As cen mil matrionuscas de Agustín Fernández Paz

cartas-de-inverno-en-jpggggggggggCartas de inverno

Edición especial 100.000

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2016,  161 páxina.

 Coincidindo coa última peza -posiblemente non a derradeira- de Agustín Fernández Paz, a novela póstuma A casa do medo editada  por Rodeira (Grupo EDEBE), Edicións Xerais vén de tirar dos seus prelos a 35ª edición de Cartas de inverno, unha edición conmemorativa dos cen mil exemplares vendidos por Xerais, homenaxe a un do grandes das letras de noso. Publicada por primeira vez en 1995 e galardoada co Premio Rañolas de literatura xuvenil e infantil; ao longo destes vinte e un anos, Cartas de inverno ten sido o libro máis vendido da literatura galega moderna, se fixamos a fronteira divisoria no ano 1990. Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas, tería acadado os seiscentos mil exemplares postos á venda, mais a súa primeira edición data do ano 1961.

Con esta edición especial que leva unha cuberta en flexibook no canto do habitual cartoné, Edicións Xerais homenaxea ao escritor vilalbés finado neste mesmo ano, e agasállanos a todos nós, os lectores da literatura de “fronteira”, que lle interesa por igual á xente moza e aos lectores adultos. A cuberta, porén, conserva a imaxe da casona que tanto lembra a Psicose, a película de Alfred Hitchcock.

Nun epílogo escrito en 2007 para a 20ª edición de Cartas de Inverno,  en xuño de 2016, poucos días antes do seu pasamento, Agustín Fernández Paz achégalle ao lector a intrahistoria da novela: a xestación de Cartas de inverno a partir dun fío da vida, nesta ocasión un anuncio sorprendente mais real que apareceu na sección de anuncios do xornal Faro de Vigo, no ano 1993: a venda dunha casa enmeigada; anuncio acompañado doutros de locais, casas e edificios normais e  que se reproduce na páxina 30 desta edición. A partir do anuncio da casa enmeigada que alguén semella que quixo vender, comeza a ferver a imaxinación creadora do autor que atopa na lectura de Los mitos de Cthulhu, un libro de terror de H. P. Lovecraft e do seu círculo de amigos, o segundo lévedo para darlle forma a unha historia desenvolvida en Galicia, mais tinguida polo ambiente opresivo do relatos de Lovecraft. Porén, aínda quedan outras dúas fías presentes en Cartas de inverno: os petróglifos, en de concreto, os de Mogor, que ocupan por primeira vez un lugar destacado na narrativa de A. Fernández Paz. E o xogo de bonecas rusas, as matrionuscas, que fixan as grandes liñas da estrutura compositiva da novela: as distintas voces dos narradores, reproducidas de forma epistolar -endalí  a coherencia do título- “vanse abrindo como bonecas de xeito que cada unha sae de dentro da anterior; e logo vanse pechando dun xeito graduado e simétrico.” ( páxina 157).

O resultado foi unha extraordinaria e apetitosa narración de medo e de grande tensión, cuxa sinópse reproduzo tirada da páxina web do escritor: “ O escritor Xabier Louzao volve a Galicia, tras unha longa estancia en Quebec, e encóntrase coas cartas que, durante a súa ausencia, lle foi enviando o seu amigo Adrián, un famoso pintor. Nelas, Adrián fálalle con entusiasmo da súa nova casa, un antigo e illado edificio onde agora reside, tras unha completa reforma. Pouco a pouco, o ton das cartas vai adquirindo unha progresiva inquietude, que desemboca nun terror manifesto ante os estraños acontecementos que, segundo Adrián, suceden na mansión. Xabier decide acudir en axuda do seu amigo e viaxa ata o lugar onde se encontra a casa.

 

Agustín Fernández Paz

Agustín Fernández Paz

Novela desenvolvida mediante a forma epistolar, a través de diversas voces narradoras que, como bonecas rusas, se van sucedendo ao longo do libro. Unha novela de terror, ben estruturada e narrada con bo pulso, na que destaca a lograda progresión do relato, que gaña intensidade e misterio a cada páxina”

Unha historia que pretende abraiar o lector co horror que axexa por onde menos se espera, cun final aberto: tamén aquí a vida segue máis alá da derradeira palabra do libro e que se concretíza na longa viaxe que Tareixa emprende para acadar o mundo real. Os protagonistas principais, Adrián e Xavier Louzao, aparecen ben deseñados; as descricións  curtas mais moi visuais da casa enmeigada e dos seus recunchos son axeitadas non só para a xente moza, senón tamén para todos os lectores. A utilización á mantenta das elipses narrativas, como fixera Hitchcock na película de Psicose e outras regalías deste libro, fan que Cartas de inverno, máis de vinte anos despois da súa escritura orixinal, sega a ser un produto literario moi sabedeiro. Como o autor confesa no epílogo, as historias con engado non caducan nunca.

