A ficción, unha maneira de intervir na realidade

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

 

   Ricardo Piglia está considerado hoxe en día como un dos escritores indispensables do noso tempo, unha das voces renovadoras da escrita latinoamericana, logo do esgotamento creador dos autores do boom. A publicación en España, nunha relativa breve paréntese temporal de obras súas como Formas breves, Respiración artificial, Nombre falso, Prisión perpetua , La ciudad ausente, Plata quemada o Blanco nocturno sitúano á par de César Aira ou Roberto Bolaño, na fronte renovadora da narrativa escrita en español. Así o confirma por exemplo a súa novela, La ciudad ausente, unha obra de fasquía claramente metaficcional.

Ricardo Piglia é un dos escritores que creen que a literatura é unha forma de condicionar a realidade, no sentido de que coa ficción se constrúen crenzas, unha das maneiras de intervir na realidade. Pero a literatura tamén nos permite fuxir do real, de todo aquilo que está controlado polos seres humanos e as súas institucións fiscalizadoras. Precisamente La ciudad ausente é herdeira dunha tradición da literatura arxentina que trata non de cómo o real abrolla na ficción, senón de cómo a ficción se manifesta na realidade.

Fiel á idea de Borges de que a linguaxe é un soño dirixido, Ricardo Piglia tematiza na novela ese intre de intersección  no que a obra literaria di a verdade, finxindo mentir. Xa que logo, o escritor crea personaxes que viaxan por un universo ficcional no que se esvaecen os lindes do tempo, do espazo e mesmo da individualidade. Quen narra en La ciudad ausente é unha maquina, unha máquina pechada nun museo, o único ser que sobrevive para contar a historia. Ela, un organismo complexo, unha sorte de “cyborg” que é pura enerxía, é a que arrinca os acontecementos da memoria viva, é a cantora, a que pode lembrar as vellas voces perdidas. Unha máquina pois reprodutora de relatos, verdadeira ameaza para os poderes establecidos que son recollidos por Junior, un dos protagonistas, e publicados antes de que acontezan os feitos.

Sobre a novela paira a figura do escritor arxentino Macedonio Fernández e as historias xurdidas sobre os baleiros e incertezas existentes na súa biografía e na relación dos seus escritos. O seu pasado anarquista e utópico,  a súa pescuda dun camiño para superar a morte convértense no alicerce sobre o que se ergue a novela. Conta Borges que Macedonio Fernández abandonaba os seus textos nos locais nos que vivía e, no canto de lles dar forma as súas ideas na escrita, tentaba espallalas a través de longas charlas e conversas, como faría unha máquina que pare relatos, aínda que sexan virtuais. A máquina de Macedonio, que mesmo está na orixe de moitos contos de Borges, funciona daquela como metonimia do acto de narrar. Ela transforma, multiplica e espalla os relatos que produce e reflicte o carácter intertextual da literatura, a evidencia de que calquera texto é portador de moitas pegadas doutras escritas.

Xulgar a Cunqueiro polas súas obras

 

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

Unha verdadeira bategada de estudos, artigos, homenaxes, reedicións asolagaron o país, tanto no ano 2001 co gallo dos vinte anos do pasamento de Álvaro Cunqueiro, como no 2011, ao se cumpriren os cen anos do seu nacemento. Benvidas sexan estas augacións literarias, entre as que non carece de relevancia aquel Remuíño de prosas que publicou o Centro Ramón Piñeiro e que no seu día comentamos aquí. Publicacións en acordanza e honra,  a meirande parte delas, do señor das palabras máxicas, que abrollaron por todas partes.

