Cartógrafos de nós mesmos

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Gilles Deleuze

    Se cadra no está tan afastado de nós un futuro sen libros. E non me refiro a desaparición do actual soporte material. Un mundo sen libros debido á “tumba da ficción” da que fala Christian Salmon. Ao reflexionar sobre estas cousas, venme á cabeza Fahrenheit 451,  a obra mestra de Ray Bradbury, aquela utopía negativa á que lle puxo imaxes François Trufaut. Prohibir ou controlar a ficción converteuse en moeda de curso legal desde hai varios anos. O que Herman Broch escribía no ano 1934, ten arestora plena vixencia, porque nos nosos días estase apoderando da humanidade un especial e radical desprezo pola palabra: “Xamais, ao menos na historia de Europa occidental, ten recoñecido o mundo coa sinceridade coa que hoxe o fai, que a palabra carece de valor, que nin sequera merece a pena intentar unha comprensión mutua. O mutismo cae sobre o mundo como unha lousa”. Un mutismo ao que nos estamos acostumando sen nos decatar. Os propios autores convértense por veces nos mellores axentes para levar a cabo a demouca e asumen o control planetario dos pobos mediante a subxugación das formas de creación simbólica heterodoxas.

   Por iso cada vez existen menos obras de fabulación importantes, obras novas que ofrezan un cambio radical da sensibilidade, perspectivas novas para penetrar a esencia das cousas. A ficción representou sempre unha ameaza para o mundo e este intenta conxurala, vixiala, domesticala en formas millentas, mesmo por medios ilexítimos e inadmisibles para calquera que non olle o mundo con mentalidade imperialista. Quen nos garante que aqueles tribunais militares americanos que no seu día propuxo o presidente Bush e que se podían desprazar a calquera país do mundo para xulgaren en secreto terroristas, non axuizarán tamén o “terrorismo” da palabra, a aqueles que propoñen enunciados novos e novidosos para interpretar o mundo, enunciados que baten frontalmente contra o pensamento único?

   Mais na faldriqueira da nosa memoria histórica e na nosa propia creatividade como seres humanos, atopamos certos remedios contra esta teima de acabar coa ficción. Un deles é o que precisamente formula Gilles Deleuze: volvernos cartógrafos de nós mesmos, trazar liñas de converxencia, pontes, relacións entre artes e culturas, desenterrar culturas asfixiadas, linguas que están a desaparecer. Ser arquiveiros, no sentido que o entendía Foucault, é dicir; exercer a erudición sen esmorecemento. Confrontar fontes contraditorias, publicar documentos soterrados, historias esquecidas.

   Deixar en definitiva que o poder da palabra se exerza tal como o expresou hai anos o autor de Catro cartas, Xabier P. Docampo: organizar a cerimonia máxica da narración, da fabulación, na que se entrega a palabra para transmitila aos demais. Non esmorecer na teima de contar historias para construír a infinda arañeira de narradores que fan circular os relatos a través do tempo. Unha boa maneira de nos enfrontar á confraría dos que predican a obscenidade da literatura, da creación simbólica e andan á procura do control planetario da cultura.

Unha bala no arrinque da escrita de Burroughs

                      MICRO ENSAIOS LITERARIOS

William S. Burroughs

 

   Refire o narrador e ensaísta mexicano Juan Villoro que o día 6 de setembro de 1951, no medio da borraxeira etílica da que soamente saía cando se atopaba drogado, William Serwad Burroughs aceptou o desafío de Joan, a súa muller, e probou a súa puntería ao xeito de Guillermo Tell. Os amigos da parella xa estaban acostumados aos “xogos telepáticos” de ambos os dous e sabían que a patente homosexualidade de Burroughs e as maratonianas inxestións de drogas, impedían calquera contacto físico entre os dous. O feito foi que Joan puxo un vaso encol da súa cabeza e Burroughs apertou o gatillo desde tres metros. Foi un asasinato accidental e compartido que fixo que adición pola escrita penetrase  no corpo de Burroughs. A enteira obra literaria do escritor de San Luís (Misuri) é, en efecto, un exercicio sostido da estética devastadora daquela bala disparada en México.