No pasamento de Agustín Fernández Paz

Unha xornada triste para a literatura galega e universal, porque hoxe, 12 de xullo, o sol de verán  fica escurecido pola  infeliz nova do falecemento de Agustín Fernández Paz, un dos grandes escritores galegos, e xa que logo, universais  do pasado século e do actual. Se Bento da Cruz foi o príncipe do planalto borrosão, como nos lembrou o seu editor galego, Manuel Bragado, Agustín Fernández Paz, pola súa bonhomía e pola súa creatividade no eido literario, é sen dúbida o príncipe do planalto vilalbés. Foron moitos as cartas  coas que me agasallou, vía  O Correo Galego, Agustín Fernández Paz na década dos 90 do século pasado, coas que me aprendeu a valorar a literatura infantil e xuvenil, enferma dese mal que é a invisibilidade. Mais todo iso forma parte dos regalos inmerecidos que deben ficar na intimidade. Hoxe quero lembrar a Agustín Fernández Paz, reproducindo a recensión da primeira edición de Aire negro publicada por min no suplemento “Revista das Letras” do xornal O Correo Galego. É a miña homenaxe a Agustín Fernández Paz, un clásico da escrita de todos os tempos. Edicións Xerais de Galicia reeditou a peza de Agustín Fernández Paz, na colección Narrativa no ano 2012

……

 

Aire negroAire negro

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, colección Narrativa, Vigo, 2012, 198 páxinas.

 

¿Existe realmente, como cren as mentes populares, a Gran Besta, O Maligno, unha realidade abominable, que fica durmida debaixo de nós, nas furnas e nos infernos do noso submundo, pero que de cando en vez esperta e sae á superficie para estarrecernos e estender o espanto entre os seres humanos? ¿Ou, como mantiña Jung e a psiquiatría oficial, trátase unicamente dun arquetipo máis, dunha imaxe simbólica que perdura nos mitos de todas as culturas e que reflicte un dos moitos monstros interiores que aniñan no noso cerebro, ese arcano cerebro reptiliano que evolucionou ata chegar ao actual? Velaquí o inquérito crucial arredor do que se ergue Aire negro de Agustín Fernández Paz. Un asunto complexo que, como núcleo diexético, significaría unha verdadeira catástrofe, un naufraxio novelesco para calquera escritor que non tivese un dominio da arquitectura narrativa como o que posúe Agustín Fernández Paz, non como agasallo do Olimpo, senón como froito do traballo e das arelas incansables do escritor.

Aire negro foi editado orixinalmente no ano 2000, na colección “Fóra de Xogo” de Xerais, foi reeditado en numerosas ocasións, acadando asemade varios premios, entre eles o Premio de Literatura Protagonista Jove 2000, o IBBY Honour List 2002. O éxito acadado fixo que podamos ler arestora a novela na colección emblemática de Xerais.

A novela de Fernández Paz é un romance que fará xurdir no lector as dúbidas sobre se trata dunha historia de terror ou dunha historia de amor. Pertence claramente ao xénero de medo e amosa con perspicacia “o sentido morbosamente antinatural” que é así como definía o xénero Lovecraft. Unha peza de terror en formato longo, un dos poucos casos na literatura galega na que as ficcións de terror teñen case que sempre a forma de conto, como, por outra banda, aconsellaría o mesmo Alan Poe.

Unha excelente fabulación longa de medo e de misterio que xira, como xa ficou dito, verbo da Gran Besta, interpretada ben como mito galego, ben como arquetipo junguiano. O máis significativo e rechamante de Aire negro  é que, fronte á racionalidade da ciencia (o profesor de instituto, o médico psiquiatra), ao final acaba por imporse a  vella crenza galega do mal, encarnado na Gran Besta, no Demo Maior que fica durmido nos infernos e que esperta  de cando en vez, sendo sempre o factor desencadeante, o espertador, unha fermosa muller de pelo vermello.

Neste sentido podemos valorar Aire negro como unha novela de medo moi étnico, que fai esquecer as teorías dos psiquiatras. Os galegos estarrecemos, desde a noite dos tempos, por cousa dun medo real, que pouco ten que ver coas imaxes  simbólicas do inconsciente cultural da psique colectiva. E, en canto tal, o lector vai atopar nas súas páxinas, abismos, negruras, buracos negros, unha inmensa sombra negra que provoca insoportables sensacións de espanto, tebras espesas como o alcatrán, viscosidade, masa pastosa, aire frío e fétido coma un alento nauseabundo.Son as sensacións sensoriais que desprende a Gran Besta cando nos axexa.

Poren, Aire negro é moitas outras cousas. Certamente, unha historia de amor. “A auténtica cerna do relato é a historia de amor”, declarou o mesmo autor co gallo da primeira edición. Un eixo central, Laura Novo, e dous homes xirando ao seu redor. Así mesmo, unha viaxe interior, a penosa ascensión da protagonista polos ríos da memoria ata o corazón das tebras -.a Gran Besta-, que o autor moi oportunamente non deixa de asociar coa inquietante viaxe de Marlow, rendéndolle nesta intertextualidade unha homenaxe a Conrad.

Desde o punto de vista técnico, Aire negro conxuga arte e habilidade. As grandes preocupacións formais de sempre de Agustín Fernández Paz non son a frase brillante e requintada, senón a arquitectura do relato, na que é un verdadeiro mestre. O relato, xa que logo, flúe espontáneo, coa virtude da claridade como o seu principal ornato.

