“1989”: evocación dunha época

 

1989

(Alegoría)

Xabier López López

Biblos Clube de Lectores, Cesuras, A Coruña, 2013, 101 páxinas

 

   “Alegoria” ou “traxicomedia” nome que, como coida o autor, lle acaería mellor a esta novela breve, e coa que Xabier López López se anticipa, no seu ano das tullas cheas, á edición de Cadeas, a novela coa que gañou o Premio Xerais deste ano. O autor é arestora unha figura plenamente consolidada da literatura de noso. As súas novelas longas, non moitas, mais de indubidable calado e ricaz feitura así o acreditan. Pero tamén nas distancias curtas, no formato de novela breve, se manexa con soltura. Como mostra esta “noveliña” -así a define o autor- que, secasí, é un chanzo máis no seu camiño como narrador.

   O sámago da narración baséase nun rumor que a finais dos anos 80 se espallou por Bergondo, a vila natal do escritor: que chegaba un importante home de negocios xaponés coa intención de investir nos obradoiros de xoiería do concello coruñés. Aquel dixomedíxome ficou gravado e rexistrado no maxín no daquela cativo de catorce anos, que o converte arestora en materia literaria.

   Todo acontece en Vilar, vila mariñeira, trasunto literario dunha mestura de Bergondo e Betanzos. A evocación convertida en narración por boca de varios personaxes, transcorre ao longo de quince días de decembro de 1989. O feito que dispara as conversas e variadas interpretacións é a suposta chegada á vila dun xaponés, disque, para facer un investimento de sete estralos na industria da xoiería. Son, en efecto, varias voces as que nos poñen en contacto con aquel acontecemento: o adolescente que abandona o instituto e só pensa en cobrar un maior salario; unha viúva, dona dunha modesta pensión; un bibliotecario que opina verbo de escritores xaponeses e tamén de Cela; o sindicalista Arias que deixa o PSOE tras pedir o SI no referendo da OTAN… Todos eles, falando en primeira persoa e desde distintas perspectivas e experiencias,

Xabier López López

achégannos a súa visión do micromundo das Mariñas coruñesas e o que acontecía naquel ano de 1898: a crise que agroma no sector naval, os recortes, xubilacións anticipadas en ASTANO, os rapaces que deixan de estudar engaiolados polos salarios de trinta mil pesetas nos talleres de xoiería, o caciquismo, o clientelismo… E tamén os aconteceres do macromundo: a caída do muro de Berlín e de Ceauscescu, a morte anunciada de URSS, as ideoloxías dominantes, o socialismo real.

   Recuperación ficcional, pois logo, dunha época aínda non afastada no tempo a través da evocación nostálxica, nunha visión poliédrica e cunha escrita convincente, porque recolle a fala da rúa, con intres de afiado humor e algunha escena erótica tracexada con mestría. E moitas “cargas de profundidade” que aínda non mollaron os seus explosivos e seguen sendo altamente oportunas para estourar no presente.

Fendas no nacionalismo. Unha novela de non ficción

 

Infiltrados

Os servizos secretos, a UPG e outras historias do nacionalismo

Alfonso Eiré

Biblos Clube de Lectores, Cesuras, 2013, 189 páxinas

  

   Definido pola editorial e polo propio autor como novela de non ficción, Alfonso Eiré, achéganos, porén en formato narrativo, un relato baseado en documentación que o escritor afirma coñecer, sobre a infiltración dos servizos de intelixencia nos sectores do nacionalismo galego marxista leninista coa finalidade de crear rachaduras na UPG e redirixir ideolóxica e tacticamente o galeguismo galego soberanista. Se o realismo crítico e a vontade etnográfica son algún dos trazos cos que se pode encadrar unha boa parte da narrativa anterior de A. Eiré, nesta nova achega prescinde do ruralismo e o seu realismo crítico cómpre poñelo entre interrogantes. A súa é unha peza híbrida entre o relato non ficcional, a crónica e certos ingredientes ficcionais. Unha escolla xenérica que considero non é a más apropiada para desenvolver un tema complexo e tan serio como o que tratamos..