Mais dentro das canles da nosa memoria fican aqueles episodios bochornosos, as protestas do ano 1980, cando Cunqueiro foi nomeado  doutor honoris causa pola Universidade de Santiago. E no máis fondo das nosas lembranzas tamén se asenta aquela valoración gratuíta que se facía por entón e en anos anteriores da escrita de Cunqueiro. Foi o que alguén naquelas datas chamou  o “purgatorio”, no que depurou os seus pecados Álvaro Cunqueiro. Por ser escritor bilingüe, por ter escrito ou pronunciado algúns eloxios ocasionais á figura do Ditador (¡como tantos outros para poder sobrevivir!). E nomeadamente por non escribir unha literatura nacionalista ou comprometida. Eran tempos nos que á literatura se lle esixía o que non lle corresponde. E desde estas medicións e paralaxes, a literatura de Cunqueiro foi vista necesariamente como literatura “evasionista”.

Esa gran referencia crítica da literatura galega que foi Carvalho Calero, ao final e malia non ter esquecido nunca o carné de prensa do escritor, entendeu a figura e as circunstancias vitais de Cunqueiro. Nos anos nos que Cunqueiro era tirado non ao purgatorio, senón aos avernos,  a ollada de Carvalho Calero soubo decatarse de que Cunqueiro era un escritor “profesional” e que daquela tiña que escribir en castelán, porque a profesión de escritor e xornalista en galego non daba, nin dá arestora, para vivir. Son moitos os escritores que escriben en castelán, prosegue Carvalho Calero: “Caxeque todos os escritores estudiados nesta Historia (a Historia da literatura Galega Contemporánea, 1975) teñen algunha obra en castelán (…) Cunqueiro é unha figura importante dentro da literatura en castelán, mais tamén o é dentro da literatura en galego”.

Na actualidade todos aqueles que tentan xulgar a literatura galega sen somergullala en padróns extraliterarios  (a miña mente vén o excelente estudo de Manuel Forcadela, Mecánica da maxia. Ficción e ideoloxía en Álvaro Cunqueiro, 2009), decátanse de  que a escrita cunqueirá non é evasionista, senón “unha aposta pola imaxinación, o soño e o mito como realidades superiores, capaces de liberar ó home do labirinto da súa existencia cotiá” ( Diccionario da Literatura Galega, I,160).

Cómpre pois reler a Cunqueiro desde o interior das súas obras, atendendo unicamente  ás leis internas da propia literatura. Os claroscuros que sen dúbida existen  na vida de Cunqueiro, non deberían influír á hora de valorar as páxinas por el escritas, a munificencia e a maxia  das verbas do fabulador do cotián, do trobador dos sentimentos, como alguén dixo nunha das homenaxes do ano 2001.

Mais o acontecido con Cunqueiro, amósanos, máis unha vez, que é necesario agardar  a paréntese que o acabamento dunha existencia pon entre vivos e mortos, para que o maniqueísmo, o sectarismo e todas as miserias humanas non contaminen os xuízos que decote facemos das producións literarias por cousa do persoeiro que está detrás das mesmas. A alcabala que hoxe se lle rende á obra literaria de determinados autores, situados en todos os espectros da vida política ou mesmo fóra da mesma, nada ten que ver coas antes amentadas leis internas da literatura, senón con xenreiras persoais, con desavinzas viscerais, cun manifesto partidismo, que en vez de facer un axuste de contas co personaxe, faino coas súas obras. E como é obvio, aquelas non se defenden, son mudas.

 

A palabra, un poderoso soberano

Manuel María

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Como todo neste mundo, as relacións entre vida e literatura mereceron e seguen a merecer lecturas e interpretacións variadas e mesmo contraditorias.. A palabra escrita, aquela que pertence á literatura, á boa literatura, esa que nos fai sentir un nó no estómago, murmura ante todo, como diría Natacha Michel, que os seres humanos existen e expresan que algo existe, que existe o amor, a piedade ou o feixe de sentimentos que aniñan no corazón humano. Escritores da sabedoría literaria de Bioy Casares confesaron algunha vez que para eles a literatura sempre se confundira cos intres máis intensos da vida. Cales son eses intres? Para aqueles que coidan que a vida e a literatura equivalen á mesma cousa, eses momentos poden ser o exercicio sinxelo e á vez marabilloso de ler e de escribir, dúas teimas moitas veces case que compulsivas.

