Repertorio e reservorio mindoliterario

Mondoñedo literarioMondoñedo literario reducidooooooooooo
Armando Requeixo
Servizo de Publicacións da Deputación de Lugo, 2014, 210 páxinas

Este volume que viu luz en novembro de 2014, mais que chega as miñas mans nestas datas, confirma máis unha vez, o que escribín no ano 2011 co gallo da edición de Criticalia: que Armando Requeixo é un dos analistas, estudosos e críticos literarios máis importantes e produtivos nos últimos vinte e cinco anos no noso sistema literario. A súa última achega, Mondoñedo literario, engádese a largacía escolma de recensións críticas recollidas no volume de 2011. Máis de 361 páxinas de Criticalia reproducían unha mínima antoloxía de recensións críticas de Armando Requeixo publicadas en medios galegos de comunicación escrita nos vinte anos precedentes. E o volume ao que me refiro, enche un oco e nace dunha devoción. Esta última é a afección e benquerenza que Armando Requeixo sente pola terra que o viu nacer, Mondoñedo, e a súa “insubornable querenza pola literatura mindoniense” (páxina 7). O oco: poñer por xunto centos de páxinas dedicadas a dar a coñecer esa literatura da patria da súa nacenza mediante escritos redactados e publicados en xornais, revistas e no seu blog literario, verbo de asuntos literarios mindonienses e os principais personaxes e figuras da escrita do vello Reino de Galicia, unha terra de letras moi fértil.
Recolle pois Armando Requeixo neste volume unha parte importante dos seus escritos mindonienses. Non todos xa que iso faría que o volume fose inmanexable. Monografías ou longos estudos introdutorios non figuran nas páxinas desta antoloxía que soamente compila ensaios e artigos de moderada extensión ou de non fácil localización, nalgúns casos.
Achéganos pois o autor as voces máis selleiras e coñecidas da escrita mindoniense: Manuel Leiras Pulpeiro, Antonio Noriega Varela, Xosé Díaz Jácome, Álvaro Cunqueiro, César Cunqueiro, Marina Mayoral, Antonio Reigosa. E tamén outras menos coñecidas, mais que son igualmente representativas do Mondoñedo literario, algunha desaparecida recentemente: Eduardo Lence-Santar, Ricardo Pedreira, Xosé Ruiz Leivas, Luís Enrique Cabanela, Félix Villares, Antón Meilán, Francisco Piñeiro, Xosé Ramón Freire Sánchez e Isabel Moral.

Armando Requeixo

Armando Requeixo

Unha última sección, “Varia silva mindoniense” dálle acubillo a escritos de diversa extensión nos que pon en relación a escritores e escritoras mindonienses coa escrita doutros creadores de gran relevo na literatura galega (Rosalía, Castelao, Iglesia Alvariño, Fole, Celso Emilio Ferreiro, Fernández del Riego, entre outros). Ou afonda na evolución da prensa mindoniense ao longo dun período dilatado de tempo que vai desde o comezo do século XIX ata o presente, cunha especial referencia a Amencer, a cabeceira do Seminario de Santa Cataliana, que desde 1982 ata hoxe é testemuña da realidade social e cultural da cidade. Outros estudos de variada extensión analizan o traballo investigador do grupo “Chaira” é o da “Escola Etnográfica Mindoniense”; escolman os e as poetas que agroman tan feraces como “as néboas feéricas que asolagan…a capital do vello Reino de Galicia”.
Xa que logo, un ricaz repertorio e “reservorio” mindoniense que inclúe colaboracións aparecidas entre 1991 e 2014 e que nos achegan unha veraz radiografía na que se deixa ver a sagacidade e a profundidade, malia a brevidade da meirande parte dos textos, dun traballo de investigación, nalgúns casos tamén de divulgación, realizado por un dos máis acreditados e conspicuos estudosos e esculcadores da literatura de noso.