   Achégase pois A. Eiré á realidade dun xeito documentado, mais sen amosarnos eses documentos, e a través dun relato en boa parte novelado. Esa realidade é, segundo o escritor, que o servizos secretos españois infiltraron, intoxicaron e fenderon grupos do nacionalismo galego, nomeadamente a UPG. O autor ponse na pel dun ficticio histórico militante da UPG que actúa como historiador para-oficial, e con el percorre as vicisitudes do nacionalismo, as infiltracións dos servizos

Alfonso Eiré (Foto de R. Vázquez)

de intelixencia que fixeron cribles acusacións, como tal a de seren os nacionalistas os que queimaban os montes e enchían a mocidade galega de droga. E fomentaron sobre todo as fendas internas que “xibarizaron” o nacionalismo galego e provocaron o xiro de moitos militantes logo do triunfante (sic) 23-F. Acontecementos tráxicos como o asasinato de Moncho Reboiras, o nacemento do Exército Gerrilheiro ou a esquizofrénica etapa de Pastor Alonso en Noia non se explican, segundo o autor, sen este labor dos infiltrados.

   Libro sen dúbida moi polémico no que boto en falta o enfrontamento da UPG con X. L Méndez Ferrín, fenda moi importante no seo do grupo, e sobre todo unha verosimilitude interna documentada. Relato pois que, na miña estima, debería camiñar por outro xénero, a crónica xornalística, que lle permitiría ao autor amosar esa base documental que afirma coñecer, sen esquecerse de urxir a autocrítica, necesaria en toda organización política e imprescindible nun grupo coa historia da UPG.

Unha historia de trasgos matemáticos

 

Universo Pitágoras

Rocio Leira Castro

Ilustracións de Xosé Tomás

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2013, 70 páxinas.

 

   Rocío Leira castro é unha moza galega procedente dos mundos das matemáticas e da enxeñería que ten desde hai moitos  anos unha intensa relación co eido das letras, no que, xa de cativa, participara gañando varios premios literarios en narrativa curta e poesía nomeadamente. Unha relación que, a primeira vista, semella de difícil conciliación, pero que a experiencia histórica amosa que é moito máis frecuente do que pensamos. Abonda lembrar un só título, Alicia no país das marabillas, escrito por una gran matemático que asinaba co nome de Lewis Carroll.

   Porén, este seu Universo Pitágoras, profusamente ilustrado por Xosé Tomás, é o seu debut editorial en solitario. Un pequeno libro dirixido ao mundo infantil, mais que pode ser gorentado tamén polos adultos, e que forma parte da súa parcela íntima, esa que intenta conxugar coa outra: a dedicación profesional ao mundo da matemática.

   Universo Pitágorasfoi definido por unha das persoas que o presentaron (Miro Villar) como un libro embruxado por un trasgo matemático, feito do que tamén nos advirte a narradora na primeira páxina. Xa que logo, o que o lector vai atopar nas súas planas é un xogo literario marcado pola paixón polos números. A relación da cativa Xiana coas matemáticas e cos

Rocío Leira Castro

números que nunca se lle deron ben, ata que un día, pola xanela do seu cuarto, os números invaden o seu propio mundo, convidándoa a acompañalos nunha descoñecida e fabulosa aventura, ateigada de enigmas, probas de lóxica, xogos con números… A protagonista, secasí, fica atrapada nun ámbito no que participan por igual a fantasía, a razón e a realidade e que esixe da protagonista, e tamén dos lectores, o emprego da intelixencia para resolver esa manchea de enigmas, xogos e adiviñas.

   Unha das peculiaridades deste pequeno libro é a súa distribución editorial. Os capítulos aparecen editados ao chou, dun xeito desordenado. Ao final de cada un deles, o lector atópase cunha adiviña de carácter lóxico ou matemático que deberá resolver correctamente, xa que na mesma descubrirá a orde de lectura deste relato no que aventura se mestura acaidamente con valores formativos, mais sen caer en ningún didactismo.