Para os escribas do antigo Exipto as palabras posuían un poder máxico. Pero seguramente foron os filósofos gregos os primeiros en se decataren con absoluta claridade do peso das palabras na construción das ideas. Unha forza que para eles xa non tiña un sentido máxico-relixioso, senón unha connotación intelectual de primeira orde. Xa Gorxias nos deixou escrita a afirmación de que a palabra é un poderoso soberano que, cun corpo miúdo e practicamente invisible, realiza tarefas absolutamente divinas. En efecto, pode eliminar o temor, suprimir a tristeza, infundir contento e euforia, aumentar a compaixón. E cando a palabra nos chega revestida co estatuto literario, multiplícanse os seus poderes en proporcións incalculables.

Cando se produce iso, acontece o que George Steiner afirmaba de maneira atinada:  a literatura é unha das empresas do intelecto que busca engaiolar dentro dos lindes do discurso a experiencia humana, o seu pasado e as súas perspectivas futuras. Iso mesmo é o que se desprende daquela metáfora que encerra o conto de Borges “A biblioteca de Babel”: calquera tarefa do ser humano pasa pola linguaxe e convértese  nun símbolo máis onde está escrito o seu pasado, o seu presente e o seu porvir. Posuído polas palabras, o home pérdese e encóntrase irremediablemente.E sabe que o silencio é sempre unha opción.

Xa que logo, a literatura semella un bo modo de resistir fronte á triunfante ruína da cultura, fronte ao tedio da existencia, fronte ao medo á aniquilación que se agacha detrás da morte. Expresábao de forma certeira un dos grandes nomes da nosa lírica, o poeta chairego Manuel María: “Toda a escrita é unha loita contra a morte. Unha palabra dita desaparece, escrita sálvase”.

Pecho esta reflexión cunha finísima observación que sobre as relacións entre vida e literatura pariu a pluma do excelente narrador e crítico literario arxentino, Ricardo Piglia. A escrita, afirma nunha das entrevistas ficticias do seu libro Crítica y ficción, ten unha vantaxe sobre a vida. Na mesma, son posibles os borradores. Xustamente por iso se fai literatura. Na vida os borradores son impensables. Soños irrealizables.

Pessoa: antídotos contra o pensamento único

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

 

Cerca de cen anos antes de que moitos pensadores actuais erguesen a súa voz reclamando fronte ao deus chamado mercado e ao emblema comportamental da sociedade posmoderna e neoliberal que prohibe pensar ou se ofrece a facelo por nós, xa o fixera Fernando Pessoa, o poeta das heteronimias. O cualitativo, o imaxinativo, a ensoñación e, o que aínda resulta máis curioso,  a lóxica da contradición  atópanse presentes nuns textos que o poeta escribiu no ano 1915 para as páxinas de O Jornal. Foi unha experiencia curta, mais excitante que se concretou nunha columna, “Crónica da Vida que Pasa”. Nesas achegas xornalísticas, fronte ao delirio uniformizante do pensamento único, Pessoa receita o “contraditorio como terapéutica de liberación”. É a vacina que ofrecía Pessoa contra a doxa pública e mediática imperante e que lle supuxo a expulsión do xornal, porque os seus artigos foron considerados polo director de O Jornal politicamente incorrectos.

O pensamento único alicérzase na lóxica clásica xerada en Grecia catro séculos antes da nosa era e ten en tres principios solidarios (identidade, contradición e terceiro excluso) o seu núcleo axiomático para asegurar a evidencia, a coherencia e a validez formal de discursos e de teorías.

Fronte a esta lóxica que se ocupa, como diría Novalis, dos cadáveres do pensamento racional. Pessoa fornécenos de antídotos que formula nas seguintes liñas: “Toda opinión é unha tese, e o mundo, a falta de verdade, está cheo de opinións. Mais a cada opinión compételle unha contra-opinión, sexa crítica da primeira, sexa complementaria da mesma. Na realidade do pensamento humano, esencialmente flutuante e incerto, tanto a opinión primaria, como a que lle é oposta, son en si mesmas inestables; non hai síntese, xa que logo, nas cousas da certeza, senón tese e antítese soamente”.