“Epistolario”: a escrita referencial de Díaz Castro

Epistolorio Xosé M. Diaz CastroEpistolario
Xosé Mª Díaz Castro
Edición de Armando Requeixo
Editorial Galaxia, Vigo, 2014, 236 páxinas

Nos postremos días do ano Díaz Castro chegounos o último agasallo: a publicación das cartas de interese literario, mais tamén íntimo, que cruzou con interlocutores da cultura galega, relacionados en xeral coa literatura de noso, que publica Galaxia, en edición de Armando Requeixo, o grande animador deste ano desde o punto de vista da escrita, mais no só iso. Baixo a directa responsabilidade do editor, viron luz as máis importantes producións biobibliográficas do escritor nado en Guitiriz. Ficaba porén sen atender o eido da escrita epistolar, quizais a letra miúda da produción escrita de Díaz Castro: o carteo, as cartas enviadas ou recibidas a ou de interlocutores. E iso é o que con bo tino fai o editor: recoller e publicar aquelas cartas nas que Díaz Castro e os seus correspondentes trataron asuntos de natureza literaria e/ou biográfica relevantes (páxina 8). Fican fóra deste volume, xa que logo, outras misivas de caracter familiar, laboral ou administrativo.
A publicación recolle misivas cruzadas cunha manchea de interlocutores nun amplo furco temporal: primavera de 1936 ata 1989. Preto de cento e medio de textos epistolares, tanto de como a Díaz Castro, intercambiados con Carballo Calero, Díaz Jácome, Fanego Losada, Fernández del Riego, Manuel María, Celso Emilio Ferreiro, García-Sabell, González_Alegre Bálgoma, González Tosar, Iglesia Alvariño, Martínez-Risco, Méndez Ferrín, Isidoro Millán, Uxío Novoneira, Ramón Piñeiro, Claudio Rodríguez Fer, Luciano Rodríguez, Serrano Puente e Vales Villamarín.
Moi ampla a correspondencia intercambiada con Carballo Calero, Díaz Jácome, Fernández del Riego, González Tosar e Ramón Piñeiro. Interesantes desde unha ollada literaria certas misivas que son en realidade verdadeiras autopoéticas, como a enviada en 1969 a Méndez Ferrín. Algunhas son cartas só de ida, sen respostas, perdidas se cadra por diversas circunstancias.
Un epistolario diazcastriano de amplo espectro canto aos asuntos tratados que o editor, nun bo exercicio de síntese resume nas seguintes categorías: noticias da biopoética diazcastriana; envío de colaboracións; consideracións (socio) lingüísticas; edicións de Nimbos; recepción crítica do anterior poemario; nomeamento como correspondente da RAG; e finalmente, participación en eventos literarios.

Xosé Mª Díaz Castro

Xosé Mª Díaz Castro

Misivas, pois logo, carentes de unicidade temática, que responden a circunstancias distintas e particulares dos remitentes ou do destinatario. Non entanto e malia a advertencia do editor de que este volume soamente recolle misivas nas que Díaz Castro ou os seus interlocutores tratan asuntos de natureza literaria, o epistolario de Xosé Mª Díaz Castro forma claramente parte do que algúns autores designan co nome de literatura referencial ou autobiográfica. Literatura íntima que un emisor envía a un receptor para darlle conta de informacións e xuízos sobre a súa creación literaria. Literatura referencial porque, á luz das ideas e informacións contidas nas cartas, podemos percibir con máis claridade en moitos casos as claves da escritura de Díaz Castro, mesmo chegando a revelar terreos agochados da personalidade do escritor. As cartas non son compatibles coa ficción; xa que logo, a vida fica inserida no papel e a escritura epistolar acaba sendo vida, ou ao menos unha escolla de vida que o emisor da carta quere transmitir ao destinatario. Velaquí pois o valor deste libro de literatura íntima, menor quizais, para termos unha máis cumprida visión da figura e da obra de Díaz Castro.

Xosé María Díaz Castro, unha monografía referencial

 

Xosé María Díaz Castro

Vida e obra

Armando Requeixo

Editorial Galaxia, Vigo, 2013, 196 páxinas.