   O inmenso suburbio, capital do delito, que era a cidade de México D.F nos anos 50 converteuse para o futuro autor de Almorzo espido nun inferno transitable, nun abismo a súa medida, para agachar a desagradable realidade. Todo isto vén a conto da edición de Queer, traducido ao español co título de Marica.

   Os inicios literarios de Burroughs teñen a súa orixe na sensación de catástrofe e de perda que lle supuxo a morte de Joan: “Todo me leva á atroz conclusión de que xamais chegaría a ser escritor sen a morte de Joan”, escribía o mesmo Burroughs en 1985. E xunto ao drama da pólvora, tamén as cartas de Jack Kerouac e de Allen Ginsberg sitúanse no arrinque literario de Burroughs. Porque o profeta do beat e iniciador da técnica “cut-up”, nacido en 1914  e máis vello e menos cobizoso que Ginsberg e Keruac, nunca pensou dedicarse á escrita. A  súa intención era contribuír co seu enxeño ás oufanías e alardes dos outros. “A miña novela son as cartas que che fago chegar” declaráballe Burroughs a Allen Ginsberg. Porén, en México redactaría a súa primeira novela, Yonqui (1953). As confesións dun drogadicto irremediable.

   Queer foi concebida como un apédice de Yonqui e apareceu publicada trinta anos despois, xunto coa correspondencia que lle serviría de alicerce para a súa obra seguramente máis coñecida, The Yague Letters, (1963) escrita a dúo con Allen Ginsberg.

   A personalidade contraditoria de Burroughs non é merecedora dun xuízo moral condenatorio nin dunha glorificación como anxo estarrecedor que precisou dun asasinato como motor de arrinque da súa literatura. Como escritor, cómpre xulgalo unicamente polas súas obras: un baúl ateigado das máis tremendas experiencias existenciais, de heteróclita vitalidade. Tamén como experimentador da novidosa técnica de arquitecturas narrativas, como o cut-up (unha rachadura da linealidade da literatura), que teñen como finalidade descubrir de xeito azaroso o relato agachado da realidade. A relación polémica que Burroughs establece coa literatura, xorde con forza en Marica, o relato do deambular dun mozo ambiguo por locais sórdidos, no medio dunha fauna en estado de podremia. Se o lector quere meterse no particular mundo dun dos escritores menos edificantes do século XX e contemplar esa paisaxe alucinada que constitúe o seu universo narrativo, ten en Marica un pequeno atlas da maioría dos temas dun dos personaxes de maior carisma biográfico dos últimos tempos.

Trinta Premios Xerais, a loita polo lector

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

   Unha vez máis e como cada ano  desde 1984, Edicións Xerais outorgou, o pasado día 8 do mes que andamos, os seus galardóns ás mellores pezas narrativas que a xuízo dos respectivos xurados optaban ao Premio Merlín de Literatura Infantil e ao Premio Xerais de Novela. E tamén unha vez máis abrolla espontánea a reflexión sobre a funcionalidade dos mesmos e, xaora, doutros moitos premios do noso sistema literario.

   A crecente universalización do fenómeno dos premios literarios dentro do sistema literario galego que tivo lugar nos últimos vinte ou trinta anos, premios que resisten malia a crise económica, obríganos a botar man dalgún criterio taxonómico ou variable xerarquizadora. A falta doutras máis académicas e actuais, empregarei os catro criterios que no seu día expuxera o finado Xoán González-Millán: a organización convocante, o tipo de traballo galardoado,  a tradición do certame e finalmente a dotación económica. Resulta evidente que se lle aplicamos estes catro criterios, o Premio Xerais de Novela sitúase no cume da xerarquía galardoística do noso sistema literario, á vez que goza dun gran recoñecemento social e mediático, por mor sobre todo do gran labor difusor das letras galegas que co gallo da súa organización (unha semana cultural cando era itinerante,  a festa da entrega na Illa de San Simón actualmente) realiza a entidade organizadora, Edicións Xerais de Galicia. Pódese afirmar algo semellante verbo do Premio Merlín.