   De por parte, Rocío Leira introduce o lector no seu xogo literario matemático cunha prosa na que escintila sobre todo a claridade e a naturalidade.

Aproximación á figura e á obra de Vidal Bolaño

Dez obras na vida de Roberto Vidal Bolaño

Camilo Franco

Biblos Clube de Lectores

Cesuras (A Coruña), 2012, 142 páxinas.

 

   Están comezando a ver luz neste final de 2012 as primeiras novidades editoriais que nos aproximan á  vida ou a obra de Roberto Vidal Bolaño, o dramaturgo ao que a Real Academia Galega dedicou o Día das Letras Galegas 2013. Esta primeira achega que teño nas miñas mans, é un volume divulgativo no que o xornalista, escritor e crítico teatral, Camilo Franco, nos acerca á figura e sobre todo á obra de Vidal Bolaño, cuxas obras completas en seis volumes tamén serán publicadas nos vindeiros meses.

   Tal como o salientou a RAG, ao xustificar a elección da candidatura de Vidal Bolaño, a figura do dramaturgo, director teatral, guionista  e actor  é un personaxe imprescindible para comprender a dimensión do teatro galego e, xa que logo, do noso sistema literario. Un gran escritor, sempre comprometido coa lingua de noso, compromiso reflectido no seu monolingüísmo  e na súa constante preocupación pola experimentación, en diálogo coa tradición culta e popular, literaria e histórica, social e política.

   No volume que arestora publica Biblos, Dez obras na vida de Roberto Vidal Bolaño, Camilo Franco fai una aliaxe entre a vida e a obra do dramaturgo, pero en realidade dá conta moito máis da obra que da vida. Camilo Franco, en efecto, escolleu as dez obras que lle pareceron máis representativas na traxectoria do dramaturgo e, á vez que situaba cronoloxicamente  e apuntaba algúns trazos das mesmas e da súa repercusión, agasállanos con pequenas pinceladas sobre a vida de Vidal Bolaño.

   Estas dez obras ás que se aproxima Camilo Franco son: Bailadela da morte ditosa, Agasallos de sombras, Saxo Tenor, Días sen gloria, As actas escuras, Doentes, Anxeliños!, Rastros, Criaturas, Animaliños. Ademais da ficha técnica de cada unha delas, o autor realiza un estudo bastante pormenorizado para ser este un libro divulgativo, polos signo do tempo no que naceron, as circunstancias e ánimos da época (páxina 26), o seu significado na produción do dramaturgo, e sobre todo achéganos a substancia temática de peza, o carácter dos personaxes, as influenzas asumidas ou que pairan sobre a peza e os propósitos aos que o dramaturgo quere levar aos espectadores.

   Un estudo, xa que logo, sobre cada unha destas dez pezas dramáticas de Vidal Bolaño, que supón non só unha introdución  á mesma, senón tamén unha análise acabada do seu contido e circunstancias contextualizadoras que nos permitirán lela hoxe cos ollos dos lectores / espectadores que viron nacer estas pezas teatrais fortemente simbólicas, que zumegan saibos farsescos  e esa combinación permanente entre  elementos da nosa tradición  popular e outros tirados da realidade socio-cultural do momento.

Camilo Franco

   Un amplo limiar (“Os anos revoltos”) aproxímanos dunha forma máis directa á traxectoria vital de Vidal Bolaño como home das artes representativas, desde que no ano 1968, como axudante de produción de Euloxio Ruibal, opera no equipo Lupa realizando curtametraxes e montando pezas teatrais, ata  os últimos anos coas súas colaboracións no CDG. Trinta anos de creador de espectáculos sobre os que pairan, segundo Camilo Franco dúas ideas fundamentais: “a desesperanza por todas as cousas que puideron ser e non foron, e o humor negro provocado por unha sociedade que non quere recoñecer algúns dos seus absurdos”(páxina 19).

  Unha digna aproximación pois ao grande referente do teatro galego. Un gran contemporáneo á hora de entender o oficio teatral. E este volume da autoría de Camilo Franco fornécenos sen ningunha dúbida dos instrumentos para entender a figura e a obra de Roberto Vidal Bolaño, escritor galego.