   

   Esta monografía que asina Armando Requeixo sobre Xosé María Díaz Castro, un clásico moderno da lírica galega, ten o dobre mérito de ser o primeiro estudo completo que ve luz sobre a figura -a vida e a obra- de Díaz Castro. E tamén o de estar escrito pola persoa que mellor coñece o poeta de Guitiriz. Con efecto, Armando Requeixo leva más de vinte anos dedicados á investigación verbo de Díaz Castro e da súa obra. Velaí os seus numerosos estudos sobre o poeta e a Tese de Doutoramento  (“A poesía en galego de Xosé María Díaz Castro: estudo e edición crítica”) defendida o pasado 28 de febreiro na Universidade de Santiago.

   Chega ademais de xeito moi oportuno a monografía  sobre Díaz Castro: nas datas nas que se cumpren os cen anos do nacemento do poeta de Guitiriz e no portal das celebracións do ano de Xosé María Díaz Castro por terlle dedicado a Real Academia Galega o Día das Letras Galegas 2014.

   Como reza un estudo do propio autor publicado no ano 2001, Xosé María Díaz Castro é moito máis que Nimbos.  Moito máis que o poema “Penélope” e o poemario Nimbos, practicamente as únicas referencias que atopamos no Diccionario da Literatura Galega  coordenado por Dolores Vilavedra que, por parte, erra en datas fundamentais da biografía do poeta como é o ano do seu pasamento (non en 1979 senón en 1990). Xa que logo, o libro de A. Requeixo cobre un oco tanto informativo no que fai referencia á biografía de Díaz Castro, como analítico das súas obras, “un continente literario do que aínda queda moito por descubrir”(páxina 127).

   Tracexa Armando Requeixo, na primeira parte da súa monografía, a biografía do poeta. Cunha lingua ricaz e á vez impecable, achéganos os principais socalcos biográficos de Díaz Castro: o nacemento e os primeiros anos (1914-1929); os estudos no Seminario de Mondoñedo (1929-1936), coa introdución do mociño no faladoiro da barbería Pallarego, un verdadeiro viveiro literario onde naceu publicamente Díaz Castro como escritor e tivo lugar a amizade e converxencia poética con Aquilino Iglesia Alvariño; o abandono do Seminario e o ingreso no exército, os anos da Guerra no Grande Hospital de Pontevedra onde serviu como enfermeiro; a docencia como profesor no Colexio León XIII de Vilagarcía de Arousa (1940-1947), anos dos primeiros premios e colaboracións en xornais e cabeceiras literarias (poesía e prosas humorísticas breves); as xeiras por Madrid (1948-1960): tradutor no Ministerio de Gobernación, docente, colaborador da revista Alba, traducións dos premios Nobel nórdicos, matrimonio con María Teresa Zubizarreta; a xestación de Nimbos e o contacto e amizade con persoeiros das letras galegas como Fernández del Riego, Ramón Piñeiro ou Carballo Calero (1961-1983); o regreso definitivo a Galicia e os derradeiros anos en Guitiriz (1983-1990).

   Na segunda parte da monografía ocúpase Armando Requeixo do estudo da obra diazcastriana.  Mantén o autor que, por mor do reducionismo que se fixo de Nimbos, a meirande parte dos textos creados por Díaz Castro permanecen aínda hoxe inéditos. Establece, xa que logo o autor, e con gran rigor, as etapas creativas diazcatrianas. Describe toda a súa obra poética, tanto édita como inédita; analiza outros textos do autor en castelán e noutras linguas non peninsulares, así como a narrativa humorística, traducións, artigos, colaboracións xornalísticas, ensaios breves e traballos lexicográficos..

  

Armando Requeixo

É esta, na miña estima, a parte máis substancial e tamén a máis laboriosa, nomeadamente o estudo temático e estilístico de Nimbos. Verbo da obra inédita chama a atención a afirmación, froito sen dúbida dun escrupuloso labor investigativo, que fai Armando Requeixo de que “a poesía inédita en galego de Díaz Castro representa as tres cuartas partes de todo o que sabemos chegou a escribir nesta lingua” (páxina 159-160). Constatación que fai que agardemos con especial e renovado  interese a edición desa obra inédita, na que o autor desta monografía sen dúbida ha participar.