Agustín Fernández Paz

O autor métese na pel dun psiquiatra que lembra e narra os feitos estarrecedores acontecidos tres anos antes. Na metade da novela asistimos a un cambio da voz narrativa: son as páxinas na que Laura escribe remontando o río das brétemas  da súa memoria e perforando as tebras.O primitivo narrador recupera o protagonismo narrativo no remate do libro. Fernández Paz  gradúa co acerto a intensidade da traxedia e así mesmo ten a habilidade de Fole hora  de adiantar convenientemente a sensación de terror.

O relato discorre, por outra banda, por canles clásicas e canónicas, cunha sensata e non pretensiosa nin esgotadora apelación ás teorías de Jung, unha merecida e oportuna  comparación e homenaxe a Joseph Conrad, nunha atmosfera de grande verosimilitude, acada, xaora,  en parte pola estratexia do autor de darlle acubillo nas páxinas do libro a personaxes e acontecementos do noso tempo. Se cadra, por todo iso, Aire negro goza dunha desusada e especial virtude: cando se empeza xa non se deixa ata o seu remate. Coma os antigos libros, os vellos romances ateigados de historia, de vida.

“A neve interminable”: intelixente amalgama de historias

A neve interminableA neve interminable
Agustín Fernández paz
Edicións Xerais, Vigo, 2015, 180 páxinas

Dá xenio ler a Agustín Fernández Paz en calquera dos formatos ou subxéneros que frecuenta. Esa escritura clara, sen estearse na frase brillante ou requintada senón na naturalidade lingüística, na arquitectura do relato e na gordura das súas historias segue colleitando lectores e lectores en cada unha das súas entregas. Esa foi sempre a súa forma de escribir, e en boa medida a chave dos seus éxitos. E volve selo na súa última entrega, A neve interminable, unha amalgama de historias secundarias ligadas por unha fía narrativa principal, que vinte anos despois nos fai lembrar, por certas semellanzas ambientais sobre todo, a súa obra seguramente máis coñecida, Cartas de inverno. Un libro ademais que, pola súa estrutura compositiva homenaxea aos cinco escritores ( Mary Wollstonecraft, Claire Clairmont, Percy Shelly, John William Polidori e Lord Byron) que na noite do 19 de xuño de 1816 se xuntaron ao pé dun lago suízo co reto de escribiren cadanseu relato de medo. Ese mesmo reto acéptano os personaxes de A neve interminable.
Cinco guionistas, con non moita experiencia pero dotados de creatividade, concéntranse nun lugar illado, nun hostal da Fonsagrada para poder traballar sen distraccións e escribir así os guións dunha serie de medo para a televisión. O seu propósito é explorar os terrores presentes no mundo actual, fuxindo dos argumentos clásicos do xénero, como manifesta unha das guionistas recluídas. Alí coinciden con outros tres creadores de historias ou responsables de vertelas a outras linguas. Na tarde do cuarto día comeza a nevar; unha interminable nevarada que os deixa illados. Cada un deles escribirá unha historia que logo porán en común. Historias que Agustín Fernández Paz integra habilmente na principal, e que beben sen dúbida en Lovecraft, no terror preternatural: a presenza de forzas maléficas (vampiros, fantasmas, mortos viventes…) ou que teñen moito que ver con psicopatías ou alteracións na visión da realidade.
O horror que habita no soto, o rabuñar ominoso que escraviza a mente do protagonista, malia que unha nova construción ocupe o lugar da antiga (“Casa azul”). Os vampiros que se introducen no espello e traballan no corpo do protagonista, introducindo no mesmo pequenas doses de sangue (“Herdanza de sangue”). Seres que regresan da morte para levar a cabo a vinganza tantos anos agardada e temida (“A néboa da vinganza”). O ser de familia rica serve mesmo para agochar as mentiras e que ninguén descubra segredos noxentos, mais afortunadamente na morte non hai clases nin privilexios (“Un incidente no internado”).
Porén, malia que as catro historias son capaces de provocar o medo psicolóxico, non cumpren co propósito que reuniu os guionistas: describir, dar testemuño dos terrores actuais, eses medos dos que apenas somos conscientes, provocados polo planeta que se rebela -a mostra a interminable nevarada- por culpa dos estragos e desfeitas que realizamos, sobre todo pola cobiza dos poderosos. Terrores que aparecen lembrados no desenlace do libro.

 

Agustín Fernández Paz

Agustín Fernández Paz

O relato flúe espontáneo na pluma de Agustín Fernández Paz, quer nas historias secundarias que amosan “o sentido do morbosamente antinatural” (Lovecraft), quer na historia principal que crea atmosferas de grande verosimilitude; situando os relatos nun marco próximo á actualidade. Graduando perfectamente o ritmo narrativo, cedéndolle a narración a un personaxe protagonista que o fai en primeira persoa para conferirlle maior credibilidade ao que conta; adiantado oportunamente a sensación de horror (descubertas desconcertantes, a porta dun cuarto que debería estar pechada e que aparece medio aberta, páxina 28-29). E mesmo coa utilización frecuente do pasado imperfecto que actúa sobre o presente, preñando as historias de sensación de ameaza. Estratexias compositivas moi acaídas que o autor domina, á vez con creatividade e oficio, e que axudan a que a gordura das súas historias tire de nós, lectores, que moi pronto ficamos enganchados nas súas tramas. É a arte de escribir libros de fronteira que engadan por igual a cativos e a adultos.