   Coa institución do Premio Xerais de Novela en 1984, unha editorial galega proxectaba un premio literario anual, consciente de que en Galicia xa non se lía en galego por militancia, por esixencias da conciencia nacional, senón que escritores e editores víanse na obriga de loitar polo lector. Xa que logo, os premios literarios en xeral e os Premio Merlín e Xerais en particular atopan aquí a súa funcionalidade. Son como plumas que locen os escritores, cal aves faisaniformes, para lle servir de engado ao lector.

   O Premio Xerais convértese así nunha das principais determinacións sociais que diría P. Bourdieu, dos narradores galegos. O Xerais supuxo a recuperación de narradores maduros ou xa consagrados para o grande público, pero, sobre todo, descubriu novo narradores (Lois Xosé Pereira, Francisco X. Fernández Naval, Xosé Ramón Pena, Xosé Carlos Caneiro, Manuel Seixas, Inma López Silva, Rexina Vega, Iolanda Zúñiga, Manuel Lorenzo e María Lorenzo entre outros e outras). Porén, aínda non destapou a grande novela galega, que pedía Torrente Ballester, porque seguramente non a hai nin a haberá durante moitos anos. Ou poida que xa estea feita e publicada á marxe dos premios.

   Os trinta anos do Xerais amósannos que a convocatoria do Premio non é unha forma ritual de gañar o ceo da galeguidade por parte da entidade convocante. Galeguidade abondo demostrada ao longo trinta e catro anos da súa existencia. Con todo, a funcionalidade do premio, a efectividade dese plus de publicidade que o galardón lle engade a unha novela, segue a ser un  interrogante  ao que eu non ousaría responder de maneira absolutamente afirmativa. O Premio Xerais de Novela aporta, non necesariamente calidade, senón publicidade inmediata a certas obras. Unha publicidade loable e lexitima sen ningún xénero de dúbidas e moitos máis arestora coa crise que está sufrindo o sector. Porén, para que este e outros premios literarios deixen de ser unha servidume necesaria, deberían apostar e promocionar moito máis a calidade que o consumo. Feito que afortunadamente, polo que escoitei o pasado sábado, seguramente acontecerá con novela de Xabier López López, gañadora este ano. Daquela, prometo aplaudir ata que me ardan as mans cada vez que o Xerais e outros premios queden desertos, como aconteceu na convocatoria do ano 1993. Esa sería de verdade a grande forza do Xerais e do sistema de galardóns  da nosa literatura.

A ficción, unha maneira de intervir na realidade

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

 

   Ricardo Piglia está considerado hoxe en día como un dos escritores indispensables do noso tempo, unha das voces renovadoras da escrita latinoamericana, logo do esgotamento creador dos autores do boom. A publicación en España, nunha relativa breve paréntese temporal de obras súas como Formas breves, Respiración artificial, Nombre falso, Prisión perpetua , La ciudad ausente, Plata quemada o Blanco nocturno sitúano á par de César Aira ou Roberto Bolaño, na fronte renovadora da narrativa escrita en español. Así o confirma por exemplo a súa novela, La ciudad ausente, unha obra de fasquía claramente metaficcional.

Ricardo Piglia é un dos escritores que creen que a literatura é unha forma de condicionar a realidade, no sentido de que coa ficción se constrúen crenzas, unha das maneiras de intervir na realidade. Pero a literatura tamén nos permite fuxir do real, de todo aquilo que está controlado polos seres humanos e as súas institucións fiscalizadoras. Precisamente La ciudad ausente é herdeira dunha tradición da literatura arxentina que trata non de cómo o real abrolla na ficción, senón de cómo a ficción se manifesta na realidade.