   Polo de agora, dispomos desta monografía, que avalío sen ningunha indecisión como o estudo referencial verbo de Díaz Castro, no que abeberán non poucos  dos libros que sobre a súa figura e obra se publiquen neste ano.

A modernidade de “A servidume voluntaria”

A servidume voluntaria

Étienne de La Boétie

Tradución de Armando Requeixo

Editorial Trifolium, Iñás-Oleiros, 2013, 83 páxinas.

 

Unha vez máis a colección “Musa pedestris” da Editorial Trifolium ofrécenos a posibilidade de gorentar na lingua de noso pequenos ensaios en canto a súa extensión, mais dun fondo calado, se os consideramos como achegas ao pensamento universal. Un dos últimos é a tradución directa, traballada e nun galego xenuíno do Discours de la servitude voluntaire de Étienne de La Boétie, da man de Armando Requeixo e que Trifolium titulou A servidume voluntaria.

O Discurso da servidume voluntaria ou contra o UN é un acto de escritura acometido hai máis de catro séculos por un mozo estudante de apenas dezaoito anos, nacido no seo dunha familia acomodada, feito que lle permitiu escapar do analfabetismo, nun intre no que as nacións-estado europeas estaban no seu máximo auxe e nunha época de apoxeo das monarquías absolutas. Contemporáneo asemade do desenvolvemento das estruturas administrativas en Francia que establecen unha nova forma de gobernar: a arte da servidume voluntaria, na que sen dúbida matinaba Michel Foucault cando definía a actitude crítica como “a arte da inservidume voluntaria”.

Son moitos os aspectos merecentes de admiración neste breve ensaio. Entre eles a erudición e a solidez da argumentación tendo en conta a xuventude do seu autor, que impresionará a Montaigne, que quixo coñecer de contado a  La Boétie, ao que por certo homenaxea nos seus Ensaios. A precoz xenialidade do autor e do seu texto fixo que un dos máis ilustres comentaristas do mesmo, Pierre Clastres, se preguntase se La Boétie non sería no pensamento político o que Rimbaud na poesía. Outro trazo que chama  a atención é a actualidade dun texto, non só precursor intelectual e mesmo alicerce do anarquismo, senón tamén dos actuais movementos sociais de desobediencia civil e  resistencia pacífica. Ademais, a sólida e erudita alegación que La Boétie soubo ver no feito da dominación política, que é un dos problemas fundamentais das relacións humanas.

As sociedades humanas están atravesadas por estruturas de poder que cristalizan no que Edgar Morin chama o terceiro nacemento do home: a máquina estatal entendida como “monopolio da violencia física lexítima” (Max Weber). Esta maquinaria estatal trocouse nas sociedades históricas en institucións absolutistas como reis e emperadores, ata o punto de que no século XVI, para a conciencia dos occidentais , ter fe, ter leis e ter rei era o criterio de distinción entre as sociedades civilizadas e as salvaxes.

A servidume voluntaria é claramente un discurso político e verbo da política xa que presenta a cuestión da autoridade sobre o pobo e analiza as razóns das relacións de dominación e servidume. Aínda que o tempo de La Boétie está moi afastado da fundamentación contractualista do poder (a dominación derivada do contrato entre persoas libres), as súas ideas prefiguran ese contrato social ao convidar ao lector a estar vixilante, tendo sempre a liberdade como referencia.

La Boétie expresa coa linguaxe dos lóxicos do seu tempo (con definicións negativas e xa que logo incompletas) este mal desorbitado: a irrupción do inhumano (o poder absoluto) no humano. Soamente nos di do que non depende. Porén, varios dos grandes lectores da Servidume voluntaria corrixen esa ambigüidade, subliñando a promesa utópica da “Tríada”, unha reforma social baseada na igualdade máis absoluta (Pierre Lerroux), ou afirmando que a liberade voluntaria non é unha utopía e a alienación non é necesariamente un destino (Pierre Clastres).

