NOVELA MEMORIALÍSTICA. RECUPEREACIÓN NOSTÁLXICA DE TEMPOS IDOS

O verán de Lucenza

Alberto Fortes

Edicións Xerais, Vigo, 2020, 112 páxinas

 

Alberto Fortes, autor de O verán de Lucenza, aínda que non se prodiga en demasía na narrativa galega, é un narrador con pericia e eficiente, tanto en castelán como na lingua de noso. Autor de varios títulos en ambas as dúas linguas, entre eles O violín de Sarasate (2002) ou Los viajes de Shacleton a la Antártida.

A peza que arestora publica en Xerais é unha novela memorialística, ateigada de nostalxia, que comeza cunha xornada de pesca de troitas  cando nos ríos galegos había troitas, alá polos anos setenta, e non contaminación como arestora. Protagonizada por un rapaz, o fillo do Cortizo, que pasa as vacacións de verán cunhas súas tías maiores. A cor e a pesca das troitas é a primeira memoria que rescata do esquecemento. Tamén a primeira experiencia. Mais agora o protagonista lembra o que viu e a xente di que xa non existe en Lucenza: feitos que non deixan memoria como as troitas que hoxe pican nun sitio e maña fano noutro.

Unha aldea abandonada, na que hai cincuenta anos había esterco con cheiro tépedo do gando que tiña nome de seu. Mais o formigo das picadas das troitas faille remoer saudosos pensamentos e lembranzas nostálxicas como a sega da herba  nos veráns, a colleita das mazorcas de millo, o leite que non se mercaba nas tendas, senón que, acabado de muxir, distribuíase en calderetas. As castañas que ao asar dan un brinco por riba das pranchas da cociña de leña. Nomes que xa se perderon como cravuñar as gadañas na sega da herba, as muiñadas, as lacenas embuchadas a media altura nas paredes; o cuarto falso, o máis vello da casa que agacha sos segredos da familia. As carreiras dos cativos para apañar as canas dos foguetes. As troitas que engordan pola memoria da fariña que durante anos lles botaba Xulio, o muiñeiro; os camiños, case que todos terreos, marcados polas correntías.

 

 

     Alberto Fortes

A novela recupera a memoria deste adolescente nun tempo que semella demasiado afastado, e faino con certo humor e retranca. E nesta acordanza tamén teñen o seu lugar personaxes e actividades que hoxe xa se perderon, como a do malpocado que por costume tiñan todas as parroquias; a do gaiteiro que anda polas festas cun anano que batía moi ben as baquetas no coiro do tamboril; as farturentas boroas de pan de millo que xa non están, e que unha veciña cocía os venres no forno comunal. Por esta razón, este é un libro de narrativa memorialística que, ende mal, se está  esfariñando entre nós. Xa que logo, unha historia de formato breve, cuxas pretensións son  non deixar  que se perda un pasado aínda recente de tesouros materiais e inmateriais dunha aldea galega en tempos idos e que o autor recupera con agarimo.

(Texto publicado o día 26 de marzo de 2020 no xornal Faro de Vigo)

Coherente relato. Aventuras para a fin do século XVIII

O dobrón de a oitoO dobrón de a oito de Alberto Fortes

Alberto Fortes

Edicións Xerais, Vigo, 2016, 185 páxinas

Alberto Fortes é un autor versatil que escribe e publica en galego e en castelán, e frecuenta con igual competencia a investigación e o ensaio, sobre todo de temática mariñeira, de corsarios e piratas, como a narrativa en varias modalidades: novela policial, novela gótica e tamén a novela de iniciación e aventuras. Tal é o caso da súa última entrega, O dobrón de a oito, cuxa cerna é a iniciación á vida adulta do protagonista, o mozo Martiño de Santadrán que, na segunda metade do século XVIII, tras a morte do seu pai,  emprende unha viaxe que o levará á taberna dun seu tío birollo, na praia de Lusquiños, acompañado do dobrón de ouro de a oito que será o seu talismán no desenlace da novela, e que terá que rescatar da cobiza do  tío taberneiro antes da súa fuxida, na procura da memoria do pai, artilleiro da nave San Fernando e aparentemente morto durante o apresamento dun convoi inglés. Coa chegada á taberna comeza para o rapaz unha vida sinalada polas privacións, multitude de perigos e o máis grande dos desamparos. Ata que, recuperado o seu dobrón de a oito, foxe das gadoupas do tío, coa axuda do gaiteiro de Gures e do fidalgo de Dornas. Con eles aturará persecucións, perigos, falsas acusacións, mais conseguirá o que lle pertence e descubrirá a verdade sobre a desaparición do seu pai. Transos que o prepararán para a vida e para exercer de mariñeiro con patente de corso, se España volve á guerra cos herexes ingleses.

A novela de Alberto Fortes é coherente con todas as convencións dos relatos de aventuras: hai un heroe que nos conta os feitos en primeira persoa desde o seu punto de vista. Polas súas palabras, coñecemos os seus sentimentos verbo dos lances e situacións que lle toca vivir. Faise énfase nas viaxes, no misterio e no risco. Exaltación do atrevemento e da acción física. Abundan as peripecias e os cambios de sorte. Ten máis importancia a trama que o deseño do perfil psicolóxico  dos personaxes. E aínda que no relato de A. Fortes está ausente o exotismo, a novela está ben ambientada, tanto no tempo como no espazo: a Galicia da segunda metade do século XVIII, controlada polos donos da terra (señores forais ou eclesiásticos) que avasalan e explotan os campesiños; con escribáns falsarios, curas caciques, xuíces corruptos, fidalgos pobres, contrabandistas de sal e de tabaco de Virxinia, feiras, tratantes, tabernas, mareantes, corsarios galegos, barregás… Unha fervedura social propia dunha situación próxima o seu esmorecemento.

 

Alberto Fortes

Alberto Fortes

De por parte, a acción novelesca desenvólvese nunha Galicia chuviosa, con camiños enlamados. Un país que soporta moitos anos de fame, con choupanas colmadas, tabernas de viño ruín, pousadas ateigadas de inmundicias, mosteiros de damas repudiadas que seguen alimentando os recendos do amor. Un bo fresco, xa que logo dun país, unha Galicia barroca que non morre de fame grazas ao millo, e se murcha xunto co Antigo Réxime.

O autor fai un uso proveitoso de temáticas asociadas como a do dobrón macuquino que rotula o libro; así como do vocabulario mariñeiro e, en xeral, dunha linguaxe coa que fai chegar ao lector unha estampa congruente co século XVIII. Non semellan, porén, verosímiles, nin coherentes coa realidade dos feitos os longos parladoiros que, en varios intres da novela, sosteñen asediados e asediadores, antes de comezar as refregas a tiros. Un exceso verbal que non empece, con todo, o obxectivo de O dobrón de a oito: entreter coas aventuras e perigos que enfronta e supera o protagonista, que forman o corpo dunha novela que é tamén un bo retrato dunha Galicia que esmorece de fame, miseria, asoballamento e opresión nas décadas postremeiras do Antigo Réxime.

(Texto publicado no xornal Faro de Vigo o día 31 de marzo de 2016)