Mestría e perspicacia. Modélica novela de iniciación

A viaxe de Gagarin

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2014, 278 páxinas

 

  Atravesar as fronteiras das idades, e nalgún caso tamén dos xéneros, é un dos trazos que marcan a obra narrativa de Agustín Fernández Paz. O autor, un dos grandes da narrativa galega de arestora, escribe para todos os públicos. Fíxoo cando publicaba en formato propio da literatura xuvenil e segue a facelo agora nas súas últimas obras: Non hai noite tan longa, O rastro que deixamos e A viaxe de Gagarin, que aparecen editadas nunha colección que semella destinada para a lectura de adultos. Tres obras que teñen en común o feito de seren prosas memorialistas, exercicios creativos que ollan e sondan o pasado para recuperar a memoria. A ese exercicio memorialístico engádese nesta novela unha nova fía que a converte nunha modélica novela de formación, un relato do transcurso da nenez e da adolescencia e iniciación ás aprendizaxes da vida dun home que soamente conta e faino na lindeira dos sesenta anos, acompañando a súa nai que agoniza na cama dun hospital.

Dálle pois voz o autor ao protagonista narrador que, cincuenta anos despois de que Gagarin, cuxo nome compartirá, realizase a súa viaxe orbitando arredor da Terra, recupera a cadea de sucesos que cría esquecidos e que agora emerxen das zonas máis fondas da súa memoria. A viaxe de Gagarin -abril de 1961- e o verán de 1969 cando Armstrong pon o pe na Lúa, compoñen o fulcro temporal da novela e do espazo vital relatado do protagonista. Neses anos e desde o emblemático barrio coruñés de Falperra, o neno/adolescente iníciase nos camiños da vida en anos escuros, treboentos e de intensa represión por parte da ditadura franquista. Con mestría e perspicacia A. Fernández Paz mete o lector na pel do protagonista que recupera os principais fitos da súa vida e unha riola de lembranzas no microcosmos coruñés: os anos de formación no instituto franquista;  a rede de segredos que a familia gardaba e que sería perigoso desvelar; os misteriosos traballos que o pai fai de noite no obradoiro de impresión; as películas e os libros que son o seu lecer; os sucesos que o obrigan a ollar a realidade de xeito diferente cando a Brigada Político Social rexistra a casa e o medo fai acto de presenza na familia; a engrenaxe da represión; a fuxida po pai e a detención da nai que o fan madurecer dun xeito acelerado; a explosiva entrada do amor na súa vida que condicionará o resto da súa existencia. En fin, un intenso percorrido pola vida coa recuperación dos anos da infancia e da adolescencia, que é asemade un rescate das lembranzas daquel remuíño  dos anos sesenta.

Agustín Fernández Paz

 

Son abondosas as homenaxes que o autor efectúa nesta nova entrega narrativa: ao cine, ao pracer la lectura, á literatura… mais cómpre salientar sobre todo a preitesía que estas páxinas lles tributan, máis polas súas obras que polas gabanzas da narración, aos militantes do Partido Comunista, a súa loita clandestina, e á solidariedade que os une naqueles anos de poucas esperanzas e moita represión.

A viaxe de Gagarín conxuga, entón, as marcas denotativas da narrativa do autor: a claridade e a naturalidade lingüística. As grandes teimas no terreo formal de Agustín Fernández Paz non son a frase requintada, ateigada de gordura e lirismo, senón a arquitectura do relato que flúe espontáneo, sen artificios sobexos, e dotado mesmo dunha gran capacidade para engaiolar e conmover o lector. É vestimenta dunha boa novela de aprendizaxe e de rescate da memoria en anos miserentos.

(Texto publicado o día 19 de zuño de 2014 no suplemento Faro da Cultura, páxina VI do xornal Faro de Vigo)

“A viaxe de Gagarin”, unha espléndida desolación

 

A viaxe de Gagarin

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2014, 278 páxinas.

    Agustín Fernández Paz agasállanos  cunha nova e excelente novela, á marxe das fronteiras marcadas pola idade dos seus lectores. Lévao facendo na meirande parte da súa produción creativa, tan ampla como delongada no tempo. Atrévome a dicir que as obras de Agustín Fernández Paz -relato breve ou novela de considerable extensión- atravesan desde sempre as fronteiras dos xéneros e das idades. O autor, un dos grandes da literatura galega de arestora, escribe para todos os públicos. Literatura pois que tamén lles gusta ás nenas e aos nenos, malia que as súas últimas obras (Non hai noite tan longa, O rastro que deixamos e A viaxe de Gagarin) aparezan editadas nunha colección que semella destinada para a lectura de adultos. Tres obras, dúas novelas e un libro de natureza híbrida, que teñen en común o feito de seren prosas memorialistas, exercicios creativos que se proxectan cara ao pasado para recuperar a memoria.