Étienne de La Boétie

Escribiu Norberto Bobbio que toda a teoría do pensamento político pode ser dividida en dous grandes territorios segundo onde poñamos o acento: quer no deber de obediencia civil, quer no de resistencia, no que cómpre inserir a desobediencia civil no seu significado de non consentimento coa lei para demostrar publicamente a súa inxustiza. A desobediencia cívica , pasiva ou activa, é un concepto moderno nacido no século XIX. Pero, sen ningunha dúbida, o Discurso da servidume voluntaria, participa desta modernidade, xa que nos convida  a rebelarnos contra o tirano. O lector de hoxe de La Boétie sabe que as tiranía do noso tempo non soamente toman a forma de persoas, senón que se insiren sobre todo nas institucións e mecanismos que dominan este fachendoso  mundo global tan inxusto.

A mesma modernidade que o lector atopa cando La Boétie fai coincidir o republicanismo e o dereito natural. Aínda que o autor renuncie a ocuparse directamente da “controvertida cuestión”, república ou monarquía, non ten ningún reparo en preguntarse se a monarquía é merecedora dalgún papel, “posto que é ben difícil crer que teña nada de público un tipo de goberno onde todo é dun” (páxina 14).

Velaquí, pois logo, algunhas das razóns, que non substancian a xenialidade e a actualidade desde breve texto, pero que poden servir de suxestións para lelo na lingua de noso.

Poesía, vida e obra de Manuel Leiras Pulpeiro

Vida e obra de Manuel Leiras Pulpeiro. Antoloxía poética

Xurxo Martínez González

Armando Requeixo

Editorial Galaxia, Vigo, 2012, 132 páxinas.

 

   Manuel Leiras Pulpeiro (Mondoñedo,1854-1912) é un ilustre descoñecido para a maioría do lectorado galego, malia que o seu único volume poético publicado en vida Cantares gallegos (1911) non só recibiu as gabanzas da crítica, senón que moitas das súas estrofas axiña se fixeron populares. Descoñecidos asemade os seus valores e consistencia ética tan asentados e pertinentes ata o punto de que as denuncias que fixo no seu tempo (finais do século XIX e comezos do XX) verbo da situacións dos labregos  teñen hoxe plena vixencia neste noso mundo de ladroízo, falcatruadas e asoballamento desapiadado dos cidadán máis débiles que estamos a presenciar ou  a ver sufrir a cotío. Se Leiras Pulpeiro incitou  a miúdo ao levantamento revolucionario, ¿que non diría hoxe cando os poderes financeiros, coa conivencia de moitos políticos, converten a tantos cidadáns do común en vítimas de súa cobiza, corrupción   ou mal goberno?

   Con gallo de se cumpriren os cen anos do pasamento deste soberbio poeta mindoniense e referente ético para o seu tempo e para o noso, o investigador Xurxo Martínez González e o estudoso da literatura galega e crítico literario Armando Requeixo acaban de sacar á luz nos prelos de Galaxia un pequeno volume, Vida e obra de Manuel Leiras Pulpeiro. Antoloxía poética. A devandita Antoloxía tomou como textos de referencia os publicados en Cantares gallegos na edición orixinal, as Obras completas editadas en 1930 por Antón Vilar Ponte e a Obra completa (1930), preparada por Xosé Luís Franco Grande. Están asemade presentes anotacións e comentarios de Xesús Alonso Montero na súa edición das Obras completas (1983) e de Ramón Reimunde, Poesía galega completa (1984) e un ensaio de 1998.

   Os editores completan o volume con “Outros poemas”, unha ampla recompilación  de trinta e dous poemas, publicados por Leiras Pulpeiro en revistas e cabeceiras do propio Mondoñedo e das vilas limítrofes, no primeiro xornal monolingüe galego, O tío Marcos da Portela e mesmo na prensa da emigración galega. Poemas de distinta natureza, algúns deles patrióticos, poesía cívica galega, e outros para lembranza de amigos.

