Narrativa bonsai. Como fermosas fórmulas matemáticas

Á sombra dos bosais

Antón Riveiro Coello

Editorial Galaxia, Vigo, 2017, 208 páxinas.

Encabezada por un titulo que lle fai xustiza á natureza e ao contido do libro, Antón Riveiro Coello achéganos a súa primeira incursión no subxénero do microrrelato. Emporiso, o autor confesa que é na novela onde máis cómodo se atopa, mais, “arrimado a vertixe das redes”, naceron coma un divertimento outras cousas miúdas ao xeito de micropostais coas que mesmo podía manter unha certa interacción cos lectores. Así xermolou unha boa parte dos textos que lle dan forma e contido a este libro. Outros son inéditos ou tiveron unha primeira vida en publicacións colectivas. A súa finalidade: narrar o mundo con textos casa vez máis diminutos, se ben con disposición arboriforme: máis longos -tres ou catro planas- os das primeiras cincuenta e oito páxinas e unha soa folla os restantes, acadando a maior brevidade e concentración no derradeiro, “Infarto flamenco”, con tan só tres palabras (“Morreu nun ai”) que trae ao recordo o xenial hiperbreve de Ernest Hemingway que o escritor norteamericano consideraba o mellor da súa obra, “Véndese: zapatos de bebé sen usar”

Case que un cento de microficcións, das que a terceira parte corresponden ás que abren a publicación e cadrarían coas gallas máis baixas. Son verdadeiros contos breves, se ben manteñen algúns dos trazos da minificción, nomeadamente  o do desenlace sorpresivo. Saliento entre elas, “O home que matou a Franco”. As restantes axústanse ás convencións do microrrelato: títulos que focalizan os contidos e nalgúns casos son imprescindibles para completar o sentido xa que cumpren a función de conducir o lector na dirección que desexa o autor. Mostras sobranceiras, na miña estima, desta función dos rótulos son “Meticuloso”, “O coleccionista”, “Arraianos” ou “A hipocondríaca”. Abranguen temáticas moi diversas, pero todos eles conteñen unha historia, a narración de algo. Superan, xa que logo, a simplicidade do aforismo ou da ocorrencia. Historias, xaora, cribles sen que faga falla que sexan enteiramente coherentes. Os significados de cadanseu microrrelato amósanse escasamente esbozados, apenas insinuados, esteados en mecanismos coma o dobre sentido: a posibilidade de que o texto signifique non soamente o contido semántico das palabras, senón que encerran outras connotacións que o lector deberá atopar para completar a narración. Función que se acrecenta nalgún caso, como “A pedida de man”, cando o autor xoga co sobre sentido das palabras que animan ao lector a inmiscirse no xogo e tomar parte no mesmo.

 

Antón Riveiro Coello

 

Todos os microcontos de Á sombra dos bosais son relatos que desenvolven unha situación narrativa singular formulada nun espazo e suxeitándose a un discurso temporal, aínda que algúns elementos (acción, espazo, tempo) estean soamente suxeridos. Teñen asemade a virtude de provocar no ánimo do lector impresións que poden ser de sorpresa, sorriso, reflexión, compaixón… Algúns dos microrrelatos conteñen na súa brevidade unha xenuína teoría verbo dos problemas e actitudes do mundo actual; reproducen pequenos detalles dunha sociedade absurda á que parodian ou caricaturizan desde a sátira e a retranca. Saliento por último quizais o máis importante da microficción, presente nesta entrega: a concentración  ao máximo que os converten en prosas fermosas como fórmulas matemáticas, con desenlaces sorpresivos en moitos deles. É aí onde recibimos a labazada.

 (Texto publicado no xornal Faro de Vigo o 30 de novembro de 2017)

Náufragos do mar e da vida

 

Acordes náufragos

Antón Riveiro Coello

Editorial Galaxia, Vigo, 2013, 138 páxinas.

 

   Nove relatos, escritos en diferentes épocas da súa vida e espallados en diversas publicacións, recollidos neste pequeno volume que está suturado polo feito de que todos eles coinciden no tema fantástico, na traxedia dos naufraxios no mar ou en terra e tamén no tema amoroso. Así presenta Antón Riveiro Coello esta súa escolma de relatos que Galaxia publica baixo o título de Acordes náufragos.