   A todo iso engádese nesta novela unha nova fía que a converte nunha modélica novela de formación, nun relato do transcurso da nenez e da adolescencia e da iniciación á aprendizaxe da vida do protagonista, un home que se presenta coa simplicidade e o recato dunha persoa que conta, e faino cando está a piques de cumprir os sesenta anos e acompaña a súa nai que agonía na cama dun hospital. Dálle pois voz o autor a Miguel Mendiguren, o protagonista narrador que o 12 de abril de 2011, aos cincuenta anos desde que Gagarin, cuxo nome compartirá por ter gañado un concurso de redacción sobre a fazaña,  realizase a súa viaxe histórica orbitando arredor da Terra, Recupera pois  a cadea de sucesos que cría esquecidos e que agora emerxen das zonas escuras da súa memoria. Será o único valioso que lle poderá deixar ao seu fillo.

   A viaxe de Iuri Gagarin -abril de 1961- e o verán de 1969 cando Neil Armstrong pisa a Lúa, compoñen o arco temporal da novela e da vida relatada do protagonista. Neses anos e desde o emblemático barrio coruñés de Falperra, onde os seus pais teñen instalada unha librería e rexentan unha pequena imprenta, o neno/adolescente iníciase nos camiños da vida en anos escuros e de intensa represión por parte da ditadura franquista. Coa mestría e acuidade ás que o autor nos ten acostumados, Agustín Fernández Paz mete o lector na pel deste protagonista que, á par que recupera os principais fitos da súa vida e unha riola de lembranzas da realidade social e política daqueles anos vividos no microcosmos coruñés: os anos de formación e  aprendizaxes nun instituto franquista, o “desarrollismo” coa chegada da neveira,  a lavadora e o televisor ao fogar familiar;  a rede de segredos que a familia gardaba e que sería perigoso desvelar; os misteriosos traballos que o pai e o amigo Euclides fan de noite no taller de impresión; os sucesos que o obrigan a ollar a realidade de xeito diferente cando os policías da Brigada Político Social rexistra a casa e o medo fai acto de presenza na familia; a engrenaxe da represión, nomeadamente desde a declaración do estado de excepción de 1969;  a fuxida do pai e a detención da nai que o fan madurecer dun xeito acelerado e forzado cun fardel de ilusións, medos e amezas cos que ten que convivir e que o obrigan a tomar conciencia da situación política do país; a explosiva entrada do amor na súa vida que tamén  o forza a madurar no terreo sentimental e que condicionará o resto da súa existencia. En fin, un intenso percorrido pola vida coa recuperación dos anos da infancia e da adolescencia que é asemade un rescate das lembranzas do remuíño do tempo dos anos sesenta. Intres alegres e tristes que sinalan os camiños de formación do protagonista.

   Ao final do relato destes anos de iniciación, o protagonista resume nun capítulo postremos o seu andar na vida adulta, cuxa lectura fará que abrolle na mente lectora algo semellante ás palabras que o astronauta Aldrin pronunciou para describir os que os seus ollos vían na Lúa: “Unha espléndida desolación”. Así foron os seus anos de aprendizaxe vital e sobre todo os do seu percorrido existencial como persoa adulta. O mesmo Miguel Mendigueren, despois de desensarillar os fíos da memoria, recoñece que ese retrato da Lúa é un perfecto compendio da súa vida.

Agustín Fernández Paz

   Son moitas as homenaxes que Agustín Fernández Paz efectúa nesta nova entrega narrativa, algunhas delas referencias inesquecibles da súa narrativa: ao cine, ao pracer da lectura, á literatura, cunha manchea de títulos que estimulan a formación vital do protagonista narrador. Mais se algo está sempre presente e cómpre non esquecer, é a preitesía que nestas páxinas se lles tributa, máis polas súas obras que polas palabras expresas da narración, aos militantes do Partido Comunista, á súa loita clandestina e arriscada, e á solidariedade que os une naqueles tempos de poucas esperanzas e moita represión.

   Desde o punto de vista formal, A viaxe de Gagarin conxuga, como acostuma ser xa unha marca denotativa  na narrativa do autor, a claridade e a naturalidade lingüística. As grandes preocupacións de sempre no terreo formal de Agustín Fernández Paz non son a frase requintada e brillante ateigada de gordura e lirismo, senón a arquitectura do relato na que sempre amosa a súa mestría: con transparencia e naturalidade lingüística, o autor reflicte o sarillo de acordanzas, os fíos da memoria do protagonista nun relato que flúe espontáneo, sen artificios sobexos, e dotado mesmo dunha grande capacidade para conmover o lector.