A “vinganza” de Prisciliano

Prisciliano e o pricilianismo. Da condena á rehabilitación

Victorino Pérez Prieto (Editor)

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2012, 126 páxinas.

 

 

O teólogo, filósofo e ensaísta Victorino Pérez Prieto coordina esta edición do volume Prisciliano e o pricilianismo. Da condena á rehabilitación. A obra, que nos achega Biblos Club de Lectores na súa colección Mandaio, recolle traballos do simposio organizado xuntamente coa Universidade Menéndez Pelayo en xullo de 2010 na vila de Ortigueira co mesmo título do libro que viu luz no pasado verán. Especialistas de indubidable categoría científica estudan e analizan o que, á altura do noso tempo, podemos saber verbo da figura de Prisciliano e da “herexía” por el fundada.

A actualidade de Prisciliano segue a ser hoxe en día indiscutible. O asceta axustizado en Tréveris  no ano 385 continúa sendo na actualidade un referente sobre todo relixioso, aínda que soamente fose polo seu rexeitamento da unión da Igrexa co Estado imperial e polas súas críticas á corrupción e ao enriquecemento da xerarquía.

Sobre o “herexe galaico”, nado posiblemente na provincia romana de Gallaecia, aínda que a súa orixe segue a ser incerta, escribe en primeiro lugar Victorino Pérez Prieto (“Que podemos dicir hoxe de Prisciliano”) recollendo materiais importantes dun anterior libro seu, Prisciliano na cultura galega. Un símbolo necesario (2010): orixe, nacemento, formación, reformador, cabeza dunha Igrexa renovadora, persecución (Concilio de Zaragoza), proceso e morte en Tréveris por razóns aparentemente relixiosas, que agochaban porén motivacións políticas e mesmo económicas. Analiza asemade a obra de Prisciliano e a súa inclusión no elenco dos heterodoxos na antigüidade. Tamén a súa rehabilitación a partir do século XVIII.

Outros especialistas abordan máis polo miúdo algúns dos temas, teses e inquéritos máis importantes tanto da aventura vital e obra de Prisciliano como do seu movemento relixioso. Tal fai María José Bravo, nun  estudo en castelán, sobre o proceso e a morte de Prisciliano. Andrés Olivares Guillem, cun texto igualmente en castelán, aborda o influxo do priscilianismo na alta idade media en movementos relixiosos como os dos tardopricilianistas, o sabelianismo, o adopcionismo, o masarrismo…. Sobre a presenza do priscilianismo na cultura portuguesa, cun texto presentado na lingua irmá, escribe Nuno Ventura. Finalmente Mª Pilar García Negro pon

Prisciliano, pintura sobre papel de Sergio Vázquez

cabo ao volume. Nun texto sobre Prisciliano e o pricilianismo e as mulleres analiza a reutilización do “martir galego”, unha historia máis “á galega” (“onde  poderes esclesiásticos e poderes civís actúan de mans dadas para cadraren a súa represión nas mesmas vítimas”, paxina 113). Analiza asemade  o influxo das teorías e da praxe priscilianista na mellor literatura galega e algúns dos seus grandes temas: telurismo, relativismo moral, anti-dogmatismo, apoteose da natureza, animismo…A “vinganza” de Prisciliano, segundo Pilar García Negro, consúmase con Rosalía de Castro que revive e resucita a Prisciliano.

Xa que logo, un monllo de ensaios  non só útiles , senón tamén imprecindibles para todos en todas os interesados e interesadas na figura de Prisciliano e no alcance das actuais investigacións verbo desta figura senlleira da historia e da cultura occidental.