   O tempo non pasa en van e tampouco as aprendizaxes. Transcorreron  dezaseis anos desde aquela historia de Chicho Antela, o personaxe limiao que en Cuba traballou duro na ceifa e pastoreou putas, pero á que, na miña estima, lle faltaba alma. Nese intervalo, Antón Riveiro Coello converteuse nun excelente contador de historias, sobre todo en formato longo, como o acreditan títulos como As rulas de Bakunin (ano 2000) ou Laura no deserto (ano 2011), entre outros. Mais tamén nas pequenas creacións literarias A. Riveriro Coello demostra que domina o oficio das distancias medianas ou curtas, porque os seus relatos sobordan vida e sobre todo tensión narrativa.

   O relato que enceta a escolma, “A canción de Sálvora”, sen dúbida o de máis extensión e entidade, é unha mestura do fantástico e marabilloso co amor e ingredientes históricos. O relato alicérzase nunha perfecta confusión de soño e realidade. Os veciños de Sálvora teñen versións diferentes sobre a desaparición do mariñeiro Xoán, mais en realidade, el que loitou contra as ondas na recuperación dos corpos afogados do afundimento do vapor Santa Isabel, fora na procura da muller amada /soñada, Nereida Fersen. Un relato pois sobre a forza, a densidade dos soños. Soños pasionais, soños tráxicos e maléficos, ateigados de pesadelos, que, porén, se converten en ventureiros e desaugan nas marabillas dun amor náufrago.  

   A arquitectura compositiva de Acordes náufragos érguese ademais sobre outros oito contos de desigual extensión, algún deles mesmo despregado nas distancias curtas, e tinguidos case que todos eles por eses acordes máxicos e románticos ao que nos remite o título. Así, o segundo relato, “Pirrula ou un punto no ceo” que nos achega á historia de Pirrula, nome de paporroibo, moza enmeigada que levita cos sorrisos . O seu tocar o acordeón de xeito engaiolante  e a  súa fermosura, unha chamada ao pecado, fan que un portugués se namore dela. No desenlace, o amor convértese en cobiza e o sorriso elevador de Pirrula muda nunha gargallada e nun puntiño no ceo. “O caderno de Alicia”, a terceira historia deste volume, preséntanos o personaxe de Alicia, unha rapaza aprendiz de escritora que soña que conquista o branco do papel dos cadernos que lle regalara Valle Inclán. Namorada dun rapaz ferrapento, personaxe do escritor, consigue corrixir o seu pasado e tamén o futuro ao que a pluma de don Ramón o tiña predestinado. Un relato, xa que logo, que cuestiona a independencia dos personaxes literarios con relacións aos seus creadores.

   Na seguinte historia Riveiro Coello explora as súas habilidades no microrrelato, nun “testículo” que diría Cortazar. Un relato elaborado con minuciosa ourivería, de recompensa inmediata, no que un vello limiao segue remando na súa barca lañada, entre as brétemas do delirio,  por aquel noso mar interior que fora a lagoa, hoxe desecada e malbaratada. “O nome no espello”, un relato que o autor nos achega en varias secuencias, aproxima o lector á historia dun ser aluado, aos seus soños imposibles, capaces, con todo, de recrear coa súa sombra insurrecta e delirante o mito de Ícaro. “O náufrago irlandés” enchoupa a escrita nas mesmas coordenadas de fantasía e realidade: a historia desvariada dun náufrago irlandés que o mar trae ata Rianxo, onde abrollan hipóteses lendarias sobre a súa orixe, ata  que un día desaparece amarrado a un anaco de madeira branca. No relato “As memorias do río”, o escritor retoma o tema mítico limiao, a lenda milenaria do río do esquecemento, ese “río que apaña memorias” (páxina 117)  e a súa meilagreira ou maléfica ponte de pedra para quen a cruza. “Triste ledicia”, outra historia moi breve, é ao meu

Antón Riveiro Coello

ver, o de menos sustancia diexética: unha historia que se centra na forza compulsiva da ledicia que mata á avoa do protagonista nun ataque de risa. Pon cabo a escolma o relato “Branca Manigua, outro conto co protagonismo feroz das augas da treboada e do mar, incapaces, porén, de rachar os amores eternos e tráxicos da santeira cubana e o seu home, que amenizaba coa súa música os agoiros que profetizaba a súa muller.