Velaquí os trazos fundamentais dunha nova lóxica contraposta á dedutiva-identitaria e que ten no paradoxo, na “coincidentia oppositorum”, o seu cerne doutrinal. Unha lóxica que é, á vez, moi vella e moi actual. Tan antiga que xa fora formulada por Heráclito da forma máis substanciosa que se poida matinar: “Vivir de morte e morrer de vida”. Mais á vez tan contemporánea que fundamenta a lóxica da contradición complementaria de Lupasco ou a dialóxixa ou epistemoloxía da complexidade de Edgar Morin.

O paradoxo está pois presente na linguaxe que o poeta practicaba de xeito heterónimo. Unha criatura de nervios modernos…de sensibilidade esperta, escribía Pessoa, ten a obriga cerebral de mudar de opinión e certeza varias veces no mesmo día. Eis o Pessoa politicamente incorrecto do que podemos extraer antídotos críticos, impregnados da lóxica da contradición e dun ton irónico contra a tiranía homoxeneizadora do pensamento único e da lóxica produtiva, inimigos da poiesis, da creación de imaxinarios simbólicos ficcionais.

Mural de Pessoa no café "Martinho de Arcada". Foto de Rosabel Lage Casado

Ficción e utopía

Ricardo Piglia

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

En 1986 nunhas lúcidas reflexións, o excelente narrador e crítico arxentino Ricardo Piglia respondíase a si mesmo sobre a esencia e os lindes da ficción. Sostiña Ricardo Piglia que non existe un eido propio e específico para a ficción e que todo pode ser obxecto da acción ficcional. Calquera curruncho da realidade por intranscendente que nos semelle, está ateigado de substancia ficcional  e pode, xa que logo, ser ganduxado por fíos ficcionais e ser trasladado doadamente aos libros que desenvolven fábulas. Ricardo Piglia puña como exemplo ou modelo onde se pode facer o transvasamento, á propia realidade arxentina durante os anos da ditadura militar, un bo lugar, dicía, para espreitar ata que punto o poder adquire frecuentemente a forma dunha ficción criminal, se ben engadía que a ficción non é o lugar da verdade.

É xustamente nesta encrucillada de camiños entre a verdade e a falsidade onde a ficción xoga as súas cartas. Todo o que é literatura de creación -pensemos sobre todo na novela, no relato e no teatro- é pola súa propia natureza unha grande fábula, unha grande mentira, por moito que se nutra nos mananciais do cotián ou corra parella á realidade.

O escritor de ficción é pois  un visionario que se instala no futuro e constrúe o que non existe, o novo, con materiais que lle ofrece o presente. Ou como dicía Ernest Bloch, “a literatura é unha festa e un laboratorio do posible”. Non fai falla que a ficción estea feita de algo extraordinario. Neste sentido tiña razón Michel Foucault cando afirmaba que a literatura non está feita de algo inefable. Endalí que con toda xustiza se lle poida chamar fábula, no sentido estrito e orixinario do termo.

G. Lukács

Non nos deben entón estrañar os inquéritos que verbo do futuro da novela formulaba hai anos George Steiner: ¿que novela pode hoxe competir en condición de igualdade coa mellor reportaxe, coa narrativa inmediata? Unha apreciación semellante á que chegara tamén outro grande escritor, V. S. Naipul: a novela non sobreviviu ao seu momento histórico, xa non desempeña un papel útil e será substituída pola simple narración obxectiva.

Non se trata de cuestionar a calidade  da creatividade moderna. Xa no século V antes de Cristo xurdiu a pregunta sobre se pagaba a pena copiar en custosos pergameos historias tan caóticas e carentes de emoción como as contadas na Ilíada e na Odisea. O que cómpre é determinar o seu status. E este non é outro que o seu carácter utópico. De novo volvo a unha cita de Bloch: “O caracter esencial da literatura é tratar o que aínda non se ten manifestado como existente”. Xa que logo, poida que sexa este seu carácter utótipo e non a narración inefable o que en última instancia salve a ficción nas súas constantes apostas coa morte ao longo dos séculos e converta en verdade o que expresou Lukács, o máis grande crítico marxista: “Ningunha novela ten un final desgraciado”.