   Leiras Pulpeiro, como poñen de manifesto os autores desta Antoloxía, sentíase sobre todo poeta do pobo. Por iso soamente achegou ao prelo Cantares gallegos, un “trasvase do tradicional oral ao elaborado autorial”, un material oral que Leiras Pulpeiro foi recollendo nas súas idas e vidas dacabalo exercendo de médico e de filántropo das xentes da contorna mindoniense.

   Un glosario final que recolle as solucións dialectais empregadas polo escritor, a regulacións dalgunhas solucións gráficas, a substitución de castelanismos que non afectasen nin á métrica nin á rima dos poemas, un encomiable aparello de notas ao pé de páxina e sobre todo unha ampla e documentada introdución, mais de doada lectura para calquera lector, completan esta edición divulgativa da meirande parte da obra poética de Leiras Pulpeiro.

Manuel Leiras Pulpeiro

   Xurxo Martínez González e Armando Requeixo homenaxean así, acercando aos lectores una boa parte das composicións poéticas dun home humilde -a súa modestia fixo que rexeitase o nomeamento como académico numerario da Real Academia Galega- rexamente asentado nas súas conviccións republicanas, federalistas, no anticlericalismo combativo e nun comportamento altruísta e filantrópico. Homenaxe, xa que logo, a un cidadán exemplar e a un poeta que aínda hoxe pode e debe ser lido por toda clase de lectores, sen excluír os máis novos.

Arredor de Xosé Díaz Jácome

Xosé Díaz Jácome

Poeta e xornalista

Armando Requeixo

Fundación Novacaixagalicia-Claudio San Martín, Lugo, 2011, 133 páxinas.

 

 

Son, sen dúbida, en canto a publicacións, os meses das tullas cheas para o profesor e crítico literario Armando Requeixo. Hai apenas tres meses un amplo volume, Criticalia, recollía unha escolma das súas achegas críticas, análises e comentarios verbo dos libros galegos dos últimos decenios. Arestora ve luz este traballo, Xosé Díaz Jácome. Poeta e xornalista, ganador  do XXIV Premio Literario Ánxel Fole que convocan a Fundación Caixa Galicia  e o xornal El Progreso de Lugo.

O estudo ,que chega ás mans dos lectores acompañado dun amplo e interesante mostrario documental e gráfico, permite un cabal coñecemento, contextualizado na época que lle tocou vivir, da figura e da obra de Xosé Díaz Jácome. Reconstrúe Armando Requeixo a complexa e intensa biografía de Díaz Jácome: o neno do barrio mindoniense dos Muíños, que veu ao mundo en abril de1910, asúa integración no ambiente cultural e literario da súa cidade baixo a guía de Álvaro Cuqueiro, a súa estadía en Pamplona (1939-1949) desenvolvendo un amplo labor periodístico e cultural, as súas angueiras como redactor xefe do Faro de Vigo, os seus éxitos poéticos na década dos 50 e primeiros anos da dos 60.

Finalmente a súa estancia durante vinte anos en Oviedo como director de La Voz de Asturias e os derradeiros anos no retiro coruñés, anos nos que non deixou de colaborar en cabeceiras galegas e foráneas con textos te temática, sobre todo, mindoniense..

Armando Requeixo

Na segunda parte do seu traballo, analiza Armando Requeixo a obra poética de Díaz Jácome. Adscrición xeracional: membro de Xeración de 1936 desde o punto de vista histórico-literario; neotrobadorista atendendo ás súas apostas estéticas, aínda que foi capaz de ensaiar outros rexistros. A seguir,a análise do  crítico verte luz sobre os tres principais poemarios de Díaz Jácome: Primeiras cantigas de amor, Pombal e Muiño fiel. Reamata o estudo cun panorama das xeiras de Díaz Jácome como xornalista.

Subliña o autor que Díaz Jácome, malia aceptar, como tantos outros, o franquismo, é un exemplo de dedicación á lingua e á cultura de noso. Cultivou o galego aproveitando as poucas fendas que os sistema ditatorial permitía naqueles anos. Católicos, liberais e conservadores, foron eles os que ata a década dos 60 mantiveron acendido o facho da lingua e da cultura do noso país. Publicacións como esta teñen o mérito engadido de lles faceren xustiza.