Agasallos da memoria

  O rastro que deixamos

Agustín Fernández Paz

Edición de Isabel Soto

Edicións Xerais, Vigo, 2012, 239 páxinas

 Desde hai abondos anos teño ben entendido que non é papel do crítico valorar unha obra do xénero que sexa en base a criterios paraliterarios; e aínda menos desde a empatía ou afastamento que o comentarista sinta verbo da personalidade do autor. Iso sería a deturpación do labor de análise dun libro. Non o require, de por parte, o autor desta obra, non xente de segunda fila, senón un dos grandes, non só entre nós, desa literatura que tamén lle gusta  a nenos e  a nenas. Concéntrome pois  nos miolos do texto, na trama e estrutura do libro, cuxos orixes mostra nun epílogo aclaratorio a editora da obra, Isabel Soto.

   O rastro que deixamos é un libro de natureza híbrida, estruturado en dúas grandes seccións. A primeira, sen dúbida a máis engaiolante, que pode ser encadrada dentro das narrativas facticias, máis en concreto, na literatura do eu. A prosa memorialista do escritor (“As paisaxes da memoria”) rememora as súas vivencias, sobre todo na infancia e adolescencia, relacionadas co mundo da escola e da súa vila natal. Esa infancia responsable en gran medida de boa parte dos fíos dos seus libros e da súa visión do mundo. Fíos que van desde os do xersei da primeira foto que ilustra o libro e que contén un catálogo selectivo de vivencias dos seus anos de cativo na Vilalba natal, ata a despedida da promoción de Bacharelato no  seu instituto, coincidente coa súa propia xubilación no ano 2007. Prosas memorialísticas, esteadas tamén en textos escritos para distintas ocasións, ganduxadas cos fíos da vida,que sen teren vontade novelística, lense porén co mesmo saibo dunha novela, porque Agustín Fernández Paz adorna o seu sarillo de acordanzas de natureza autobiográfica e sentimental con vontade de estilo e coa claridade e naturalidade lingüísticas que apreciamos na súa obra de ficción.Relatos pois vivenciais, evocacións fascinadas   dun estilo de vida que xa non existe.

Agustín Fernández Paz

   Na segunda parte do libro (“O oficio de escribir”), achega o autor un brazado de textos escritos para distintos foros ou ocasións e cuxa enfiada parte da lingua, a literatura, o oficio de escribir e a súa importancia. Textos asemade ateigados de lucidez e con fortes recendos de verdade. Unhas pingas de ficción  ao final de cada parte amosan a mestría narrativa do escritor mesmo nas distancias curtas.

 

(Texto publicado o día 6 de novembro de 2012 no Suplemento Faro da Cultura, páxina VI, do xornal Faro de Vigo)

“Aire negro”: amor e terror en formato longo

Aire negro

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, colección Narrativa, Vigo, 2012, 198 páxinas.

 

¿Existe realmente, como cren as mentes populares, a Gran Besta, O Maligno, unha realidade abominable, que fica durmida debaixo de nós, nas furnas e nos infernos do noso submundo, pero que de cando en vez esperta e sae á superficie para estarrecernos e estender o espanto entre os seres humanos? ¿Ou, como mantiña Jung e a psiquiatría oficial, trátase unicamente dun arquetipo máis, dunha imaxe simbólica que perdura nos mitos de todas as culturas e que reflicte un dos moitos monstros interiores que aniñan no noso cerebro, ese arcano cerebro reptiliano que evolucionou ata chegar ao actual? Velaquí o inquérito crucial arredor do que se ergue Aire negro de Agustín Fernández Paz. Un asunto complexo que, como núcleo diexético, significaría unha verdadeira catástrofe, un naufraxio novelesco para calquera escritor que non tivese un dominio da arquitectura narrativa como o que posúe Agustín Fernández Paz, non como agasallo do Olimpo, senón como froito do traballo e das arelas incansables do escritor.

Aire negro foi editado orixinalmente no ano 2000, na colección “Fóra de Xogo” de Xerais, foi reeditado en numerosas ocasións, acadando asemade varios premios, entre eles o Premio de Literatura Protagonista Jove 2000, o IBBY Honour List 2002. O éxito acadado fixo que podamos ler arestora a novela na colección emblemática de Xerais.

A novela de Fernández Paz é un romance que fará xurdir no lector as dúbidas sobre se trata dunha historia de terror ou dunha historia de amor. Pertence claramente ao xénero de medo e amosa con perspicacia “o sentido morbosamente antinatural” que é así como definía o xénero Lovecraft. Unha peza de terror en formato longo, un dos poucos casos na literatura galega na que as ficcións de terror teñen case que sempre a forma de conto, como, por outra banda, aconsellaría o mesmo Alan Poe.

Unha excelente fabulación longa de medo e de misterio que xira, como xa ficou dito, verbo da Gran Besta, interpretada ben como mito galego, ben como arquetipo junguiano. O máis significativo e rechamante de Aire negro  é que, fronte á racionalidade da ciencia (o profesor de instituto, o médico psiquiatra), ao final acaba por imporse a  vella crenza galega do mal, encarnado na Gran Besta, no Demo Maior que fica durmido nos infernos e que esperta  de cando en vez, sendo sempre o factor desencadeante, o espertador, unha fermosa muller de pelo vermello.

