A escrita existencial e cristalina de Camilo Gonsar

A noite da auroraA noite da aurora
Camilo Gonsar
Editorial Galaxia, Colección Literaria, 206 páxinas.
(Libros de fondo)

No ano 2003 produciuse o retorno á literatura de Camilo Gonsar (Sarria, 1931 – Vigo, 2008). Un retorno longo tempo agardado dun estilista puro e, no seu día, anovador da narrativa galega. Desde aquel libriño, aquela escolma de relatos do ano 1995, Arredor do non, Camilo Gonsar non sentira a urxencia de publicar. Camilo Gonsar -Camilo González Llanos- alleo a présas compulsivas, a parladoiros, a vaidades e figuracións, continuou, porén, coas súas andainas literarias e existenciais, plasmadas ben en relatos curtos, ben en pezas de alento longo, como esta Noite da aurora, a súa derradeira obra literaria. Como homenaxe póstuma, Galaxia publicaría no mesmo ano do seu pasamento os seus relatos curtos reunidos no só volume, Relatos completos 1961-1995.
Camilo Gonsar foi un anovador das letras galegas. Adscrito por críticos e estudosos a aquela ondada coñecida co nome de Nova Narrativa Galega que trouxo, nas décadas dos cincuenta e dos sesenta, unha reste de elementos modernizadores a unha literatura ancorada no ruralismo e no costumismo. Con todo, Camilo Gonsar amosouse en xeral como un narrador realista e menos vangardista, nomeadamente nos aspectos formais, que outros membros da Nova Narrativa Galega, cuxo ciclo textual remata en 1970. Xa na novela que precede a esta achega do ano 2003, A desfeita (semirreportaxe) do ano 1983, Camilo Gonsar abandonara os presupostos da Nova Narrativa Galega e centrárase na denuncia dunha sociedade caciquil, con referencias á realidade social e política galega. Un precedente, xa que logo de A noite da aurora.
Nesta peza, o autor síntese designando, aínda que ignorando os motivo, como o destinatario idóneo do relato de Lor, un dos principais personaxes e relator da novela. Unha fución que apenas pasa de ser mero oínte, segundo o artificio literario do que se serve Camilo Gonsar. O encontro co personaxe ten lugar en Reikiavik, a terra de Snorri Sturluson, berce dos máis grandes poetas da épica medieval, a “Illa das Sagas”. Mais o que escoita e transmite non é unha saga, senón un relato tímido e en ton menor. Porén, todo é literatura, como nos pon de manifesto a advertencia limiar. Xa que logo, a súa única existencia é a que lle pode proporcionar o acto fabulador. A coincidencia -puro artificio literario para xustificar a orixe da novela- ten lugar no mostrador dun banco da capital de Islandia, onde o autor e Lor atópanse trocando moeda. O relato que escoita e que reflectirá a novela, recíbeo desdebuxado, esfumado, tal como vellas fotografías, e versa verbo de lembranzas depositadas durante tres décadas no fondo da memoria do protagonista. Sen solución de continuidade, o relato lévanos desde Islandia a unha vila galega, P., que non corresponde a ningún topónimo , e máis en concreto, á cantina da vella estación de ferrocarril da mesma localidade. Alí coinciden tres amigos co cantineiro, un antigo colaborador dos maquis (“atracadores”, segundo o eufemismo oficial) que actuará case que como testemuña. Na cantina xogan, beben e falan, tentando evardirse da existencia grisalla e monótona de P. E, a medida que as sesións se suceden, o relato vainos presentando con grande mestría o retrato minucioso dos catro personaxes, algúns moi complexos, outros non tanto. Personaxes moi ben caracterizados psicoloxicamente, recollidos dunha realidade histórica concreta e imbricados no tempo da posguerra; deseñados polos seus actos ou incluso pola lingua na que se expresan, trazo que nos lembra o recurso que Camilo Gonsar xa empregara nas súas primeiras obras.

Camilo Gonsar

Camilo Gonsar

Ata que chega a Noite da Aurora a aparece o Río, a cisma do Río, un elemento claramente simbólico -abonda con ler a cita introdutoria de Vicente Risco-, o Río que “necesitaba” un afogado cada ano. E se non se lle ofrece esta peaxe, faránolo pagar con castigos. Xurde de consún entre eles a necesidade de cambiar de vida a atravesar fronteiras. Será a decisión radical de rachar co pasado e abandonar a propia patria, cambiar de vida, coa promesa do retorno pasados trinta anos. Un baño no Río, nunha noite de invernía, simbolizará a despedida dos tres amigos da vida de rutina de antes.
En A noite da aurora, están presentes a maioría das teimas da escrita de Camilo Gonsar: o dualismo antitético dos seus personaxes, a súa complexidade humana, a presenza irracional de forzas telúricas e as reflexións, tan camilianas sobre o sentido da existencia humana e sobre o tempo (“¿Para que existes? Para nada. Moito mellor se non existises”, “¿É o tempo un produto da nosa mente ou hai un eterno retorno?”).
O desexo de claridade estilística e de trasparencia narrativa son trazos constantes na escrita de Camilo Gonsar. A súa derradeira obra en vida segue sendo fiel a esta constante. A noite da aurora é pois logo un verdadeiro agasallo de prosa precisa, estrita, quizais lacónica, pero cristalina. A prosa de cristal dun dos arquitectos públicos da linguaxe novelística, como no seu día escribiu Méndez Ferrín

