Lúcida paranoia do aprendiz de filósofo en taparrabos

 

Dióxenes en Dolorida

Ignacio Vidal Portabales

Edicións Xerais, Vigo, 2013, 293 páxinas.

 

   Certamente foi unha sorpresa a concesión do Premio Blanco Amor 2012 a Ignacio Vidal Portabales, un profesor de Dereito con publicacións no seu eido profesional, pero practicamente inédito no literario. Unha sorpresa para o mesmo director do selo editor da novela, mais non sei se ditosa ou desafortunada, A primeira, na miña estima, porque o Premio descobre un novo autor, unha proposta narrativa pouco frecuentada en Galicia: a do humor, a parodia, a subversión como estratexias narrativas, aínda que non deixo de recoñecer certas pexas e estorbos no debe da novela.

   A secreta admiración polo filósofo cínico, Dióxenes de Sínope semella estar na orixe e na xestación desta novela. Talvez foi a consideración polo mestre cínico, unha figura transgresora de calquera sorte de contrato social, o que que motivou a Vidal Portabales a presentar na súa novela

Dióxenes de Sínope no tonel

un Dióxenes moderno, rodeado de discípulos como o seu homólogo clásico e que, sen falsos moralismos e desde unha, por veces, lúcida paranoia, viven no contexto do mundo de hoxe no que con tanta frecuencia atopamos seres solitarios, expulsados do amor e dos afectos, que procuran a autoestima  con comportamentos de autoterapia, se cadra inconscientes, semellantes aos empregados polo protagonista da novela e os seus seguidores. A primeira vista, un pirado principal e tres secundarios.

   A novela, outra viravolta ao vello tema do amor e do desamor, presenta, en efecto, a un peculiar Dióxenes dos nosos días. El e a súa parella son os dous biólogos de profesión, mais cunha diferenza substancial: ela triúnfa na súa profesión e el non; alérxico aos horarios, buscaba a vida como podía. Dependente, xa que logo, da súa muller, cunha submisión de can, con sensacións de abandono e putrefacción interior. Despois de se crucificaren verbalmente, ante as ameazas dela de botalo do piso, adiántase e instálase nun tonel nunha lomba da vila de Dolorida. Xúntanselle de contado tres discípulos, os tres na mesma orfandade afectiva que o seu gurú, que lles ensina o truco da austeridade. E a partir de aquí, o catro participan ou presencian diversas anécdotas, danlle ao tarabelo, expoñen ideas peregrinas, o mestre alenta os discípulos a quebrantar as normas, e sobre todo latrican cun claro ton misóxino e por veces sexista contra as súas respectivas parellas e contra as mulleres en xeral.

   Na segunda parte da novela, a focalización narrativa cambia de escenario: trasládase a un prostíbulo e entra no xogo a figura dun porteiro, cuxa transcendente misión é a de anunciar a vida á Terra dunha raza superior de extraterrestres. A directora do prostíbulo que frecuentan os catro peripatéticos caninos e desafiuzados modernos na procura de relax e de afecto, e as mulleres que alí traballan, o porteiro e algúns veciños de Dolorida achégannos os seus puntos de vista sobre Dióxenes e a súa panda, e sobre todo escóitannos. Todo isto é o pródromo dunha trama que non spoilerizarei  e cuxo desenlace demostra que esta peza narrativa é unha novela de amor, un amor salvador neste caso.

   É obvio que o lector atopará en Dióxenes en Dolorida a filosofía animal de Dióxenes e os seus catecúmenos -o pirado principal e os tres secundarios-, ateigada de babecadas, algunha ocorrencia evidencialista e, sobre todo, unha manchea de consideracións ou secuencias enteiras misóxinas de cheo, derivadas de supostos comportamentos femininos enteiramente triviais (habilidade verbal a anos luz da dos homes, son gregarias, levitan por certas marcas de zapatos, son expansionistas na ocupación dos armarios, fan pautos diabólicos coas palabras…) E mesmo estes catro cínicos de Dolorida xogan na praia a avaliar mulleres gordas. Un amoado de consideracións, moitas delas tópicas e carentes de chispa.

   Mais son tan extremadas as meditacións misóxinas verbalizadas por este aprendiz de filósofo en taparrabos e polos seus seguidores que, ao meu ver, o que persegue con elas o autor é un eficaz efecto paródico que consiga o efecto contrario: unha sorte de cinismo paranoico que subliña de xeito humorístico e corrosivo o que a sociedade oculta: o machismo subxacente nunha sociedade hipócrita na que moitos homes afirman, de portas para fóra, ser partidarios da igualdade do home e da muller. Velaí o efecto exemplar e á vez contraditorio porque o

Ignacio Vidal Portabales

mesmo Dióxenes manifesta ( páxina 83) estar a favor da liberación da muller e da igualdade de oportunidades. Unha mostra requintada desta misoxinia, que cómpre analizar non fóra de contexto -lembro unha vez máis que o cualificativo que na novela recibe esta tropa de cínicos “aggiornados”, é o de “pirados”-  é a secuencia narrada na páxina 246 verbo dos gustos gastronómicos de extraterrestres programados como as pegas que aterrasen nun sitio onde se celebra unha voda: devecerían por todo o brillante e, xa que logo, comerían as mulleres.

   Penso que o desenmascaramento  social aplicado con tanta retranca e ironía e mesmo ata as fronteiras do absurdo e do esperpéntico á visión que os homes teñen sobre as mulleres e as interaccións xenéricas vistas desde a ollada masculina, é, xunto co amor, o tema de fondo de Dióxenes en Dolorida.

   Acerta o autor na escolla da estrutura coa que ergue a novela:os cadernos ou secuencias que se van sucedendo ao longo do relato, cun narrador principal e varios subnarradores que nos achegan puntos de vista complementarios e converten a novela nun texto coral, polifónico. Tamén no rexistro lingüístico co emprego da lingua da rúa, a anos luz dos discursos academicistas. A pexa que lle poño a este debut narrativo é a enchente de escenas, anécdotas, opinións, ocorrencias, algunhas verdadeiros rebentos de humor; outras, porén, tópicas e aburridas, que, con todo non empecen, na miña estima, o pauto lector coas necesarias verbalizacións dos fracasos sentimentais, así como a visión lúcido / paranoica do mundo que teñen os protagonistas destes cadernos de Dolorida.