Neste sentido podemos valorar Aire negro como unha novela de medo moi étnico, que fai esquecer as teorías dos psiquiatras. Os galegos estarrecemos, desde a noite dos tempos, por cousa dun medo real, que pouco ten que ver coas imaxes  simbólicas do inconsciente cultural da psique colectiva. E, en canto tal, o lector vai atopar nas súas páxinas, abismos, negruras, buracos negros, unha inmensa sombra negra que provoca insoportables sensacións de espanto, tebras espesas como o alcatrán, viscosidade, masa pastosa, aire frío e fétido coma un alento nauseabundo.Son as sensacións sensoriais que desprende a Gran Besta cando nos axexa.

Poren, Aire negro é moitas outras cousas. Certamente, unha historia de amor. “A auténtica cerna do relato é a historia de amor”, declarou o mesmo autor co gallo da primeira edición. Un eixo central, Laura Novo, e dous homes xirando ao seu redor. Así mesmo, unha viaxe interior, a penosa ascensión da protagonista polos ríos da memoria ata o corazón das tebras -.a Gran Besta-, que o autor moi oportunamente non deixa de asociar coa inquietante viaxe de Marlow, rendéndolle nesta intertextualidade unha homenaxe a Conrad.

Agustín Fernández Paz

Desde o punto de vista técnico, Aire negro conxuga arte e habilidade. As grandes preocupacións formais de sempre de Agustín Fernández Paz non son a frase brillante e requintada, senón a arquitectura do relato, na que é un verdadeiro mestre. O relato, xa que logo, flúe espontáneo, coa virtude da claridade como o seu principal ornato.

O autor métese na pel dun psiquiatra que lembra e narra os feitos estarrecedores acontecidos tres anos antes. Na metade da novela asistimos a un cambio da voz narrativa: son as páxinas na que Laura escribe remontando o río das brétemas  da súa memoria e perforando as tebras.O primitivo narrador recupera o protagonismo narrativo no remate do libro. Fernández Paz  gradúa co acerto a intensidade da traxedia e así mesmo ten a habilidade de Fole hora de adiantar convenientemente a sensación de terror.

O relato discorre, por outra banda, por canles clásicas e canónicas, cunha sensata e non pretensiosa nin esgotadora apelación ás teorías de Jung, unha merecida e oportuna  comparación e homenaxe a Joseph Conrad, nunha atmosfera de grande verosimilitude, acada, xaora,  en parte pola estratexia do autor de darlle acubillo nas páxinas do libro a personaxes e acontecementos do noso tempo. Se cadra, por todo iso, Aire negro goza dunha desusada e especial virtude: cando se empeza xa non se deixa ata o seu remate. Coma os antigos libros, os vellos romances ateigados de historia, de vida.

* Este texto, con algunhas modificacións, corresponde á recensión da primeira edición de Aire negro e foi publicado o día 29 de xuño do ano 2000, suplemento Revista das Letras do xornal O Correo Galego.

Traspasando as fronteiras do medo

As fronteiras do medo

Agustín Fernández Paz

Rodeira- EDEBE, A Coruña, 2012, 181 páxinas.

 

Non é a primeira vez que a pluma de Agustín Fernández Paz atravesa as fronteiras desa xeografía na que o terror e o medo moven os fíos da literatura, dese terror preternatural baseado na presenza e na actuación de forzas maléficas que evocan a inmemorial oposición cosmogónica entre o ben e o mal, e cuxa finalidade é a de provocar no lector un progresivo terror psicolóxico que leve ao ser humano a desconfiar da natureza da realidade que o rodea.Lembro aquela novela súa do ano 2000, Aire negro, un romance no que se amalgaman unha historia de terror e unha historia de amor. Ou o relato “A serpe de pedra”, publicado en Contos do museo no ano 2003, cunha feitura moi semellante á dos seis textos recollidos nesta colectánea, As fronteiras do medo.

Seis ficcións de medo en formato curto, como aconsellaba Allan Poe para o subxénero e nos que está presente Lovecraft, non só homenaxeado na referencia paratextual aos setenta e cinco anos do seu pasamento, e na presenza dun libro do grande escritor e teórico americano (Los mitos de Cthulhu) no relato “O pozo”, senón, sobre todo, na substancia da que se nutren os textos de Fernández Paz. En todos eles fai acto de presenza, como aconsellaba Lovecraft, “o sentido do morbosamente antinatural” insinuando asemade a sensación dunha transgresión maligna das leis fixas da natureza.

Saliento dous elementos que o lector atopará na perfecta amalgama de contido e expresión ao servizo do factor terrorífico: a presenza, en primeiro lugar, do sinistro, do estraño, pulsión que, como quería Freud, permite que abrollen ante os nosos ollos racionalistas aqueles estadios primitivos de pensamento animista. En segundo lugar, e como en Aire negro, os relatos editados arestora, achégannos un medo moi étnico. A súa acción non só se desenvolve na nosa xeografía, senón que o sinistro ten que ver case que sempre con factores ou elementos da nosa cultura material e inmaterial e tamén cos nosos mitos prehistóricos. É  o medo e o abraio ligado ás construcións megalíticas nas que están as Portas do Alén, onde tiveron lugar sacrificios  humanos, a Estación das Sombras que se abren o 31 de outubro nunha noite na que as deidades malignas percorren o mundo.

