de escribir “palabras invisibles imposibles” aparece como o remedio para sobrevivir.

   Entremedias, máis dunha ducia de relatos nos que o lector atopara a quintaesencia deses personaxes tan caros a Caneiro: seres derrotados ou en tránsito cara ao fracaso, tocados por algunha caste de tolemia ou exclusión social. Personaxes solitarios, perdedores, conflitivos e mesmo vítimas dalgunha psicopatía: asasinos en serie de mulleres (“Eu son o  salvador”); seres con arroutadas de tolemia que devecen por seren nenos (“O caso de Horacio Solveira, que quería ser neno e non o deixaron”). Outros relatos tematizan historias de malos tempos, na posguerra española (“As cartas marcadas de

Xosé Carlos Caneiro

Dolores a Morte”), ou o terror provocado pola ditadura arxentina, por aqueles homes que se empeñaron en ser “oportunos redentores da patria”, aniquilando as palabras ao mesmo tempo que eliminaban as vidas de miles de cidadáns con fusís importados (“Carmela Vijande, miña bolboreta”).

   O mellor e o máis puro Caneiro en doses reducidas. Relatos de fina literatura, erguidos con esa linguaxe inconfundible do escritor verinés, que traspasa os lindes do ortodoxo e axiomático. Exceso de adxectivación e barroquismo. Unha escrita que á vez aloumiña, viola e convulsiona a lingua, á que estira en arriscados neoloxismos, enumeracións, acumulación de sinónimos, recursividades. As incontinencias dun ourive visceral da palabra que traballa a lingua á que acariña con fermosas metáforas. Xa que logo, pequenas pezas de ficción que reiteran ou lembran todos os trazos e marcas da literatura de Xosé Carlos Caneiro, que acaba de prometer que no que arestora está a escribir, eliminará o ouropel de máis que ten a súa literatura anterior.