Oficios do Destino

O destino de Clarescura Lens

Alfonso Álvarez Cáccamo

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2012, 88 páxinas

 

 

Alfonso Álvarez Cáccamo, malia a súa escasa produción editorial nos últimos anos, é unha das referencias destacables da narrativa galega contemporánea. Éo sobre todo porque o escritor vigués é un grande inventor de historias, de mundos máxicos adobiados por unha sorte de linfa satírico-xocosa que o autor controla con mestría, como acreditan novelas da súa autoría como As baleas de Eduardo Reinoso ou O Espírito de Broustenac. A súa creatividade, traducida na particular literariedade do escritor, incorpórase arestora á colección Mandaio da Editorial Biblos.

E faino cunha novela breve que traslada o lector a comezos do pasado século, logo de que os socrutos invadiran o territorio da República de Inmeria, no que instauran unha feroz ditadura. Aos poucos anos nace nunha aldea perdida entre as montañas unha nena. As estirpes rivais das que procede, inmeriáns e socrutos, que seguen enfrontados, discuten a preeminencia dos apelidos, mais aceptan a solución que elixe o sabio Osurac que tamén elixe o nome de Clarescura, convencido de que tal nome conformrá o Destino: medio boa e medio mala. E o Destino, xaora, comeza a velar pola existencia da meniña, coa particularidade  de que é un ser corpóreo, vive nunha cabana e leva mal a conta da súa idade. Oniso é o seu nome. Axexa tras as fiestras e faise o encontradizo para cumprir a súa encomenda: ser amigo e protector da nena Clarescura. O escritor encoméndalle ademais o papel de ser a voz narrativa, contando os acontecementos en primeira persoa.

Alfonso Álvarez Cáccamo

Con pingas ben dosificadas de humor e ironía e un hábil emprego de abondosos semi-palindromos para caracterizar os personaxes, A. Álvarez Cáccamo mergúllanos nunha entretida trama -o remuíño de acontecementos nos que se desenvolve a existencia de Clarescura Lens- pero sobre todo nun relato no que a tonalidade principal vén marcada polos trebellos do Destino (O Sino) que desenlea a madeixa dos acontecementos, provoca por veces cousas estrañas ás que avaliamos como casualidades que algunhas veces comportan consecuencias tráxicas e outras son os alicerces da felicidade presente ou futura.

(Texto publicado o día 6 de setembro de 2012 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

Enxames de formigas

Formigas

Tucho Calvo

Ilustracións de Juan Carlos Abraldes

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2012, 96 páxinas.

 

Non é a primeira vez que Tucho Calvo penetra na narrativa de terror. Fixérao xa no ano 1996 con Telúrico. Recunca arestora no xénero agasallándonos cunha novela breve, xurdida da experiencia de ter informado como xornalista dun parricidio acontecido nunha aldea galega e tamén como froito da sedución que o autor sente polas formigas, uns dos seres vivos anteriores aos seres humanos, cunha ríxida organización social e capaces das máis arrepiantes crueldades nas súas loitas e na procura de sustento.

A novela bota a andar cun sórdido parricidio nun lugar ignoto ao que se achega un xornalista para obter dos familiares e veciños do morto a versión dos feitos. O parricidio semella a primeira vista o desenlace dunha historia de violencia doméstica, un drama familiar, no que se  mesturan sangue e miseria nun lugar miserento, illado na fraga, que vivira, porén, o esplendor dos anos do wolfran.

Mais pouco a pouco o que comezara sendo a crónica dun crime, transfórmase  nun relato de terror. Con habilidade e oficio, o autor describe o escenario do crime: un ambiente fantasmal no que semella estar mergullada a aldea perdida, na que suceden desacostumados acontecementos: frío no mes de maio, moreas de formigas no inverno e un intenso cheiro que resultou proceder precisamente dunha substancia que emiten as formigas.

O relato dá entón un xiro de cento oitenta graos e convértese nunha loita frenética  contra unha persistente invasión de formigas, formigas omnívoras, verdadeiras “raíñas de creación”, que levan por diante calquera traza de vida.

Tucho Calvo

Unha ficción de medo e de terror en formato curto como aconsellaba Allan Poe. O sentido do morbosamente antinatural  non ten que ver no relato de Tucho Calvo co preternatural nin con ningunha psicopatía, senón cunha realidade hostil consecuencia das mutacións regresivas, debidas ao mal uso que o ser humano fai do medio natural.

