A privatización da censura

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Salman Rushdie

   A novela e a literatura en xeral non só fenecen polo esgotamento dos escritores no seu labor creativo, senón tamén pola “tumba da ficción”. Estas palabras remiten ao título dun ensaio  publicado hai anos por Anagrama, da autoría de Christian Salmon, o intelectual que  coordinou ata 2003 o Parlamento Internacional de Escritores, fundado no seu día xunto con Salman Rushdie, Wole Soyinka, Jacques Derrida, Éduard Glissant, Antonio Tabucchi e outros moitos escritores de todo o mundo, co propósito  defender os autores ameazados.

   O libro de Christian Salmon, La tumba de la ficción, é unha fermosa reflexión verbo da ficción e dos seus poderes agochados que fan que, desde que o mundo é mundo, resulte inaturable para os censores. Aparentemente todo empezou o día 14 de febreiro de 1989 cando o imán Jomeini  promulgaba unha “fatwa”  na que cominaba  a todos os musulmáns do mundo  “a executar rapidamente onde queira que o atopen a Salman Rushdie e os seus editores”. Naquel intre, quizais sen nos decatar, a censura e as fogueiras inquisitoriais deixaron de ter fronteiras. Salman Rushdie logrou sobrevivir, loitando á vez contra un arrepiante terrorismo de estado e contra outra “fatwa” moito máis sutil, promulgada non por mullahs integristas, senón por políticos, nalgún caso mesmo progresistas, eclesiásticos ilustrados  e incluso por escritores como John Le Carré que se deu présa en solidarizarse, non co escritor ameazado, senón cos “musulmáns inxustamente inxuriados nas súas conviccións relixiosas”.

   Nas últimas décadas, como explicaba o mesmo Salman Rushdie en 1993, o asasinato de escritores é unha nova forma de terrorismo internacional, á par da toma de reféns. Nunca a creatividade  literaria fora asoballada con tanta violencia como nos nosos días. A censura segue en pé. Unicamente trocou a súa face, as súas formas, os seus móbiles, os seus axentes. A censura na posmodernidade  esgazouse dos poderes públicos, mais está aí, agochada e ao mesmo tempo espallada por toda a armazón social.

   E non soamente persegue  as opinións políticas, relixiosas ou ideolóxicas, senón que acosa de xeito especial á ficción e intenta converter en delito calquera forma de práctica artística libre. Acontece a diario en moitos países:Irán, Exipto, Bangla Desh, Arxelia… Unha das primeiras fazañas que fixeron os talibáns, logo da súa entrada en Kabul na guerra contra os rusos, con apoio de quen os bombardeou ao longo da última década, foi queimar ducias de películas sen tan sequera visionalas con anterioridade, en autos de fe que foron retransmitidos polas televisións de todo o mundo. Entón ninguén dixo nada.

   Despois do derrubamento do muro de Berlín,  a censura xa non é unha prerrogativa dos estados totalitarios, senón que enchoupa a toda a sociedade e non só alí onde existe un compoñente de integrismo islámico, senón tamén en Europa e nos EE.UU, país no que existen verdadeiros grupos de presión que intentan impoñer aos artistas e aos creadores os seus criterios morais ou relixiosos. Obras como as de Steinbeck ou as de Richard Wright, lémbranolo  Christian Salmon, foron prohibidas nalgúns institutos baixo a presión das asociacións de pais de alumnos. E algo semellante acontece en Francia, país no que se expurgan as bibliotecas de certos libros en concellos gobernados pola extrema dereita.

   Todas as proteccións e ferrollos que formos erguendo desde o século das luces para protexer a creatividade, están a ser esnaquizados neste verdadeiro espazo cultural estandarizado, homoxeneizado baixo o asoballamento das grandes axencias mediáticas  transnacionais  que entenden o “espazo Shengen da cultura” como a tiranía do pensamento único.

Cartógrafos de nós mesmos

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Gilles Deleuze

    Se cadra no está tan afastado de nós un futuro sen libros. E non me refiro a desaparición do actual soporte material. Un mundo sen libros debido á “tumba da ficción” da que fala Christian Salmon. Ao reflexionar sobre estas cousas, venme á cabeza Fahrenheit 451,  a obra mestra de Ray Bradbury, aquela utopía negativa á que lle puxo imaxes François Trufaut. Prohibir ou controlar a ficción converteuse en moeda de curso legal desde hai varios anos. O que Herman Broch escribía no ano 1934, ten arestora plena vixencia, porque nos nosos días estase apoderando da humanidade un especial e radical desprezo pola palabra: “Xamais, ao menos na historia de Europa occidental, ten recoñecido o mundo coa sinceridade coa que hoxe o fai, que a palabra carece de valor, que nin sequera merece a pena intentar unha comprensión mutua. O mutismo cae sobre o mundo como unha lousa”. Un mutismo ao que nos estamos acostumando sen nos decatar. Os propios autores convértense por veces nos mellores axentes para levar a cabo a demouca e asumen o control planetario dos pobos mediante a subxugación das formas de creación simbólica heterodoxas.

   Por iso cada vez existen menos obras de fabulación importantes, obras novas que ofrezan un cambio radical da sensibilidade, perspectivas novas para penetrar a esencia das cousas. A ficción representou sempre unha ameaza para o mundo e este intenta conxurala, vixiala, domesticala en formas millentas, mesmo por medios ilexítimos e inadmisibles para calquera que non olle o mundo con mentalidade imperialista. Quen nos garante que aqueles tribunais militares americanos que no seu día propuxo o presidente Bush e que se podían desprazar a calquera país do mundo para xulgaren en secreto terroristas, non axuizarán tamén o “terrorismo” da palabra, a aqueles que propoñen enunciados novos e novidosos para interpretar o mundo, enunciados que baten frontalmente contra o pensamento único?

   Mais na faldriqueira da nosa memoria histórica e na nosa propia creatividade como seres humanos, atopamos certos remedios contra esta teima de acabar coa ficción. Un deles é o que precisamente formula Gilles Deleuze: volvernos cartógrafos de nós mesmos, trazar liñas de converxencia, pontes, relacións entre artes e culturas, desenterrar culturas asfixiadas, linguas que están a desaparecer. Ser arquiveiros, no sentido que o entendía Foucault, é dicir; exercer a erudición sen esmorecemento. Confrontar fontes contraditorias, publicar documentos soterrados, historias esquecidas.

   Deixar en definitiva que o poder da palabra se exerza tal como o expresou hai anos o autor de Catro cartas, Xabier P. Docampo: organizar a cerimonia máxica da narración, da fabulación, na que se entrega a palabra para transmitila aos demais. Non esmorecer na teima de contar historias para construír a infinda arañeira de narradores que fan circular os relatos a través do tempo. Unha boa maneira de nos enfrontar á confraría dos que predican a obscenidade da literatura, da creación simbólica e andan á procura do control planetario da cultura.