Fiel á idea de Borges de que a linguaxe é un soño dirixido, Ricardo Piglia tematiza na novela ese intre de intersección  no que a obra literaria di a verdade, finxindo mentir. Xa que logo, o escritor crea personaxes que viaxan por un universo ficcional no que se esvaecen os lindes do tempo, do espazo e mesmo da individualidade. Quen narra en La ciudad ausente é unha maquina, unha máquina pechada nun museo, o único ser que sobrevive para contar a historia. Ela, un organismo complexo, unha sorte de “cyborg” que é pura enerxía, é a que arrinca os acontecementos da memoria viva, é a cantora, a que pode lembrar as vellas voces perdidas. Unha máquina pois reprodutora de relatos, verdadeira ameaza para os poderes establecidos que son recollidos por Junior, un dos protagonistas, e publicados antes de que acontezan os feitos.

Sobre a novela paira a figura do escritor arxentino Macedonio Fernández e as historias xurdidas sobre os baleiros e incertezas existentes na súa biografía e na relación dos seus escritos. O seu pasado anarquista e utópico,  a súa pescuda dun camiño para superar a morte convértense no alicerce sobre o que se ergue a novela. Conta Borges que Macedonio Fernández abandonaba os seus textos nos locais nos que vivía e, no canto de lles dar forma as súas ideas na escrita, tentaba espallalas a través de longas charlas e conversas, como faría unha máquina que pare relatos, aínda que sexan virtuais. A máquina de Macedonio, que mesmo está na orixe de moitos contos de Borges, funciona daquela como metonimia do acto de narrar. Ela transforma, multiplica e espalla os relatos que produce e reflicte o carácter intertextual da literatura, a evidencia de que calquera texto é portador de moitas pegadas doutras escritas.

Xulgar a Cunqueiro polas súas obras

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

Unha verdadeira bategada de estudos, artigos, homenaxes, reedicións asolagaron o país, tanto no ano 2001 co gallo dos vinte anos do pasamento de Álvaro Cunqueiro, como no 2011, ao se cumpriren os cen anos do seu nacemento. Benvidas sexan estas augacións literarias, entre as que non carece de relevancia aquel Remuíño de prosas que publicou o Centro Ramón Piñeiro e que no seu día comentamos aquí. Publicacións en acordanza e honra,  a meirande parte delas, do señor das palabras máxicas, que abrollaron por todas partes.

Mais dentro das canles da nosa memoria fican aqueles episodios bochornosos, as protestas do ano 1980, cando Cunqueiro foi nomeado  doutor honoris causa pola Universidade de Santiago. E no máis fondo das nosas lembranzas tamén se asenta aquela valoración gratuíta que se facía por entón e en anos anteriores da escrita de Cunqueiro. Foi o que alguén naquelas datas chamou  o “purgatorio”, no que depurou os seus pecados Álvaro Cunqueiro. Por ser escritor bilingüe, por ter escrito ou pronunciado algúns eloxios ocasionais á figura do Ditador (¡como tantos outros para poder sobrevivir!). E nomeadamente por non escribir unha literatura nacionalista ou comprometida. Eran tempos nos que á literatura se lle esixía o que non lle corresponde. E desde estas medicións e paralaxes, a literatura de Cunqueiro foi vista necesariamente como literatura “evasionista”.

Esa gran referencia crítica da literatura galega que foi Carvalho Calero, ao final e malia non ter esquecido nunca o carné de prensa do escritor, entendeu a figura e as circunstancias vitais de Cunqueiro. Nos anos nos que Cunqueiro era tirado non ao purgatorio, senón aos avernos,  a ollada de Carvalho Calero soubo decatarse de que Cunqueiro era un escritor “profesional” e que daquela tiña que escribir en castelán, porque a profesión de escritor e xornalista en galego non daba, nin dá arestora, para vivir. Son moitos os escritores que escriben en castelán, prosegue Carvalho Calero: “Caxeque todos os escritores estudiados nesta Historia (a Historia da literatura Galega Contemporánea, 1975) teñen algunha obra en castelán (…) Cunqueiro é unha figura importante dentro da literatura en castelán, mais tamén o é dentro da literatura en galego”.