O instante persuasivo da novela

Natacha Michel

MICRO ENSAIOS LITERARIOS

Con este mesmo título (L’instant persuasif du roman) pronunciaba en 1987 a novelista e ensayista francesa, Natacha Michel un ciclo de conferencias na asociación “Les Conférences du Parrquet”, que sería publicado anos despois na colección Hybris da editorial malagueña Ágora. A pensadora francesa, que sempre amosou unha verdadeira teimosía en declararse novelista, perseguía, nas devanditas conferencias, o propósito de definir a novela e establecer a súa verdadeira marcación, o seu estatuto. Semella claro que falar de novela significa falar de literatura, de pensamento, de prosa, de lingua,de ficcionalidade, de fictividade, de narratoloxía. Mais, que é aquilo que converte un texto nunha verdadeira novela?

Son moitas as teoría verbo do que se deu en chamar discurso narrativo, comezando polas achegas do mesmo Miguel de Cervantes no capítulo 48 da primeira parte de O Quixote, a través da figura do Coengo: variedade de sucesos excepcionais, un heroe exemplar, variedade de caracteres, invención enxeñosa, estilo agradable, verosimilitude e escrita elaborada coa finalidade de acadar a perfección estética nunha obra na que os distintos matices preséntanse unificados, e deste xeito deleitar e ensinar, podendo inserir trazos dos catro xéneros literarios maiores e as mellores calidades da poesía e da oratoria.

Esta lóxica do discurso narrativo foi cuestionada desde entón por innumerables autores e por todas as vangardas. Lembremos, por exemplo, as censuras das nocións clásicas da crítica narratolóxica (personaxes, acción, ambiente) de Alain Robbe-Grillet e a antihistoria, a “hitoire manqué” do Nouveaus Roman.

Porén, retornando á novelista e ensaísta francesa, cómpre dicir que para ela a esencial bondade da novela, reside na súa propensión cara ao infinito, o encantamento firme e definitivo que provoca en nós un libro, unha vez que está rematado de ler e pechado. Baséase Natacha Michel en Conrad, no coñecido prólogo de O negro do Narcissus: “A tarefa do artista, escribía Conrad, consiste en facer aparecer a vibración, a cor e a forma e en desvelar o segredo da inspiración, en desvelar a tensión e a paixón que se agachan no corazón de cada instante persuasivo”.

Nas mesmas datas nas que vían a luz as conferencias de Natacha Michel, publicaba o escritor español Félix de Azúa o ensaio “Unas notas (apresuradas) sobre la novela”, recollidas máis tarde no volume Lecturas compulsivas. Una invitación. Segundo o escritor catalán, son estas as condicións que debe reunir unha novela: que non pretenda ser un poema, que expoña un fragmento do mundo histórico, que o expoña con sinxeleza, que teña por asunto un conflito singular, que expoña ese conflito na forma que lle corresponde, que non intente acadar unha idea real e verdadeira, que estea traballada con oficio. Pero falta unha oitava condición que Félix de Asúa non é quen de definir. Precisamente a condición que determina o valor dunha novela e que cumpre aquel novelista que é capaz de renovar a nosa facultade de imaxinar mundos a partir de fragmentos de ideas. Imaxinar posibles modos de habitar o mundo. O seu nome clásico é o de Gracia, pero nada ten que ver coa ocorrencia. Quizais coa ironía, cunha farsa, o máis seria posible, coa finalidade de deixar ben claro que os valores non son históricos, falsos, efémeros. A novela soamente deixará de existir cando se extinga este xogo de mascaras e apareza un astro morto, “a cegadora e insoportable cara danada na súa perpetua e desapiadada idiotez”