Deita pois Tucho Calvo un relato de medo pánico empregando as estratexias propias do xénero de medo ou de terror: sitúa o relato nun marco próximo á actualidade; cédelle a narración a un dos personaxes protagonistas, que o fai en primeira persoa para conferirlle maior credibilidade aos acontecementos; emprega preferentemente o pasado imperfecto, un pasado que actúa sobre o presente e, sobre todo, ganduxa a historia con poucos acontecementos, administrando habilmente a intriga e a sensación de perigo que, sen dúbida, provocan sobre os lectores eses irrefreables enxames de formigas que atacan con devastadora e mortífera eficacia.

O real posible contra o real existente

Verbas no ar

Iria Morgade

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2011, 176 páginas.

 

Hai por volta dun ano que Iria Morgade converteu en proxecto de novela a reflexión verbo do que acontecería se a contestación ao actual sistema capitalista acadara as dimensións dunha revolta a nivel planetario. Despois de buligar esa idea na súa cabeza, acordou transformala nun proxecto de novela que, no mes de maio de 2011, conseguiu  o recoñecemento do VII Premio Biblos-Pazos de Galicia, converténdose dous meses máis tarde na obra gañadora. Esta é a xénese de Verbas no ar que supón asemade o debut desta moza nas letras de noso cun texto editado. Con anterioridade fora a gañadora dalgúns certames de relato curto.

Biblos Clube de Lectores, coa colaboración desta volta de Xabier P. Docampo que actuou como titor, continúa así contaxiando o amor pola letras entre a xuventude, e descubrindo novas voces que, se as canseiras da vida non rachan ilusións, deberían garantir o porvir da nosa literatura.

A trama de Verbas no ar parte da constatación de que o mercado xa non é o incógnito mestre de cerimonias, senón a grande estrutura de poder, a guía do percorrido humano desde os catro puntos cardinais, coa pretensión de privatizar mesmo os nosos soños, xerando asemade unha inmensa enchente de corrupcións. Están presentes  no xerme da trama -ou iso supón este lector- as revoltas en varios países do norte de África e o descontento, a indignacións que se deixa sentir nos movementos de contestación social dos últimos tempos.

Estes son os referentes inmediatos, mais Verbas no ar non é unha novela sobre o15 M nin verbo da chamada primavera árabe, senón unha fábula en forma de utopía social, aínda que sen ningún deseño utópico concreto, nin á marxe da historia. E ten como caldo de cultivo a evidencia de que non estamos a vivir no mellor dos mundos historicamente coñecidos, como teimaba convencernos nos seus derradeiros anos Karl Popper, logo de sucumbir aos engados da “sociedade aberta”. Vivimos, pola contra nunha sociedade decepcionada, desfalcada, espoliada polos que manexan, tanto a nivel local como planetario, os fíos do poder. É iso precisamente o que provoca unha sublevación a nivel mundial  por parte dos que cren que outro mundo é posible.

Os diálogos que a autora establece na cabeceira do libro entre os versos de Celso Emilio Ferreiro (“I eu morrendo / nesta longa noite de pedra”) e un dos retruques máis coñecidos de Bob Dylan (“porque o perdedor agora / será o gañador máis tarde / porque os tempos están cambiando”) pon ao lector nos vieiros deste necesario levantamento planetario para facer ver o verdadeiro  rostro do capitalismo mundial. Unha revolución necesaria contra a forma tradicional de dirixir a política, contra as enganosas solucións de tantos tecnócratas que miden o mundo e a realidade social con parámetros enteiramente afastados do que é a realidade humana, as súas necesidades, a súa dignidade.

Iria Morgade

Os personaxes da novela, angustiados, combativos, escépticos, realistas, idealistas, esperanzados, vulnerados, alienados polo opio do mundo virtual globalizado dos poderosos, camiñan pola contra en comuñón con que é a cerna da humanidade. Loitan, cada un a súa maneira, contra os poderes fácticos, eses impasibles homes de branco.