Na actualidade todos aqueles que tentan xulgar a literatura galega sen somergullala en padróns extraliterarios  (a miña mente vén o excelente estudo de Manuel Forcadela, Mecánica da maxia. Ficción e ideoloxía en Álvaro Cunqueiro, 2009), decátanse de  que a escrita cunqueirá non é evasionista, senón “unha aposta pola imaxinación, o soño e o mito como realidades superiores, capaces de liberar ó home do labirinto da súa existencia cotiá” ( Diccionario da Literatura Galega, I,160).

Cómpre pois reler a Cunqueiro desde o interior das súas obras, atendendo unicamente  ás leis internas da propia literatura. Os claroscuros que sen dúbida existen  na vida de Cunqueiro, non deberían influír á hora de valorar as páxinas por el escritas, a munificencia e a maxia  das verbas do fabulador do cotián, do trobador dos sentimentos, como alguén dixo nunha das homenaxes do ano 2001.

Mais o acontecido con Cunqueiro, amósanos, máis unha vez, que é necesario agardar  a paréntese que o acabamento dunha existencia pon entre vivos e mortos, para que o maniqueísmo, o sectarismo e todas as miserias humanas non contaminen os xuízos que decote facemos das producións literarias por cousa do persoeiro que está detrás das mesmas. A alcabala que hoxe se lle rende á obra literaria de determinados autores, situados en todos os espectros da vida política ou mesmo fóra da mesma, nada ten que ver coas antes amentadas leis internas da literatura, senón con xenreiras persoais, con desavinzas viscerais, cun manifesto partidismo, que en vez de facer un axuste de contas co personaxe, faino coas súas obras. E como é obvio, aquelas non se defenden, son mudas.

 

A palabra, un poderoso soberano

Manuel María

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Como todo neste mundo, as relacións entre vida e literatura mereceron e seguen a merecer lecturas e interpretacións variadas e mesmo contraditorias.. A palabra escrita, aquela que pertence á literatura, á boa literatura, esa que nos fai sentir un nó no estómago, murmura ante todo, como diría Natacha Michel, que os seres humanos existen e expresan que algo existe, que existe o amor, a piedade ou o feixe de sentimentos que aniñan no corazón humano. Escritores da sabedoría literaria de Bioy Casares confesaron algunha vez que para eles a literatura sempre se confundira cos intres máis intensos da vida. Cales son eses intres? Para aqueles que coidan que a vida e a literatura equivalen á mesma cousa, eses momentos poden ser o exercicio sinxelo e á vez marabilloso de ler e de escribir, dúas teimas moitas veces case que compulsivas.

Para os escribas do antigo Exipto as palabras posuían un poder máxico. Pero seguramente foron os filósofos gregos os primeiros en se decataren con absoluta claridade do peso das palabras na construción das ideas. Unha forza que para eles xa non tiña un sentido máxico-relixioso, senón unha connotación intelectual de primeira orde. Xa Gorxias nos deixou escrita a afirmación de que a palabra é un poderoso soberano que, cun corpo miúdo e practicamente invisible, realiza tarefas absolutamente divinas. En efecto, pode eliminar o temor, suprimir a tristeza, infundir contento e euforia, aumentar a compaixón. E cando a palabra nos chega revestida co estatuto literario, multiplícanse os seus poderes en proporcións incalculables.

Cando se produce iso, acontece o que George Steiner afirmaba de maneira atinada:  a literatura é unha das empresas do intelecto que busca engaiolar dentro dos lindes do discurso a experiencia humana, o seu pasado e as súas perspectivas futuras. Iso mesmo é o que se desprende daquela metáfora que encerra o conto de Borges “A biblioteca de Babel”: calquera tarefa do ser humano pasa pola linguaxe e convértese  nun símbolo máis onde está escrito o seu pasado, o seu presente e o seu porvir. Posuído polas palabras, o home pérdese e encóntrase irremediablemente.E sabe que o silencio é sempre unha opción.