   Relatos, xa que logo, que abalan entre o fantástico-marabilloso e a realidade, alicerzados algúns deles en acontecementos históricos. Ganduxados cunha lingua, á vez popular e exquisita, moi saborosa, porque está ateigada de imaxes e texturas de gran potencia, que cobran vida na imaxinación do escritor que con semellante acuidade sabe transmitirnos os naufraxios do mar e aqueloutros da vida, igualmente procelosos.

O realismo máxico de A. Riveiro Coello*

No verán do ano 2001, lin por primeira vez a novela Homónima de Antón Riveiro Coello. Daquela no Suplemento literario Correo das Culturas de El Correo Gallego publiquei a miña primeira reseña desde texto que o autor dedica a Pedro Páramo e a Aureliano Buendía. A novela de Riveiro Coello acaba de ver a súa segunda edición e no Faro da Cultura de onte, 25 de novembro, publiquei unha segunda reseña que agora teño o pracer de reproducir con pequenas modificacións:

EMBRUXO E VIOLENCIA EN TZATAPLÁN

Riveiro Coello, A., Homónima, Editorial Galaxia, 2010, 16 €.

Volve ás mans dos lectores galegos Homónima, unha das primeiras novelas de Antón Riveiro Coello, que contribuíu a consolidalo como narrador eficiente, admirador e aprendiz do realismo máxico. Abondan as verbas concisas da dedicatoria ( “ A Pedro Páramo e Aureliano Buendía” ) para percibir as intencións do autor. E abofé que as consegue, ao menos na escrita coa que veste a súa trama, porque polas páxinas da novela arrastran as súas obsesións personaxes mesturados de realidade e fantasía, cuxas vidas lindan co presente e co pasado, coa certeza e a alucinación, coa vida e coa morte, nun clima de vitalidade, embruxo e violencia, celme do México profundo. Pois en terras mexicanas desenvólvense as pescudas dese escritor que, a través de Internet, descobre que en México existe alguén co seu nome e apelidos. E na busca dese homónimo viaxa a aldea imaxinada de Tzataplán, ancorada nas terras secas e regañadas do deserto, coa intención de inscribir a vida do que supón seu avó, nunha novela. Na xeografía azteca recibe golpes, pancadas e intentos de asasinato ata que se decata de que todos os habitantes desa aldea curtida polo abafo e o sol, teñen que ver, dunha ou doutra maneira, co parente homónimo ao que asasinaron. Comeza así unha historia pola que transita unha restra de parentes e un labirinto de parentescos no que é doado que o lector perda o fío condutor do relato. E tamén seres estrafalarios que semellan tirados da irracionalidade dos soños e que acercan o relato ás contornas do realismo máxico.
Homónima é unha novela que se nutre, como outras do autor, de planos superpostos, da recuperación das fazañas dos devanceiros e dos periplos máis ou menos novelescos, dos seus parentes, os personaxes actuais. Desde o punto de vista estrutural a obra é unha novela que acubilla outra novela. A historia do homónimo pouco a pouco vai sendo substituída pola do protagonista actual. Salienta así mesmo o especial tratamento do tempo, de forma que pasado e presente se confunden e superpoñen. O estilo dunha prosa elaborada, cun traballo minucioso coa linguaxe que rebenta nunha ricaz adxectivación, en comparacións e metáforas insólitas, aínda que por veces artificiais, o dominio na caracterización dun amplo abano de personaxes, e sobre todo o retrato desa atmosfera abafante, ateigada de embruxo e violencia fan que, ao lermos as páxinas de Homónima, nos semelle estar ollando as prosas dos autores que o escritor toma como padróns, mais non a maxia e a forza das súas tramas.

* Publicado no Suplemento  Faro da cultura do xornal Faro de Vigo, o 25 de novembro de 2010.