A modernidade literaria de Camilo Gonsar

 

Relatos completos 1961-1995

Camilo Gonsar

Editorial Galaxia, Vigo, 260 páxinas

(LIBROS DE FONDO)

 

   Por primeira vez e grazas á louvable vontade da Editorial Galaxia de crear as “Bibliotecas de autor”, apareceu reunida hai algún tempo toda a obra narrativa do escritor Camilo Gonsar, falecido en novembro de 2008. Este primeiro volume reúne os relatos do libro Lonxe de nós e dentro (1961), se ben tirados da segunda edición de 1986 que suprime algún conto e engade outros como “Echevarría” e outros brevísimos relatos de moi poucas páxinas. Completan o volume as prosas breves de Arredor do non (1995), xunto con algunhas engádegas posteriores.

   Aínda que alleo a urxencias compulsivas á hora de publicar, a vaidades e ataduras xeracionais, Camilo Gonsar foi un dos grandes anovadores da narrativa galega. Non obstante a súa adscrición por parte da crítica á Nova Narrativa Galega, Camilo Gonsar achegouse á literatura á marxe de grupos literarios, mais cun grande coñecemento das narrativas europeas e americanas máis vangardistas, coas que dialoga intertextualmente a súa propia obra. Porén, os relatos do escritor de Sarria pouco teñen que ver con esa concepción da estética obxectivista que pretende que o obxectivo se constitúa ante o suxeito que se limita a calcar a realidade, rexistrándoa externamente con precisión científica.

   O lector atopará moitas veces, nos relatos deste volume, un narrador que observa e enfoca a acción desde a distancia da terceira persoa, pero nos que o individuo, o suxeito, sempre está presente, encarnado en personaxes que inquiren, procuran e filosofan. Endalí que a obra de Camilo Gonsar poida con xustiza ser cualificada  como a dun filósofo metido a narrador. Un narrador que intenta mergullarse nos misterios da condición humana, botando man deses personaxes peripatéticos e deambuladores, galegos pasmados ou desconcertados en Londres, Madrid ou Nova York. Prosas pois entre a narración e a reflexión.

   A modernidade literaria de Camilo Gonsar, presente nestes relatos, non encheu ningún oco, teima da nosa literatura que el mesmo criticaba en 2002, pero si rachou co ruralismo e o costumismo que a gobernaba ata os anos sesenta. Tamén cun certo realismo máxico á galega, como o de Cunqueiro. O escritor soubo suturar trazos dos contos tradicionais galegos coas novas formas de narrar que daquela se estaban xestando alén das nosas fronteiras. Neste sentido, como afirma o prologuista, o narrador refai e relativiza as estruturas do relatos convencional. Pero faino desde esa liberdade discursiva, que xa salientaron os primeiros analistas da súa obra. O lector, xa que logo, non vai atopar historias e argumentos rechamantes. Ausencia pois de tramas, de gordura narrativa, acoutándose o núcleo argumental a simples impresións ou anécdotas

Camilo Gonsar

nas que practicamente non pasa nada. Como tal, o transcorrer dun día, a contemplación dunhas vacas por un neno galego, unha viaxe nocturna sen destino nas aforas de Londres, perfecta metáfora da complexidade da existencia humana na que non hai sinais nin orientacións.

   E nada pasa nos relatos de C. Gonsar porque os seus personaxes malia a súa cisma peripatética, atópanse case que sempre parados no tempo. Son seres engastados na roda imparable do devir cotián, sen acontecementos extraordinarios ou espectaculares.

   Conéctanse igualmente coa modernidade literaria as arquitecturas que o escritor emprega para erguer estes relatos nos que a trama fica reducida á mínima expresión e nos que non existe unha sucesión de acontecementos, unha sensación de síntese nin os momentos canónicos da contística tradicional, sobre todo desenlaces. Non se afasta, porén, da literatura máis clásica o desexo de claridade estilística, a transparencia narrativa, a prosa precisa e cristalina destes relatos sen ningunha concesión a alardes, afagos e virtuosismos formais.