Túrbido terrexío cotián

 

O rei branco

György Dragomán

Tradución do húngaro de Jairo Dorado Cadilla

Rinoceronte Editora, Cangas do Morrazo, 2013, 228 páxinas.

 

   György Dragomán (Târgu Mures, Transilvania, 1973) naceu e medrou ao igual que a Premio Nobel Herta Müller en Romanía, formando parte dunha minoría represaliada polo réxime totalitario do “canducator” Ceausescu, antes de fuxir na súa adolescencia con toda a súa familia a Hungría, cuxo idioma adoptou de feito definitivo, ata o punto de ser considerado un escritor húngaro. No ano 2002 debutou coa súa primeira novela, Genesis undone. Mais foi coa súa segunda peza narrativa, A fehér király (O rei branco, na tradición ao galego) coa que acadou un grande éxito de público e crítica. Traducida a trinta idiomas, obtivo tamén o prestixioso premio Sandor Márai.

   Unha obra de gran madurez, aínda que poida conter algún defecto, que narra o paso crucial da infancia á adolescencia no peor dos escenarios imaxinables: un país totalitario que o lector de contado identificará coa Romanía dos anos 80, xa que se menciona a construción do Canal Danubio-Mar Negro -o Canal da Morte-, un proxecto megalómano do réxime de Ceausescu, en cuxas obras foron obrigados a traballar máis de vinte mil prisioneiros disidentes comunistas, “inimigos do pobo”. Un deses prisioneiros é o pai do protagonista narrador, Djata, un cativo de once anos que se queda só coa súa nai. O pai fora detido polos axentes de seguridade do réxime co conto de que soamente se ausentaría seis meses para realizar un traballo nun centro de investigación. Pero pasaron eses meses e os mesmos axentes lles comunican aos familiares que o pai estaba arrestado, cavando no Canal do Danubio por conspirar contra o Estado.

   E este neno, como digo no paso crucial á adolescencia, será testemuña-observador do horror, nunha loita pola supervivencia. Narrada desde o punto de vista do neno e sen ningunha concesión ao lirismo, o que presenciamos nas páxinas de O rei branco, é un arrepiante retrato, ganduxado cunha gran riqueza de detalles, da degradación da vida das persoas nos universos totalitarios, porque mesmo a xente común asume os roles de vítima e torturador. Desde a primeira páxina, o lector decátase de que Dragomán o mergulla na estrutura perversa dun estado totalitario e opresivo. Nese mundo, o cativo protagonista principal e narrador  en primeira persoa, intenta sobrevivir como pode tanto das crises  típicas da súa idade, como do túrbido terrexío cotián que provocan as estruturas de poder e da violencia do seu entorno: unha sociedade corrompida de deshumanizada por un longo período  do réxime ditatorial.

   Desde a desaparición do pai, a vida convértese nun verdadeiro inferno para o neno e a súa nai, a puta xudía, segundo o avó do cativo, o camarada ex secretario do partido que a acusa de ter a culpa da desgraza familiar pois segue teimuda en descoñecer o “marabilloso” pais no que ten a sorte de vivir. Pero este país, como acabo de dicir, é sinónimo do inferno: o medo e a violencia son algo cotián. Os nenos teñen tanto terror  en iren a escola que á mantenta buscan romper un nocello, e como se de xoguetes se tratase, aprenden a fabricar bombas. Entre os adultos no rexe ningunha lei, non existe o sentido da piedade: o adestrador de fútbol emprega unha máquina con balón xiratorio capaz de rebentar a cabeza dos rapaces; fainos adestrar nun céspede contaminado pola radioactividade de Chernobil que traen as nubes. Porén, o autor  foxe   dos desenvolvementos simplistas e maniqueos nos que o estado sería o vitimario e os cidadáns as súas vítimas. Na ficción de Dragomán, o círculo vicioso da violencia é universal, un mal transversal, como o poder segundo a concepción de Foucault.. Esta cultura tensa aparece suavizada polo narrador en algunhas ocasións, sobre todo debido á estratexia narrativa. Endalí que a nai non lle conta ao fillo os motivos reais da desaparición do pai.; o neno descubre o sexo nunha sala de cine secreta; o amor na pel dunha compañeira de curso; a épica no vórtice dunha  batalla nunha leira de millo cos rapaces doutro barrio.

   Un dos máis salientables méritos da novela é que o autor sabe evitar o sentimentalismo e a sensiblería melodramática, malia a carga argumental que se prestaba a caer neses defectos. Esquívaos porque escribiu O rei branco ao xeito dunha comedia, por veces brutal, por veces grotesca,  paródica e caricaturesca, con grandes doses de humor. A poética da aspereza tinxe a novela, composta por dezaoito capítulos ou secuencias que funcionan como unha sucesión de cadros, aparentemente desconexos e independentes. Con todo o autor tivo a suficiente habelencia para que o lector atope de contado a fía condutora que lle da unidade e permite velas como fotogramas que retratan unha vida.

Cyörgy Dragomán

   Estilo discursivo, con frases longas, escasa adxectivación, sintaxe  moi elemental, redundancias, mais todo iso é enteiramente coherente coa forma de falar do narrador: un neno de apenas once anos que fala como lle corresponde a súa idade: unha fala elemental, torpe e repetitiva. Se algún pero se lle pode achacar a O rei branco, este está na construción dos personaxes demasiado planos e sen nos amosar o desenvolvemento da personalidade dos protagonistas. Nada podo dicir sobre os defectos ou virtudes da tradución do húngaro ao galego. Confío porén no bo facer dos tradutores profesionais de Rinoceronte Editora e constato o emprego dun galego xenuíno, moi noso.