Agustín Fernández Paz

Relatos baseados na crenza de que máis alá do mundo das persoas hai outras realidades diferentes das que poderemos ser vítimas, como lles acontece aos membros dun grupo de teatro na máxica noite de Walpurxis. Outros contos como “O pozo” parten da constatación de que determinados terrores, asociados a lembranzas pasadas, permanecen dentro de nós de xeito determinístico e agroman de forma fortuíta facendo xurdir o espanto. Outros textos da escolma mergúllannos nos maléficos poderes das lamias, dos seres míticos que habitan na natureza, nos penedos a través dos que o ceo lles comunicaba aos devanceiros enerxías misteriosas. Ou achégannos á arañeira de forzas descoñecidas, fóra da orde natural das cousas, que emanan dunha caveira humana.

Unha ampla variedade de temas nestes seis relatos que transmiten a mesma mensaxe: existen leis máis poderosas e malignas que a nosas e das que todos podemos ser vítimas.

Verbo das estratexias técnicas, Agustín Fernández Paz desenvolve coa experiencia dun mestre no oficio e coa naturalidade lingüística de toda a súa obra, as propias do xénero: sitúa os relatos nun marco próximo á actualidade ou coincidente con ela; cédelle a narración a un personaxe protagonista para conferirlle maior credibilidade ao suceso; adoita utilizar o pasado imperfecto, un pasado que actúa sobre o presente, preñando, xa que logo, os textos de sensacións de ameaza. E sobre todo, trama as historias con poucos acontecementos, administrando habilmente a intriga e introducindo con sagacidade a sensación de perigo. Son algúns dos trucos cos que Agustín Fernández Paz escribe estas seis historias que traspasan as fronteiras do medo e das idades, xa que poden ser lidas indistintamente por mozos e adultos.

“Non hai noite tan longa”*

Non hai noite tan longa

Agustín Fernández Paz

Edicións Xerais, Vigo, 2011, 268 páxinas.

 

 

Algúns comentaristas dan por suposto que todas as reseñas que se publiquen sobre a nova entrega narrativa de Agustín Fernández Paz, han facer mención do feito de aparecer editada a novela nunha colección destinada a priori para adultos. Pero esta é “unha novela máis”. Iso si, unha excelente novela, como o son tantas outras coas que nos leva agasallando o escritor vilalbés, á marxe das fronteiras marcadas pola idade dos seus lectores. Xa hai abondos anos que, unha desas explicacións persoais coas que A. Fernández Paz acostuma arroupar os seus libros, permitiume tomar conciencia de que a literatura infantil e xuvenil é a que tamén poden ler os nenos. Un novo galano, pois, de Fernández Paz, un exercicio narrativo que se proxecta  cara ao pasado, un pasado escuro que recupera a memoria, neste caso non a da contenda bélica, pero si as das súas prolongacións na década dos 70 e que chega ata os nosos días, na figura de certos personaxes do relato, comprometidos coa xustiza e coa liberdade, que serán os que, ao final, consigan que non haxa noites tan longas e que nalgún intre escintilen as claridades da alba.

Na cerna da novela, a reparación das mancaduras da ignominia que, como a inocencia  e a indignidade, nunca prescriben, aínda que o poidan facer os delitos trinta anos despois. O protagonista é un home que, a idade de 50 anos, regresa desde París a súa vila natal, mergullado nun alude de lembranzas e co amargor da culpa e da covardía trabándolle a alma, porque desconfiara da inocencia do seu pai, detido, acusado, torturado e condenado pola violación dunha rapaza. Unha investigación ateigada de pistas que nunca se seguiron por desidia ou polo desexo deliberado de ocultar a verdade, convertérao a el, desafecto ao Réxime, na vítima propiciatoria. Na conciencia do fillo, soa a voz fantasmal do pai pedindo xustiza. Tirando dos escasos fíos do novelo, este atormentado personaxe acaba por descubrir a identidade do miserable violador.

Agustín Fernández Paz (Foto: Paco Vilabarros/Xerais)

A prosa limpa e xenuína de A. Fernández Paz, nun relato en primeira persoa cun ton persuasivo, enfeitada cos trazos de sempre (dominio do ritmo e da progresión narrativa, relampos cinematográficos, ecoloxismo, paixón polos libros…) achéganos unha moi interesante investigación da verdade, que se tinxe de tons shakesperianos e odiseicos; unha acaída  visión  daqueles tempos miserentos na Galicia de finais dos 60 e comezos dos 70. Ese optimismo esencial antropolóxico que caracteriza a súa escrita: a pesar das covardías, felonías, da tortura e do calvario dos inocentes, sempre hai homes e mulleres comprometidos coa xustiza e coa liberdade que lle dan razón ás palabras de Shakespeare no pórtico do libro: “Que non hai noite tan longa que non remate en día”

* Este texto foi publicado o día 18 de xuño de 2011 no xornal El Correo Gallego. Para ver o orixinal pinchar aquí.