Narrativa pois crítica, alternativa, escrita con vocación de estilo como salientou o xurado. Ganduxada con linguaxe directa, cunha organización do texto esteada en frases curtas, aguilloantes que, desde unha certa fragmentariedade, procuran moito máis suxerir que describir ou pontificar. E sobre todo literatura que supón unha nidia afirmación do real posible contra o real existente nun intre no que a anarquía banal e os paradoxos da orde social e económica globalizada estrangulan  toda forma de estar no mundo consoante á dignidade humana.

Autobiografía conversada de Valentín Paz-Andrade

Valentín Paz-Andrade, a memoria do século XX

Tucho Calvo

Biblos Clube de Lectores, Cesuras (A Coruña), 2011, 472 páxinas.

 

No xa lonxícuo mes de setembro de 1982, Tucho Calvo e Valentín Paz-Andrade conversaron demoradamente por máis de cinco horas na biblioteca da casa deste. O avogado, empresario, político e escritor concedéralle unha entrevista persoal en profundidade. O falar pausado do intelectual e empresario foi plasmado por Tucho Calvo nun monllo de folios que, sometidos á consideración do entrevistado, este decidiu que serían as súas memorias. Alí, na biblioteca de Pousa Nova do Mar e deste xeito, naceu este libro que se editou por primeira vez en 1998, aos dez anos do pasamento de Paz-Andrade co título Valentín Paz-Andrade, a memoria do século (Ediciós do Castro). Cun loable sentido da oportunidade, Biblos Clube de Lectores, reedita arestora este libro-entrevista, que seguramente enceta ese ronsel de biografías e estudos que se publicarán no vindeiro ano co gallo de ser Valentín Paz-Andrade a figura elixida pola Real Academia Galega como protagonista do Día das Letras Galegas do ano 2012.

A nova edición, revisada para darlle coherencia ao texto e corrixir as grallas e imprecisións, agasállanos cun texto que se mantén fiel ás calidades da prosa de Paz-Andrade, ao seu estilo, léxico ortográfico e literario. E recupera ademais, a xeito de epílogo, unhas significativas e bastante pesimistas declaracións do entrevistado verbo do acontecido nos primeiros anos da democracia, que amosan a súa independencia de pensamento e a súa valoración inequivocamente crítica das actuacións e proxectos dos políticos e intelectuais galegos naqueles primeiros anos da democracia.

Tucho Calvo

Paz-Andrade desempeñou un papel especialmente valioso e relevante en múltiples eidos da realidade galega como home de  empresa, experto en economía pesqueira, avogado, ensaísta e poeta. A súa voz serena vai degrañando os principais episodios da súa vida. O nacemento en Lérez cando se esgotaba o século XIX, os primeiros anos cabo do avó Manuel Andrade Carlín, a fonda pegada do tío Xoan Baustista Andrade que esperta no cativo a paixón polos libros e por Galicia, a mocidade de aulas e rúas, a adscrición a un grupo de estudantes afín ás Irmandades da Fala, o exercicio da toga, a experiencia da guerra en Marrocos, o labor como xornalista e director do xornal  Galicia, e  ducias de chanzos dun vida ateigada de actividade, moitos deles certamente arraiáns  ao novelesco e ao azaroso que, porén, por ese inescrutable camiño do destino, lle salvarán a vida, como o “pucherazo” que o deixou sen acta nas eleccións do ano1931, a supervivencia a un atentado en Vigo no ano 1932 ou cando, máis unha vez, volveu fuxir da morte a comezos de Guerra Civil porque non lle publicaron un artigo de opinión que tería significado a súa condena definitiva ante os golpistas.

Un verdadeiro arquivo fotográfico ilustra esta biografía conversada de Paz-Andrade, memoria, en efecto, do século XX e alicerce imprescindible para as biografías, análises da súa figura e da súa obra e pensamento que se publiquen no ano no que Paz- Andrade é o protagonista do Día das Letras Galegas.

Diego Sarmiento de Acuña, ¿galego de lei ou Maquiavelo español?