Xa que logo, a literatura semella un bo modo de resistir fronte á triunfante ruína da cultura, fronte ao tedio da existencia, fronte ao medo á aniquilación que se agacha detrás da morte. Expresábao de forma certeira un dos grandes nomes da nosa lírica, o poeta chairego Manuel María: “Toda a escrita é unha loita contra a morte. Unha palabra dita desaparece, escrita sálvase”.

Pecho esta reflexión cunha finísima observación que sobre as relacións entre vida e literatura pariu a pluma do excelente narrador e crítico literario arxentino, Ricardo Piglia. A escrita, afirma nunha das entrevistas ficticias do seu libro Crítica y ficción, ten unha vantaxe sobre a vida. Na mesma, son posibles os borradores. Xustamente por iso se fai literatura. Na vida os borradores son impensables. Soños irrealizables.

Pessoa: antídotos contra o pensamento único

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

Cerca de cen anos antes de que moitos pensadores actuais erguesen a súa voz reclamando fronte ao deus chamado mercado e ao emblema comportamental da sociedade posmoderna e neoliberal que prohibe pensar ou se ofrece a facelo por nós, xa o fixera Fernando Pessoa, o poeta das heteronimias. O cualitativo, o imaxinativo, a ensoñación e, o que aínda resulta máis curioso,  a lóxica da contradición  atópanse presentes nuns textos que o poeta escribiu no ano 1915 para as páxinas de O Jornal. Foi unha experiencia curta, mais excitante que se concretou nunha columna, “Crónica da Vida que Pasa”. Nesas achegas xornalísticas, fronte ao delirio uniformizante do pensamento único, Pessoa receita o “contraditorio como terapéutica de liberación”. É a vacina que ofrecía Pessoa contra a doxa pública e mediática imperante e que lle supuxo a expulsión do xornal, porque os seus artigos foron considerados polo director de O Jornal politicamente incorrectos.

O pensamento único alicérzase na lóxica clásica xerada en Grecia catro séculos antes da nosa era e ten en tres principios solidarios (identidade, contradición e terceiro excluso) o seu núcleo axiomático para asegurar a evidencia, a coherencia e a validez formal de discursos e de teorías.

Fronte a esta lóxica que se ocupa, como diría Novalis, dos cadáveres do pensamento racional. Pessoa fornécenos de antídotos que formula nas seguintes liñas: “Toda opinión é unha tese, e o mundo, a falta de verdade, está cheo de opinións. Mais a cada opinión compételle unha contra-opinión, sexa crítica da primeira, sexa complementaria da mesma. Na realidade do pensamento humano, esencialmente flutuante e incerto, tanto a opinión primaria, como a que lle é oposta, son en si mesmas inestables; non hai síntese, xa que logo, nas cousas da certeza, senón tese e antítese soamente”.

Velaquí os trazos fundamentais dunha nova lóxica contraposta á dedutiva-identitaria e que ten no paradoxo, na “coincidentia oppositorum”, o seu cerne doutrinal. Unha lóxica que é, á vez, moi vella e moi actual. Tan antiga que xa fora formulada por Heráclito da forma máis substanciosa que se poida matinar: “Vivir de morte e morrer de vida”. Mais á vez tan contemporánea que fundamenta a lóxica da contradición complementaria de Lupasco ou a dialóxixa ou epistemoloxía da complexidade de Edgar Morin.

O paradoxo está pois presente na linguaxe que o poeta practicaba de xeito heterónimo. Unha criatura de nervios modernos…de sensibilidade esperta, escribía Pessoa, ten a obriga cerebral de mudar de opinión e certeza varias veces no mesmo día. Eis o Pessoa politicamente incorrecto do que podemos extraer antídotos críticos, impregnados da lóxica da contradición e dun ton irónico contra a tiranía homoxeneizadora do pensamento único e da lóxica produtiva, inimigos da poiesis, da creación de imaxinarios simbólicos ficcionais.

Mural de Pessoa no café "Martinho de Arcada". Foto de Rosabel Lage Casado