Galego de lei

Don Diego Sarmiento de Acuña, I Conde de Gondomar

Francisco Maseda

Biblos Clube de Lectores

Cesuras, A Coruña, 2011, 188 páxinas

 

Non é escasa a bibliografía que, de forma directa ou indirecta, estuda a figura e a personalidade de Don Diego Sarmiento de Acuña, I Conde de Gondomar, a súa praxe diplomática na Corte dos Estuardos, ou mesmo a súa correspondencia en galego. Estudos de investigación historiográfica, publicacións do seu testamento, a súa escrita epistolar, ou sinxelamente textos divulgativos, co obxectivo, na meirande parte dos casos, de gabar o personaxe. A esta ampla bibliografía súmase arestora a biografía que escribe o historiador Francisco Maseda e publica Biblos Clube de Lectores na colección Mandaio.

Con efecto, as páxinas do volume de Francisco Maseda realizan un oportuno recordatorio dun personaxe galego sobranceiro, mais ao mesmo tempo moi descoñecido, un percorrido que pode ser considerado a primeira biografía en galego dunha figura histórica que, na súa mocidade, defendeu as costas galegas fronte aos ataques de Francis Drake, que soubo ganar unha importante posición na administración cortesana baixo o reinado dos Austrias (Felipe II, Felipe II e Felipe IV), malia a oposición dos validos reais (Lerma, Uceda e Olivares) e, sobre todo, como embaixador en Inglaterra, mantivo na Corte de Xacobe I o prestixio da monarquía española.

A través das páxinas do libro de Francisco Maseda, baseadas sobre todo nos estudos publicados por Lois Tobío, sabemos do seu nacemento en Gondomar no ano 1567, da súa profunda formación humanística, xurídica, teolóxica e filosófica, do seu casamento aos quince anos cunha súa curmá, da súa loita defendendo a terra contra os portugueses e contra o pirata inglés Francis Drake na ría de Vigo, do seu segundo matrimonio con Dona Constanza de Acuña, tras a morte da súa primeira muller. Da súa carreira administrativa e diplomática: corregidor de Toro, de Valladolid, embaixador en Londres, onde realiza “una de las más brillantes gestiones de la diplomacia occidental” (Lois Tobío), mediando a prol dos católicos e conseguindo quitar do medio a Walter Raleigh, un dos grandes inimigos do imperio español en América.

Na miña estima, os dous capítulos máis interesantes da obra de Fernando Maseda son aqueles nos que analiza a praxe diplomática do Conde de Gondomar e a súa galeguidade. A tese do autor é claramente laudatoria fronte a aqueles que atribúen os logros acadados por Diego Sarmiento na súa xestión diplomática a certas artes maquiavélicas para facerse con vontade do rei Xacobe I. Para Francisco Maseda a prase diplomática do Conde baseábase na razón de estado -un alicerce no que tamén cimentou Maquiavelo as súas teorías políticas-, pero guiado sempre pola integridade, pola constancia e grazas a un traballo metódico que tanto contrastaba coa desidia da Corte española.

Verbo da galeguidade do Conde de Gondomar, o autor salienta a defensa da causa de Galicia: participou de forma decisiva na recuperación do voto de Galicia nas Cortes, defendeu a certos personaxes ilustres galegos nunha misiva dirixida ao secretario real, Andrés de Prada, ante os ataques dos que foran obxecto por parte de Bernardo de Brito, cronista de Portugal. O inicio desta contrarréplica está redactado en galego. Este feito e a numerosa correspondencia epistolar en galego que recibiu o Conde de Gondomar, precisamente no século XVII cando a nosa lingua atravesaba a profunda decadencia dos Séculos Escuros e perde toda relación coa cultura escrita, dan fe  dunha postura moi positiva de Diego Sarmiento de Acuña ante Galicia e a súa lingua.

En resumo, un retrato divulgativo, moi ben documentado, dun arquetipo de humanista, dun intelectual, home de teoría e  de praxe ao servizo da Coroa española, sen renegar nunca das súas orixes galegas.